او دریاچه است و آبگیر میبینندش
داریوش مودبیان، مدرس دانشگاه، مترجم، بازیگر و کارگردانی است که شاید بیش از دیگران آثار مروژک را ترجمه و برخی از آنها را هم اجرا کرده باشد. اجرای پلیس از متون اسلاومیر مروژک باعث شد به سراغش برویم و درباره چند و چون اجراها و ترجمههای آثار مروژک در ایران با او به گفتوگو بنشینم:
آیا آنطور که باید و شاید اسلاومیر مروژک نویسنده لهستانی در ایران شناسانده شده است؟
تئاتر ما با ترجمه و اقتباس آثار مولیر و شکسپیر آغاز شده و در مقایسه با این نویسندگان کلاسیک، مروژک نویسندهای معاصر است و به اندازه آن نویسندگان کلاسیک بر تئاتر ما تأثیرگذار نبوده، اما باید گفت از همان زمانی که مروژک در فرانسه و اروپا مورد توجه قرار گرفته، در ایران ما هم مورد توجه بوده و بارها از زبانهای فرانسه و انگلیسی به فارسی برگردانده شده است. مروژک با اوجگرفتن تئاتر ما در دهه 40 خورشیدی در ایران شناسانده شده است. در این مقطع زمانی، تئاتر ما بهلحاظ نگارش و اجرا مهم بوده است و در آن مکاتب بازیگری رشد کرده و در این سالها تحصیلکردگان تئاتر از خارج به ایران بازگشته و از اواخر دهه 30 خورشیدی، به فعالیت در مملکت خود پرداختهاند. مروژک با آنکه لهستانی است، اما اعتبارش را در ایتالیا و فرانسه به دست میآورد. مروژک از دهه 40 بین دانشجویان ایرانی مطرح شد. او علاوه بر نمایشنامهنویسی، یک قصهنویس است که برای نخستینبار در سال 45 لیلی گلستان بخش عمدهای از مجموعه فیل را ترجمه و در انتشارات روزن چاپ کرد. بعد نمایشنامههایش در ایران از انگلیسی و فرانسه ترجمه شد و در این موعد نمایشنامههای برجستهاش که مربوط
به دهه 70 میلادی است، در ایران ترجمه شد. «به روی اقیانوس» که به نام «کاندیدایی برای خوردن» ترجمه شد. استریبتیز، کارول و یک شب شگفتانگیز از جمله آثار کوتاهش است که بعدها به فارسی برگردانده شد. بعدها او به آثار گستردهتر و بلندتری میپردازد و از موقعیت خطی و ساده فراتر میرود. او پیچیده میشود از جمله در سفارتخانه. پیش از آن مهاجران شناخته میشود و بعدها تانگو ترجمه میشود.
گویا به ایران هم آمده... .
بله. سال 1349 به ایران سفری میکند، به دعوت جشن هنر شیراز، بیآنکه متنی از او اجرا شده باشد. او در دانشگاه حضور پیدا میکند و بهعنوان نویسنده معاصر اندیشههایش را مطرح میکند. او تأثیری بر جریان نمایشنامهنویسی ما نگذاشته است چنانچه دیوید ممت هم با آنکه زبان سادهای دارد هرگز بر نمایشنامهنویسی ما تأثیرگذار نبوده است. مروژک آدم پرکاری بوده و علاوه بر نمایشنامه، قصههای کوتاه و بلند بسیاری هم دارد. البته به همه آنها نپرداختهایم. برخی از این آثارش زبان تمثیلی و گاه گروتسک عریان و درستی دارد. بسیاری از متونش هنوز ترجمه نشده و اجرا هم نشدهاند. بههرحال او در زمان خودش موفق است. من سالهاست که چخوفخوانی داشته و دارم، اما باز امکان دارد محفل مروژکخوانی برگزار کنم. متنهای او با کمترین شخصیت و دکور قابل اجراست و او یک موقعیت را جذاب برگزار میکند.
