|

نقد، پراتیک خودآیینی است

جواد لگزیان

کتاب جدید «حسن قاضی‌مرادی» نگاهی دارد به نقد در معنای نوین آن. او در بخش نخست به تعریف و توضیح نقد در زمینه‌ موقعیت کنونی‌مان می‌پردازد. در بخش دوم، تعریف و تبیین نقد را از نظر فوکو می‌آورد. بخش سوم فقط اشاره‌ای است به فلسفه‌ انتقادی کانت و پاسخ او به پرسش «روشنگری چیست؟». در بخش چهارم به این مسئله می‌پردازد که اگر قرار است عصر روشنگری همچنان در بازتولیدشدن توانمند باشد این توانایی جز از طریق پیوند آن با «انقلاب» -به مفهوم تغییر ریشه‌ای (رادیکال) - تداوم نمی‌یابد که هم کانت این نکته را دریافت و هم فوکو در توضیح آرای کانت بر آن تأکید داشت. بخش پنجم توضیح مختصری است درباره‌ جنبه‌هایی از چیستی و چگونگی نقد و روشنگری در اکنونیت جامعه‌ ما که در آن، جست‌وجوی هویت فردی اهمیت ویژه‌ای یافته است. پیوست کتاب شاید برای مخاطبان مهم باشد از این باب که شامل هشت نقد درباره‌ آرایی از اندیشمندان معاصر ایران است. نقدهایی که به‌طور پراکنده و در طول چند سال نوشته شده‌اند.
نویسنده در بخشی از کتاب در تعریفی بدیع نقد را حمایت از خویشتن می‌خواند و می‌نویسد: «حمایت از خویشتن» به‌معنای جسارت‌ورزیدن از یک‌سو، برای مقابله با ابژه‌شدگی یا تعین‌یافتگی توسط عامل سلطه و نظام تجویزهای آن و از سوی دیگر، تلاش پیگیر برای خودسازی از طریق خودآیینی است. بالطبع، زمینه‌ چنین رویکردی مناسبات میان حقیقت (تجویز)، قدرت (سلطه) و خود است و فرد می‌کوشد در مواجه‌های فعال با این مناسبات به دغدغه‌ حمایت از خویشتن پاسخ دهد. حمایت از خویشتن رویکردی نقادانه به خود و جهان خویشتن است و تجلی فرهنگ نقد. در تضاد با چنین رویکردی، «حفاظت از خویشتن» قرار دارد. حفاظت از خویشتن به‌معنای تداوم‌بخشیدن به موجودیت خود و تلاش برای رسیدن به هر هدفی است که متضمن تداوم این موجودیت باشد. مشخص است که حفاظت از خویشتن حامل رویکردی غیرانتقادی نسبت به خود و مناسبات با دیگران است. در نظر نویسنده، ما ایرانیان در طول تاریخ خود چه بسیار که به حفاظت از خویشتن رانده شده‌ایم. برای این مسئله می‌توان علل و دلایل گوناگونی برشمرد: همین کافی است فکر کنیم تا پیش از دوران معاصر تاریخ‌مان، سلطه‌ استبداد به این علت که مقاومت در برابر خود را -تا آنجاکه می‌توانست- ناممکن می‌کرد مردم تحت سلطه‌اش را به سازگاری با حاکمیتش یعنی به حفاظت از خویشتن می‌راند. دغدغه‌ حفاظت از خویشتن برای ما چنان شدید بوده است که به تبلیغ و ترویج آن در عرصه‌ فرهنگ پرداخته‌ایم.
