|

رضاخان و آتاتورک دو بستر و يك رويا

مسعود کاظمی

برخی رضاخان را پدر مدرنیته در عرصه عمومی ایران توصیف می‌کنند؛ اما اصلاحاتی که رضاخان در ایران انجام داد بکر و نوآوری از سوی او نبود و در همان مقطع مدل‌های دیگری از آن در اقصی‌نقاط جهان انجام می‌شد. ترکیه و افغانستان کشورهای همسایه ما و در همان مقطع در حال نوسازی بودند. دولت مطلقه بستر این‌گونه نوسازی در آن مقطع تاریخی به‌شمار می‌رفت. به زبان ساده رسیدن به هدفی با عنوان مدرن‌سازی عرصه فرهنگ و اقتصاد، شبیه به آنچه در جوامع غربی در حال رخ دادن بود، نیازمند قدرت مطلقه مرکزی بود. صدالبته این نوسازی بر خلاف جوامع غربی هرگز در زمینه سیاست و مدل حکومت رخ نمی‌داد. حوزه سیاست، وارد میدان نوسازی نمی‌شد، چراکه در این صورت باید قدرت بین نخبگان غیر حاکم و حکومت تقسیم می‌شد.

رضاخان از تحصیل علم و سواد کافی بی‌بهره بود و طبیعتا برای مدرن‌سازی ایران به سمت تقلید روی آورد، حتی با اینکه روشنفکران غرب‌دیده و تحصیل‌کرده بسیاری در اطراف رضاخان بودند؛ اما وجوه شخصیتی او، ازجمله خودکامگی و مطلق‌گرایی شخصی‌‌اش، باعث می‌شد نتواند بهره کافی و وافی را از آنان ببرد. رضاخان به‌دلیل فقدان دانش لازم، پتانسیل لازم و کافی را برای تقلید داشت. از سوی دیگر، به اعتقاد بسیاری (که البته با واقعیت تاریخی هم‌خوانی دارد) او تلاش داشت از روی دست آتاتورک بنویسد؛ اما آیا رضاخان موفق شد هر آنچه را آتاتورک در ترکیه انجام داد، در ایران نیز پیاده کند؟ پاسخ منفی است. اگر به بررسی اصلاحات آتاتورک برای اسلام‌زدایی از ترکیه بپردازیم، به مواردی مشخص برای هدفی مشخص برخورد می‌کنیم. تغییر تقویم از تقویم گرگوری به تقویم میلادی (1926)، استفاده از نام ترکی به جای عربی و قانون استفاده از نام خانوادگی (1935)، حذف حجاب، منع تعدد زوجات، تغییر الفبا از عربی به لاتین، تغییر تعطیلی روز جمعه به روز یکشنبه و تغییر اذان از زبان عربی به ترکی (1932)، انحلال وزارت شریعت، انحلال امور خیریه و انحلال دادگاه‌های مذهبی، ازجمله این تغییرات است. آتاتورک در چهار دوره ریاست‌جمهوری خود در تلاش بود ترکیه جدید را بر اساس آموزه‌هایی نو بسازد. اصول و پایه سیاست‌های آتاتورک بر اساس غرب‌گرایی و اسلام‌زدایی بنا شده بود. شکست امپراتوری عثمانی دلیل اصلی آماده‌شدن بستر جامعه ترکیه برای نوسازی آتاتورکی بود. ترک‌ها به این نتیجه رسیده بودند دلیل عقب‌ماندگی کشورشان، شکست امپراتوری اسلامی عثمانی