مروژک چگونه نویسندهای است؟
او منتسب به نویسندگان نوگراست که بهمعنای آوانگارد در اروپاست و نامش در کتاب دوم تئاتر پوچی مارتین اسلین در کنار نام هارولد پینتر آمده. بنابراین او را پوچگرا هم میشناسند. درصورتیکه اینطور نیست. او همچنین به تئاتر متعهد شهره است چون به جریانهای چپ انتساب یافته است، درحالیکه او به هیچ حکومت کمونیستیای وابسته نیست و فقط از منظر نگاه آرمانگرایانه است که در آن زمانه با چنین نگاهی مینویسد. مروژک اگر متعهد است به انسان متعهد است و خودش را از سیاستبازی دور نگه میدارد. نگاه او به انسان و انسانیت است که رفتارش در این بازیها مرتبط به هیچ نوع از بلوکهای مختلف نمیشود. این نویسنده در سطح حرکت نمیکرد. او یکی از طنزنویسان جهان است که در آن گروتسک خشن و بیپرده اتفاق افتاده است. باید طنزش را از هجو و هزل جدا کنیم. نباید قصههایش را از نمایشنامههایش جدا کرد چون جهان هر دو یکی است.
شما یا مرحوم ایرج زهری کدامیک در ترجمه آثار مروژک متقدمتر است؟
مرحوم زهری نسبت به من متقدمتر است و من از زبان ایشان مروژک را بهتر شناختم. البته قبلا همان فیل را خوانده بودم. سال 1347 ش. زهری از آلمان به تهران بازگشت و برخی از نوشته و ترجمههایش از جمله آثار مروژک را منتشر و کار کرد. او سال 47 در پهنه دریا و سال 49 کارول و شب شگفتانگیز را ترجمه و در مجله تماشا چاپ کرد. او نینیراکت را هم ترجمه کرد که من به او انتقاد کردم که این باید نینیاخاذه باشد که بعدها هم خودم این متن را ترجمه کردم. او همین نینیراکت را برای اردوگاه دانشجویان در بابلسر پنج نوبت اجرا کرد که من هم در آن بازی میکردم، اما قرار شد بعدا در تلویزیون ضبط و پخش شود که به دلایلی نشد. او مهاجران را بعدها ترجمه کرد و مروژک را خیلی خوب میشناخت. زمانی که مروژک به ایران آمد زهری در مقام مهماندار و مترجم در کنارش بود.
اولینبارکه متنی از مروژک خواندید کدام متناش بود و چه احساسی نسبت به آن پیدا کردید؟
همان مجموعه قصه فیل بود و من از نوجوانی و جوانی به هر سویی سرک میکشیدم و هر چیزی را میخواندم. هرچند هنوز در دانشکده تئاتر، مولیر و شکسپیر حجت بود و ما در سال 47 از تئاتر یونان و از آثار سوفوکل، اشیل و اوریپید شروع کردیم به خواندن متون نمایشی و حتی فرصت نمیکردیم به ایبسن برسیم. به یاد دارم در آن روزها داوود رشیدی در انتظار گودوی ساموئل بکت را به نام چشم به راه گودو در سال 47 در انجمن ایران و آمریکا کار کرد که به اصطلاح گشایشی بر ما بود. همچنین درس یونسکو را نخستینبار پری صابری کار کرد و بعدها چاپش کرد. همچنین چند ترجمه خوب از یونسکو داشت که ما را متوجه چیزی غیر از ادبیات کلاسیک میکردند، اما من بیشتر از تأثیر عاطفی بهدنبال تاثیر فکری بودم. البته درباره چخوف فرق میکرد، او به شکل غنی و عمیقتری بر من تأثیر میگذاشت چون انسانیتر است و زبان تمثیلی مروژک در تئاتر به گونهای یادآور ادبیات تمثیلی ما بود که آن را در ادبیات عرفانی و در آثار سعدی و در منطق الطیر عطار مییافتیم. ما این نگاه تمثیلی را در فراریختهای نمایشی مروژک مرور میکردیم که چگونه اتفاق میافتد. البته در همان سالها «چوب بهدستهای ورزیل» هم
به قلم غلامحسین ساعدی نمونهای از ادبیات نمایشی تمثیلی بود که برگرفته از ادبیات غرب بود. او بعدها «آی با کلاه و آی بیکلاه» را بر همین اساس نوشت. اینها تمثیلی از جامعه و زندگی ما در آن مقطع تاریخی بودند که به شکل نمادین نوشته و اجرا میشدند. همچنین آثار بیضایی نیز برگرفته و اقتباسی از ادبیات تمثیلی ما بود که با تغییر شکل و اقتباس به نمایشنامه تبدیل شده بودند. مروژک از این تمثیل به بهترین نحو ممکن استفاده میکرد. برشت هم همین نگاه تمثیلی را داشت و در زمینه تئاتر آموزشی از آن بهرهبرداری میکرد. دایره گچی قفقازی یکی از این نمونههاست و در آن به زندگی یک خانواده پرداخته میشود و دایرهای در وسط ترسیم میکند که بیانگر نگاه تمثیلی است. او بهصورت اپیک مینوشت و میگفت چرا تمثیل را بهکار میبرد و چه هدفی از آن دارد، اما مروژک بهصورت اپیک به تمثیل نمیپردازد برای همین در شرایط سهل و ممتنع تمثیل را ارائه میکند. او بهصورت واقعیت ملموس «شب شگفتانگیز»، «در پهنه دریا» و «استریبتیز» را نمینویسد. برای همین دوست داشتم که نمایشنامههایش را بخوانم و ترجمه کنم. او بهخوبی جهان غرب و شرق را تحلیل میکرد و به آزادی و
استقلال میپرداخت. او در برخی از کارهایش آینده جهان را پیشبینی میکند. برای مثال در سفارتخانه که آن را قبل از فروپاشی بلوک شرق اروپا نوشته است، چنین فروپاشیای را پیشبینی میکند. همچنین در قرارداد، آینده غرب و فروپاشی اقتصادیاش را پیشبینی کرده است.