او در ادامه خاطرنشان می‌کند: زندگی هر انسانی برآمده‌ از تصادف‌ها و ضرورت‌هاست. می‌توانیم به این بیندیشیم که ورود ما به جهان و جایگاهی که بی‌اراده‌ خود در جهان اشغال می‌کنیم، پیامد یک‌سری تصادف‌اند. چه‌بسا این جایگاه مورد قبول فرد نباشد. اما مهم، توجه به این نکته است که فرد فقط با حمایت از خویشتن است که می‌تواند از اسارت جایگاه تصادفی‌اش در جهان برهد. این فرهنگ نقد است که فرد را از اسارت تصادفی‌بودن و تصادفی‌زیستن می‌رهاند و به او این امکان را می‌دهد آنچه به علت تصادف بوده، نباشد. یا آنچه را تاکنون به علت تصادف کرده، نکند. این یعنی ساختن خود بر بنیان ضرورت. با حفاظت از خویشتن، فرد ناگزیر می‌شود خود را آن‌چنان که «هست» در مرکز توجه قرار دهد. این «هست» برآمده‌ برخی تصادف‌هاست. پس تأکید بر «هستِ» خود، خود را اسیر «تصادف»کردن است؛ اسیر آنچه فرد اراده‌ای بر آن ندارد. با حفاظت از خویشتن، فرد عمدتا می‌کوشد خود را با این تصادف‌ها سازگار کند. این تلاش با رنج بسیار آمیخته است و زندگی را ناشاد می‌کند. اما به نظر قاضی‌مرادی حمایت از خویشتن مستلزم مشارکت فرد در ساختن حقیقت است.
در ادامه بحث هرچند قاضی‌مرادی حمایت از خویشتن را مستلزم خودفرمانی به‌معنای نظارت‌داشتن بر خود می‌داند، اما درنهایت تأکید دارد زمینه‌ اصلی تحقق خودفرمانی در مشارکت با دیگران است: فرد خودفرمان که بر زندگی‌اش نظارت دارد، به علت اقتدار حاصل از این نظارت، بی‌نیاز می‌شود از اینکه توسط دیگران (مراجع سلطه) تحت ‌نظارت قرار گیرد و هدایت شود. بی‌نیازی نسبتی با خودفرمانی در فعالیت شخصِ به‌خودْمقید ندارد. زمینه‌ اصلی تحقق خودفرمانی، مشارکت با دیگران است. فرد، در کل، شامل «خود» به اضافه‌ همه‌ مناسبات او با دیگرانی است که در استقرار هویت فردی او - مستقیم یا غیرمستقیم- با او مرتبط‌اند. چنین مناسباتی به شرطی می‌توانند در خودفرمان‌شدن فرد مؤثر افتند که تاحد ممکن دیگران نه در مقام تجویزگر بلکه در مقام منتقد با فرد مشارکت کنند. از این‌رو، خودفرمانی توانمندی در ساختن سرنوشت خویش در مشارکت با دیگران است... در عصر نو، انسان نو، هویت خود را خودش می‌سازد. «هویت» ساخته می‌شود. هویت چیزی نیست جز تحول سنت در زمان. تحول، تغییریافتن و ساختن است. هویت فرد توسط عامل سلطه ساخته می‌شود وقتی که او آن را با تجویزپذیری کسب می‌کند. فرد، هویتش را خودش می‌سازد وقتی که با آموزش فن رهایی -یعنی نقد- برای رهایی از تجویزپذیری می‌کوشد. خودسازی به‌معنای روند تحقق نقد است و تحقق نقد، خودآیینی است. می‌توانیم به این بیندیشیم که تا چه حد با خودآیینی بیگانه‌ایم. بیندیشیم که تا چه حد، خودآیینی را با طنین خودسری می‌شنویم و نمی‌دانیم در چنین طنینی به آنچه گوش می‌سپاریم و از آن فرمان می‌بریم نیاز بی‌مهار به حفاظت از خویشتن است. می‌توانیم از خود بپرسیم تا چه حد رویگردانیم از اندیشیدن به اینکه برای حمایت از خویشتن باید درد کشید؛ درد مدام. و تا چه حد می‌خواهیم به این بیندیشیم که شادی راستین انسان، تجلی خودآیینی است. نقد، پراتیک خودآیینی است. نقد فن رهایی از تجویزپذیری است از طریق بازاندیشی و بازکرداری. بازاندیشی، معطوف به تحقق اندیشه‌های نو است و بازکرداری، معطوف به تغییرات ریشه‌ای. در این حال، نقد شرط زندگی انسانی است. برای تحقق این شرط، ضروری است در ارتباط با هر موضوعی به خود حق نقد دهیم. حق نقد، حق انسانی است که می‌کوشد از خویشتن حمایت کند. از خویشتن حمایت‌کردن، تلاش برای رهایی است. شعاری که بتواند فرهنگ نقد را، به تمامی، آشکار کند این است: تا به آخر از خودت حمایت کن.