است. طبیعتا جامعه می‌توانست در پی این سرخوردگی بستر مناسبی برای اصلاحاتی برپایه نگاه به غرب و ستیز با اسلام شود. از طرف دیگر ترکیه از سوی اروپا تحقیر می‌شد و به این کشور لقب بیمار اروپا را می‌دادند. روشنفکران جوان ترک که متأثر از اندیشه‌های روسو و مونتسکیو بودند، ترکیبی از ناسیونالیسم و غرب‌گرایی را نسخه حل مشکلات و مصائب خود دیدند و آتاتورک با آماده‌بودن این بستر، اقدامات عملی خود را آغاز کرد.
بر اساس آنچه تا کنون به آن اشاره شد، رضاخان هرگز نتوانست به گستردگی آتاتورک دست به نوسازی مورد نظر خود بزند. دلیل این امر هم به دو نکته بازمی‌گشت؛ دلیل اول، دیکتاتوری و خودکامگی رضاخان بود. نگاه رضاخان به سرزمین پهناور ایران نیز نگاهی مطلقه بود و مانند ملک شخصی خود به آن می‌نگریست. مصادره املاک و زمین‌های بسیاری در سراسر ایران، به‌ویژه شمال کشور، نشانه‌ای از خودکامگی او بود. سوءظن به اطرافیان از دیگر خصوصیات شاخص رضاخان بود. تیمورتاش را کشت و بسیاری دیگر را زندانی کرد یا به تبعید فرستاد. همین خصوصیت شخصی خودکامگی رضاخان باعث شد نوآوری او خالی از ابداعات لازم باشد و حتی همین نوسازی هم به شخص او منتهی شود. آتاتورک با ایجاد تشکیلات و حزب جمهوری‌خواه موفق شد بخش عظیمی از نخبگان و مردم عامی را با خود همراه کند؛ اما رضاخان در این امر به همه به چشم شریک نگاه می‌کرد و از هم‌فکری با هر فردی ابا داشت. نکته دوم و مهم‌تر تفاوت ساختاری در جامعه ایران و ترکیه بود. نقشی که مذهب در این دو کشور ایفا می‌کرد تفاوت ماهوی داشت؛ به میزان تفاوت بین تشیع و تسنن. سهم آنان در قدرت و تأثیرگذاری این دو در عرصه عمومی با هم تفاوت بسیاری دارد. تا آن مقطع، نظریه‌پردازان اهل سنت همواره در کنار حکومت بودند و در ایران تشیع همواره به شاهان (غیر از چند مقطع کوتاه تاریخی) به چشم غاصبان حکومت می‌نگریست، حتی ضعف شاهان قاجار بیش‌ازپیش به قدرت علمای شیعه در ایران افزوده بود، درحالی‌که در ترکیه سقوط امپراتوری عثمانی به‌عنوان بخشی از خطای علمای اهل تسنن شمرده می‌شد. در چنین فضایی آتاتورک به سادگی توانست به اسلام‌زدایی بپردازد و رضاشاه با مخالفان قدرتمند مذهبی روبه‌رو بود. در واقع می‌توان رضاخان را کاریکاتوری از آتاتورک دانست که از شرایط درونی جامعه خود ناآگاه بود و صرفا بر اساس آنچه در ترکیه دیده بود، می‌خواست پوسته جامعه را تغییر دهد. ناگفته پیداست در چنین شرایطی موفقیتی برای او و ایران حاصل نمی‌شد و نشد.