نخستینبار کجا و کدام متن مروژک را در صحنه دیدید و ارزیابیتان درباره آن چیست؟
ما سال 47 نمایشی از او را بهکارگردانی ایرج زهری کار کردیم که در دانشگاه بود و به خاطر دارم حتی اوایل 42 یا 43 بود که یک اقتباس دگرگونشده از در پهنه دریا توسط نویسندهای ایرانیزه شده و برای تلویزیون تنظیم و پخش شده بود. سال 1348 هم اجرای استریبتیز را بهکارگردانی محمدعلی کشاورز به خاطر دارم و همچنین کارول با بازی سعید پورصمیمی و پرویز پورحسینی که در موزه ایران باستان اجرا شد که اینها نخستین اجرای حرفهای و حسابشده از متنهای مروژک به ترجمه ایرج زهری بود که بعدها در یک کتاب چاپ شدند. این کتاب در سال 49 یا 50 چاپ شد که بر آن مقدمهای افزوده شده بود که ما را بیشتر با این نمایشنامهنویس آشنا میکرد.
خودتان اولینبار کدام متن مروژک را کی و کجا اجرا کردید و این اجرا بنابر چه ضرورتی انجام شد؟
برای دانشکده و با ترجمه ایرج زهری، «در پهنه دریا» را کار کردم و البته خودم هم بعدها این متن را ترجمه کردم و آن را در کنار آهو و نینیاخاذه در جلد سوم طنزآوران جهان چاپ کردهام. در دانشکده هنرهای دراماتیک با زندهیاد ایرج زهری آشنا شدیم که در پهنه دریا را برای کارکردن در اختیارمان گذاشت. بعدها به فرانسه رفتم و در آنجا از نزدیک با مروژک آشنا شدم و سفارتخانه را از فرانسه به فارسی برگرداندم. اما در سال 64 چاپ شد و سال 68 بهکارگردانی فردوس کاویانی در سالن چهارسو اجرا شد. من در آن نقش سفیر کبیر، فردوس نقش نماینده، حسین عاطفی نقش پناهنده و مریم کاظمی نقش منشی را بازی میکرد. 35 نوبت اجرا داشت و به گمانم یکی از کارهای موفق پس از جنگ بود که داشت اجرا میشد. در همان ایام مهاجران را اجرا کردم که ایرج زهری هم ورسیون دیگری از آن را ترجمه کرده بود که سال 69 یا 70 اجرا شد. فردوس کاویانی و امین تارخ در آن بازی میکردند. بعد قرارداد را ترجمه کردم که سال 80 چاپ شد و خود شما هم بر آن نقدی نوشتید. آثاری دیگری هم ترجمه کردهام که هنوز فرصت چاپش را نیافتهام. نمایش روباه فیلسوف، از مجموعه نمایشنامههای حیوانات که مثل واتسلاو
شخصیت اصلیاش حیوان است. دو سالی با کیومرث فومنی کار میکردم، در سالنامه 80 گلآقا فرصتی پیش آمد که به معرفی نویسندگان بزرگ جهان بپردازم و در آنجا درباره مروژک و شیوه کار و نوع طنزش نوشتم و در پهنه دریا و جشن را بهطور مجزا چاپ کردم. این دو اثر ارتباط ساختاری با هم دارند. برخی از همین آثار را در رادیو نمایش کار کردم که در نوع خود تأثیرگذار هم بودهاند. مثل در پهنه دریا، جشن، قرارداد و مهاجران.