کتاب جدید «حسن قاضی‌مرادی» نگاهی دارد به نقد در معنای نوین آن. او در بخش نخست به تعریف و توضیح نقد در زمینه‌ موقعیت کنونی‌مان می‌پردازد. در بخش دوم، تعریف و تبیین نقد را از نظر فوکو می‌آورد. بخش سوم فقط اشاره‌ای است به فلسفه‌ انتقادی کانت و پاسخ او به پرسش «روشنگری چیست؟». در بخش چهارم به این مسئله می‌پردازد که اگر قرار است عصر روشنگری همچنان در بازتولیدشدن توانمند باشد این توانایی جز از طریق پیوند آن با «انقلاب» -به مفهوم تغییر ریشه‌ای (رادیکال) - تداوم نمی‌یابد که هم کانت این نکته را دریافت و هم فوکو در توضیح آرای کانت بر آن تأکید داشت. بخش پنجم توضیح مختصری است درباره‌ جنبه‌هایی از چیستی و چگونگی نقد و روشنگری در اکنونیت جامعه‌ ما که در آن، جست‌وجوی هویت فردی اهمیت ویژه‌ای یافته است. پیوست کتاب شاید برای مخاطبان مهم باشد از این باب که شامل هشت نقد درباره‌ آرایی از اندیشمندان معاصر ایران است. نقدهایی که به‌طور پراکنده و در طول چند سال نوشته شده‌اند.
نویسنده در بخشی از کتاب در تعریفی بدیع نقد را حمایت از خویشتن می‌خواند و می‌نویسد: «حمایت از خویشتن» به‌معنای جسارت‌ورزیدن از یک‌سو، برای مقابله با ابژه‌شدگی یا تعین‌یافتگی توسط عامل سلطه و نظام تجویزهای آن و از سوی دیگر، تلاش پیگیر برای خودسازی از طریق خودآیینی است. بالطبع، زمینه‌ چنین رویکردی مناسبات میان حقیقت (تجویز)، قدرت (سلطه) و خود است و فرد می‌کوشد در مواجه‌های فعال با این مناسبات به دغدغه‌ حمایت از خویشتن پاسخ دهد. حمایت از خویشتن رویکردی نقادانه به خود و جهان خویشتن است و تجلی فرهنگ نقد. در تضاد با چنین رویکردی، «حفاظت از خویشتن» قرار دارد. حفاظت از خویشتن به‌معنای تداوم‌بخشیدن به موجودیت خود و تلاش برای رسیدن به هر هدفی است که متضمن تداوم این موجودیت باشد. مشخص است که حفاظت از خویشتن حامل رویکردی غیرانتقادی نسبت به خود و مناسبات با دیگران است. در نظر نویسنده، ما ایرانیان در طول تاریخ خود چه بسیار که به حفاظت از خویشتن رانده شده‌ایم. برای این مسئله می‌توان علل و دلایل گوناگونی برشمرد: همین کافی است فکر کنیم تا پیش از دوران معاصر تاریخ‌مان، سلطه‌ استبداد به این علت که مقاومت در برابر خود را -تا آنجاکه می‌توانست- ناممکن می‌کرد مردم تحت سلطه‌اش را به سازگاری با حاکمیتش یعنی به حفاظت از خویشتن می‌راند. دغدغه‌ حفاظت از خویشتن برای ما چنان شدید بوده است که به تبلیغ و ترویج آن در عرصه‌ فرهنگ پرداخته‌ایم.