برخی رضاخان را پدر مدرنیته در عرصه عمومی ایران توصیف می‌کنند؛ اما اصلاحاتی که رضاخان در ایران انجام داد بکر و نوآوری از سوی او نبود و در همان مقطع مدل‌های دیگری از آن در اقصی‌نقاط جهان انجام می‌شد. ترکیه و افغانستان کشورهای همسایه ما و در همان مقطع در حال نوسازی بودند. دولت مطلقه بستر این‌گونه نوسازی در آن مقطع تاریخی به‌شمار می‌رفت. به زبان ساده رسیدن به هدفی با عنوان مدرن‌سازی عرصه فرهنگ و اقتصاد، شبیه به آنچه در جوامع غربی در حال رخ دادن بود، نیازمند قدرت مطلقه مرکزی بود. صدالبته این نوسازی بر خلاف جوامع غربی هرگز در زمینه سیاست و مدل حکومت رخ نمی‌داد. حوزه سیاست، وارد میدان نوسازی نمی‌شد، چراکه در این صورت باید قدرت بین نخبگان غیر حاکم و حکومت تقسیم می‌شد.

رضاخان از تحصیل علم و سواد کافی بی‌بهره بود و طبیعتا برای مدرن‌سازی ایران به سمت تقلید روی آورد، حتی با اینکه روشنفکران غرب‌دیده و تحصیل‌کرده بسیاری در اطراف رضاخان بودند؛ اما وجوه شخصیتی او، ازجمله خودکامگی و مطلق‌گرایی شخصی‌‌اش، باعث می‌شد نتواند بهره کافی و وافی را از آنان ببرد. رضاخان به‌دلیل فقدان دانش لازم، پتانسیل لازم و کافی را برای تقلید داشت. از سوی دیگر، به اعتقاد بسیاری (که البته با واقعیت تاریخی هم‌خوانی دارد) او تلاش داشت از روی دست آتاتورک بنویسد؛ اما آیا رضاخان موفق شد هر آنچه را آتاتورک در ترکیه انجام داد، در ایران نیز پیاده کند؟ پاسخ منفی است. اگر به بررسی اصلاحات آتاتورک برای اسلام‌زدایی از ترکیه بپردازیم، به مواردی مشخص برای هدفی مشخص برخورد می‌کنیم. تغییر تقویم از تقویم گرگوری به تقویم میلادی (1926)، استفاده از نام ترکی به جای عربی و قانون استفاده از نام خانوادگی (1935)، حذف حجاب، منع تعدد زوجات، تغییر الفبا از عربی به لاتین، تغییر تعطیلی روز جمعه به روز یکشنبه و تغییر اذان از زبان عربی به ترکی (1932)، انحلال وزارت شریعت، انحلال امور خیریه و انحلال دادگاه‌های مذهبی، ازجمله این تغییرات است. آتاتورک در چهار دوره ریاست‌جمهوری خود در تلاش بود ترکیه جدید را بر اساس آموزه‌هایی نو بسازد. اصول و پایه سیاست‌های آتاتورک بر اساس غرب‌گرایی و اسلام‌زدایی بنا شده بود. شکست امپراتوری عثمانی دلیل اصلی آماده‌شدن بستر جامعه ترکیه برای نوسازی آتاتورکی بود. ترک‌ها به این نتیجه رسیده بودند دلیل عقب‌ماندگی کشورشان، شکست امپراتوری اسلامی عثمانی است. طبیعتا جامعه می‌توانست در پی این سرخوردگی بستر مناسبی برای اصلاحاتی برپایه نگاه به غرب و ستیز با اسلام شود. از طرف دیگر ترکیه از سوی اروپا تحقیر می‌شد و به این کشور لقب بیمار اروپا را می‌دادند. روشنفکران جوان ترک که متأثر از اندیشه‌های روسو و مونتسکیو بودند، ترکیبی از ناسیونالیسم و غرب‌گرایی را نسخه حل مشکلات و مصائب خود دیدند و آتاتورک با آماده‌بودن این بستر، اقدامات عملی خود را آغاز کرد.
بر اساس آنچه تا کنون به آن اشاره شد، رضاخان هرگز نتوانست به گستردگی آتاتورک دست به نوسازی مورد نظر خود بزند. دلیل این امر هم به دو نکته بازمی‌گشت؛ دلیل اول، دیکتاتوری و خودکامگی رضاخان بود. نگاه رضاخان به سرزمین پهناور ایران نیز نگاهی مطلقه بود و مانند ملک شخصی خود به آن می‌نگریست. مصادره املاک و زمین‌های بسیاری در سراسر ایران، به‌ویژه شمال کشور، نشانه‌ای از خودکامگی او بود. سوءظن به اطرافیان از دیگر خصوصیات شاخص رضاخان بود. تیمورتاش را کشت و بسیاری دیگر را زندانی کرد یا به تبعید فرستاد. همین خصوصیت شخصی خودکامگی رضاخان باعث شد نوآوری او خالی از ابداعات لازم باشد و حتی همین نوسازی هم به شخص او منتهی شود. آتاتورک با ایجاد تشکیلات و حزب جمهوری‌خواه موفق شد بخش عظیمی از نخبگان و مردم عامی را با خود همراه کند؛ اما رضاخان در این امر به همه به چشم شریک نگاه می‌کرد و از هم‌فکری با هر فردی ابا داشت. نکته دوم و مهم‌تر تفاوت ساختاری در جامعه ایران و ترکیه بود. نقشی که مذهب در این دو کشور ایفا می‌کرد تفاوت ماهوی داشت؛ به میزان تفاوت بین تشیع و تسنن. سهم آنان در قدرت و تأثیرگذاری این دو در عرصه عمومی با هم تفاوت بسیاری دارد. تا آن مقطع، نظریه‌پردازان اهل سنت همواره در کنار حکومت بودند و در ایران تشیع همواره به شاهان (غیر از چند مقطع کوتاه تاریخی) به چشم غاصبان حکومت می‌نگریست، حتی ضعف شاهان قاجار بیش‌ازپیش به قدرت علمای شیعه در ایران افزوده بود، درحالی‌که در ترکیه سقوط امپراتوری عثمانی به‌عنوان بخشی از خطای علمای اهل تسنن شمرده می‌شد. در چنین فضایی آتاتورک به سادگی توانست به اسلام‌زدایی بپردازد و رضاشاه با مخالفان قدرتمند مذهبی روبه‌رو بود. در واقع می‌توان رضاخان را کاریکاتوری از آتاتورک دانست که از شرایط درونی جامعه خود ناآگاه بود و صرفا بر اساس آنچه در ترکیه دیده بود، می‌خواست پوسته جامعه را تغییر دهد. ناگفته پیداست در چنین شرایطی موفقیتی برای او و ایران حاصل نمی‌شد و نشد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.