آیا اجرائی از مروژک را در ایران دیدهاید که از فهم راستین متن به دور باشد، اگر چنین است کدام اجرا بوده و نظرتان راجع به آن چیست؟
نمیشود گفت کدام اجرا... اما از آنجایی که مروژک متنهایش کمپرسوناژ است و نیازی به صحنهآرایی خاص ندارد و حتی اگر خودش هم در دستور صحنه نکتهای را آورده بهراحتی میتوانید از آن بگذرید؛ برای مثال اگر در مهاجران گفته میشود سروصدا از لولههای فاضلاب میآید این بیانگر مکانی نزدیک موتورخانه یک مجتمع مسکونی است که نیازی به پردازش واقعگرایانهاش نیست. اینها شاید دلایلی ظاهری است که دانشجویان به سمت اجرای آثار او میروند، این متنها ساده و کمپرسوناژ است و در عین حال حرفی هم برای گفتن دارند و این امتیازی است که در کنار ساختار محکم همه را ترغیب میکند که مروژک کار کنند. اما باید دانست که متنهای مروژک بسیار عمیق و گسترده است و اینجاست که کار را برای برخی سخت و نشدنی میکند. برخی فقط به آبگیر زیبایی اکتفا میکنند، اما متنهای او فراتر از این هستند و چون دریاچهای لحظهبهلحظه عمق مییابند. برخی متنهایش با جامعه ما همخوانی دارد و میبینیم چقدر خوب است که کارش کنیم اما از آن عمق غافل هستیم و آن ماهیهای بزرگ و صدفها را که در عمق دریا هست نمیبینیم؛ برای مثال پلیس، خیلی ساده و روان است و خیلی قابل تعمیم است؛ چون
پلیس برای دوام و بقای یک قدرت مطلق و حاکم تلاش میکند. زندانی توبه میکند و از زندان خارج میشود، حالا اگر هیچ زندانیای نباشد پلیس بیکار میشود برای همین باید یک نفر را زندانی کنند و گروهبان را که از خود است، به بهانهای میگیرند و زندانی میکنند. اما داستان فراتر از این قصه ظاهری است. در مورد برشت هم این اتفاق میافتد. او در نمایشنامه استثنا و قاعده ضمن بیان یک داستان قشنگ دارد به یک امر بزرگ آموزشی میپردازد. در متون مروژک باید فراتر از این ظاهر به درک درست برسیم و خیلی کوشش کنیم که عمق مطلب را دریابیم. موقعیتهایش با تعامل همراه است و باید دریابیم و آموزش دهیم. همچنین باید دانست هویتنگاریاش از طریق موقعیت انجام میشود، بنابراین نمیشود فقط برای ژنرال یک شکم گنده بگذاریم و این ربطی با تصاویر گروتسک ندارد. برخی چون میبینند به متنی اجازه اجرا دادهاند دیگران هم به سراغش میروند و ترجمهای دمدستی را کار میکنند. برای اینکه هدف و انگیزهای برای کارکردن نیست و ضرورت اجرا برایشان جا نیفتاده است. نمیدانند چه چیزی را در چه زمان و مکان و برای چه مخاطبی کار کنند. این از اصول دراماتورژی است که باعث میشود
فهم اثر مغفول بماند.
چرا دانشجویان ایرانی گرایش به آثار مروژک دارند؟
پیش از این هم گفتم متون مروژک به ظاهر ساده و کمپرسوناژ است. در ضمن ساختار محکمی دارد.