او در ادامه خاطرنشان می‌کند: زندگی هر انسانی برآمده‌ از تصادف‌ها و ضرورت‌هاست. می‌توانیم به این بیندیشیم که ورود ما به جهان و جایگاهی که بی‌اراده‌ خود در جهان اشغال می‌کنیم، پیامد یک‌سری تصادف‌اند. چه‌بسا این جایگاه مورد قبول فرد نباشد. اما مهم، توجه به این نکته است که فرد فقط با حمایت از خویشتن است که می‌تواند از اسارت جایگاه تصادفی‌اش در جهان برهد. این فرهنگ نقد است که فرد را از اسارت تصادفی‌بودن و تصادفی‌زیستن می‌رهاند و به او این امکان را می‌دهد آنچه به علت تصادف بوده، نباشد. یا آنچه را تاکنون به علت تصادف کرده، نکند. این یعنی ساختن خود بر بنیان ضرورت. با حفاظت از خویشتن، فرد ناگزیر می‌شود خود را آن‌چنان که «هست» در مرکز توجه قرار دهد. این «هست» برآمده‌ برخی تصادف‌هاست. پس تأکید بر «هستِ» خود، خود را اسیر «تصادف»کردن است؛ اسیر آنچه فرد اراده‌ای بر آن ندارد. با حفاظت از خویشتن، فرد عمدتا می‌کوشد خود را با این تصادف‌ها سازگار کند. این تلاش با رنج بسیار آمیخته است و زندگی را ناشاد می‌کند. اما به نظر قاضی‌مرادی حمایت از خویشتن مستلزم مشارکت فرد در ساختن حقیقت است.
در ادامه بحث هرچند قاضی‌مرادی حمایت از خویشتن را مستلزم خودفرمانی به‌معنای نظارت‌داشتن بر خود می‌داند، اما درنهایت تأکید دارد زمینه‌ اصلی تحقق خودفرمانی در مشارکت با دیگران است: فرد خودفرمان که بر زندگی‌اش نظارت دارد، به علت اقتدار حاصل از این نظارت، بی‌نیاز می‌شود از اینکه توسط دیگران (مراجع سلطه) تحت ‌نظارت قرار گیرد و هدایت شود. بی‌نیازی نسبتی با خودفرمانی در فعالیت شخصِ به‌خودْمقید ندارد. زمینه‌ اصلی تحقق خودفرمانی، مشارکت با دیگران است. فرد، در کل، شامل «خود» به اضافه‌ همه‌ مناسبات او با دیگرانی است که در استقرار هویت فردی او - مستقیم یا غیرمستقیم- با او مرتبط‌اند. چنین مناسباتی به شرطی می‌توانند در خودفرمان‌شدن فرد مؤثر افتند که تاحد ممکن دیگران نه در مقام تجویزگر بلکه در مقام منتقد با فرد مشارکت کنند. از این‌رو، خودفرمانی توانمندی در ساختن سرنوشت خویش در مشارکت با دیگران است... در عصر نو، انسان نو، هویت خود را خودش می‌سازد. «هویت» ساخته می‌شود. هویت چیزی نیست جز تحول سنت در زمان. تحول، تغییریافتن و ساختن است. هویت فرد توسط عامل سلطه ساخته می‌شود وقتی که او آن را با تجویزپذیری کسب می‌کند. فرد، هویتش را خودش می‌سازد وقتی که با آموزش فن رهایی -یعنی نقد- برای رهایی از تجویزپذیری می‌کوشد. خودسازی به‌معنای روند تحقق نقد است و تحقق نقد، خودآیینی است. می‌توانیم به این بیندیشیم که تا چه حد با خودآیینی بیگانه‌ایم. بیندیشیم که تا چه حد، خودآیینی را با طنین خودسری می‌شنویم و نمی‌دانیم در چنین طنینی به آنچه گوش می‌سپاریم و از آن فرمان می‌بریم نیاز بی‌مهار به حفاظت از خویشتن است. می‌توانیم از خود بپرسیم تا چه حد رویگردانیم از اندیشیدن به اینکه برای حمایت از خویشتن باید درد کشید؛ درد مدام. و تا چه حد می‌خواهیم به این بیندیشیم که شادی راستین انسان، تجلی خودآیینی است. نقد، پراتیک خودآیینی است. نقد فن رهایی از تجویزپذیری است از طریق بازاندیشی و بازکرداری. بازاندیشی، معطوف به تحقق اندیشه‌های نو است و بازکرداری، معطوف به تغییرات ریشه‌ای. در این حال، نقد شرط زندگی انسانی است. برای تحقق این شرط، ضروری است در ارتباط با هر موضوعی به خود حق نقد دهیم. حق نقد، حق انسانی است که می‌کوشد از خویشتن حمایت کند. از خویشتن حمایت‌کردن، تلاش برای رهایی است. شعاری که بتواند فرهنگ نقد را، به تمامی، آشکار کند این است: تا به آخر از خودت حمایت کن.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.