در پهنه دریا را رضا بهبودی بهعنوان پایاننامه کار کرده بود و گویا شما هم قرار بود که استاد راهنمایش باشید که نشدید، قضیه از چه قرار است؟
به یاد ندارم که این پایاننامه میبایست با من برگزار میشد، اما رضا بهبودی دانشجوی بسیار خوب و محترم و عزیز و خیلی کوشا بود که این متن را برای پایاننامهاش در نظر گرفته بود و از من خواست و پذیرفتم. خودم آن را در سال 64 ترجمه کردم و در سال 77 با مرحوم هوشنگ بهشتی، فردوس کاویانی، رضا بابک و حسین محب اهری در تلویزیون کار کرده بودیم. بهبودی سر تمرین ما آمده بود. او هم با همان بضاعت دانشجویی که از بازیگران دانشجو بهره گرفته بود، به اجرائی قابلقبول رسیده بود. من سر تمرینها دیده بودم و فرصت نکردم به اجراهای روز دفاع از پایاننامهاش بروم. در آن روزگار دانشجویان مستعدی بودند مثل برهانی مرند، معجونی، مؤذنی، مهرداد ضیایی، سیامک صفری و رضا بهبودی و چند خانم دیگر که امروز جایگاه رفیعی در تئاتر ما پیدا کردهاند.
آیا در پهنه دریا کار پارسا پیروزفر را دیدهاید، چه نظری دارید؟
بله دیدهام. پیروزفر با من تماس داشت. او برای اجرای هنر یاسمینا رضا از ترجمهام استفاده کرد و بعد هم یکی از اجراهای قابلقبولش همان اجرای هنر شد. او برای در پهنه دریا خودش متن را ترجمه کرد و به نظرم این نیاز هست که ترجمهها بهروز باشند. چون در گذر زمان مترجم کارآزمودهتر و نگاهش عوض میشود. به نظرم اجرای پیروزفر ناکام میماند و هنوز نیاز است که جاهایی از کار پختهتر شود و بیش از هر چیزی رنگ اجرایی داشته باشد. من اجراهایی در فرانسه دیدهام که در آنجا مروژک را انتزاعی دیدهاند و دیگر به سراغ سروصدای دریا و کشتی شکسته هم نرفتهاند. نمیگویم حتما باید اینطوری اجرا کرد بلکه باید بگویم که اجراهای مروژک نیازمند پیرایهها و آرایههای صحنهای نیست. باید کار پختهتر شود. امیدوارم دیگران بیش از من خوششان آمده باشد چون این اجرا چندان نظرم را جلب نکرده است. شاید به این دلیل که ادعایم میشود که مروژک را بهتر میفهمم.
قرارداد مروژک را در ایرانشهر اجرا کردید، اما گویا با مختصات اجراهای آنجا همخوانی نداشت و با اقبال مواجه نشد؟
به نظرم خود اثر موفق بود و بهعنوان کارگردان و بازیگر توانستم تماشاگر را نزدیک یکساعتونیم نگه دارم. در آنجا هیچ کنشی نیست با آنکه چاقو در ظاهر چاقو است و کشنده، اما در آن هیچ عملی انجام نمیشود. سرانجامی ندارد. در آن شرایط همزمان دو اجرا بود که باید یکی را تحت پوشش قرار میدادند که دیده میشد و قرارداد نباید دیده میشد. برای اینکه دیگر من نوعی به ایرانشهر نروم.
ما باید در فروردین ساعت 7:30 که تاریک بود شروع میکردیم و 9:30 که خوابگاه دانشجویی آماده بستهشدن میشد تمام میکردیم. یعنی مخاطب اصلیمان، دانشجویان را از دست میدادیم. دانشجویان دختر که اصلا نمیتوانستند تا آن ساعت بیرون باشند. این نوع سیاستگذاری و هوچیگری در تئاتر است و نوع اجرا برای مثال از چخوف بیانگر این نکته هست که نمیشود به هر شیوه درستی آنجا کار کرد. چخوف هم در آنجا باید برای خنداندن باشد و در این نگاه تعمدی هست. برای همین اثری که روان باشد و از واقعگرایی و سادگی برخوردار باشد و تکیهاش بر بازیگر باشد، نمیتواند آنجا اجرا شود. معلوم است که در آنجا چه کارهایی باید موفق و چه کارهایی ناموفق باید باشند. قرار نیست سر کار مروژک همانند تالار وحدت هزارنفر بیایند بلکه هدف آمدن مخاطبی است که بخواهد مروژک را بفهمد.
کمدی مروژک سیاه است. این موضوع چقدر برای مخاطب ایرانی قابل درک است؟
با طنز سیاه موافق نیستم، چون در اینجا به معنای سیاهنمایی است. کمدی سیاه مثل رمان سیاه که برای رمانهای پلیسی و جنایی دنیاهای سیاهی در نظر گرفته و نوآر نامیده میشود، نیست. حتی با کمدی- تراژدی هم قابل قیاس نیست. ما گونههای مختلف کمدی داریم که کمدی سیاه راجع به گروتسک و درشتگویی و درشتنمایی است. در فرانسه آلفرد ژاری از ابتدای قرن بیستم گروتسک را نمایان کرده و به نام او آن را میشناسیم. در حالیکه کمدی سیاه درباره فروپاشی و اضمحلال است؛ مثلا در تانگو اضمحلال خانواده در اروپا مدنظر است. همچنان که نیچه سخنی برگرفته از فلسفه قدیم یونان دارد که میگوید: بشو آنچه که هستی! خود این انسان مضمحل شده و او در مهاجران هر دو جامعه شرق و غرب اروپا را زیر سوال میبرد که در هر دو انسان به اضمحلال رسیده است. مروژک همچون دورنمات میترساند اما کمتر از او. چنانچه دورنمات ما را در ملاقات بانوی سالخورده و گفتوگوی شبانه خیلی میترساند.
گروتسک آثار مروژک چقدر به نظام بسته کمونیستی لهستان ربط پیدا میکند؟
این سبک پیش از مروژک هم بوده؛ مثلا کافکا یکی از نویسندگانی است که گروتسک را در آثارش نمایان ساخته و حتی پیش از او در روسیه گوگول از آن استفاده کرده است. بنابراین مروژک به این پشتوانه ادبی تکیه کرده است. اما در عین حال نظامهای بسته کمونیستی هم در بلوک شرق در ایجاد فضای رعبآور بیتأثیر نبودهاند و شاید این نیز دلیلی است برای ایجاد فضای هولناک که تداعیگر گروتسک است. در عین حال مروژک علیه هیچ نگاهی توهین نمیکند و از انسان و اقتدار انسانی میگوید.
اخیرا «پلیس» را مهدی صناعتی در تالار فانوس اجرا کرده بود و شما هم آن را دیدهاید، چه نظری درباره این اجرا دارید؟
«پلیس» یکی از نمایشنامههای جذاب مروژک است که در سال 1958 آن را نوشته و نخستین نمایشنامهاش به حساب میآید و پیش از آن قصه نوشته و کاریکاتور کشیده است. او به جریانهای اجتماعی، سیاسی و فرهنگی میپردازد و نگاهش تمثیلی است. او رو به آینده حرکت میکند و در «پلیس» هجویهای مینویسد که در آن لهستان هم دیده میشود. اما در اجراهای جوانان بهتر است که وقتی کسی کارگردانی میکند خودش از بازی پرهیز کند. شاید این نقد بر خود من هم وارد باشد اما جداگانه بازی خودم را انجام میدهم و بعد به تمرین بازیگران میپردازم. این هم سالها تجربه میخواهد که پشتسر گذاشتهام. اما بازیگر جوان که نقش اصلی را هم بازی میکند، چگونه میتواند هم خودش و هم دیگران را ببیند و هدایت کند. همچنین در ترجمه، شتابزدگی معلوم است و ای کاش با وسواس بشود ترجمه کرد.
داریوش مودبیان، مدرس دانشگاه، مترجم، بازیگر و کارگردانی است که شاید بیش از دیگران آثار مروژک را ترجمه و برخی از آنها را هم اجرا کرده باشد. اجرای پلیس از متون اسلاومیر مروژک باعث شد به سراغش برویم و درباره چند و چون اجراها و ترجمههای آثار مروژک در ایران با او به گفتوگو بنشینم:
آیا آنطور که باید و شاید اسلاومیر مروژک نویسنده لهستانی در ایران شناسانده شده است؟
تئاتر ما با ترجمه و اقتباس آثار مولیر و شکسپیر آغاز شده و در مقایسه با این نویسندگان کلاسیک، مروژک نویسندهای معاصر است و به اندازه آن نویسندگان کلاسیک بر تئاتر ما تأثیرگذار نبوده، اما باید گفت از همان زمانی که مروژک در فرانسه و اروپا مورد توجه قرار گرفته، در ایران ما هم مورد توجه بوده و بارها از زبانهای فرانسه و انگلیسی به فارسی برگردانده شده است. مروژک با اوجگرفتن تئاتر ما در دهه 40 خورشیدی در ایران شناسانده شده است. در این مقطع زمانی، تئاتر ما بهلحاظ نگارش و اجرا مهم بوده است و در آن مکاتب بازیگری رشد کرده و در این سالها تحصیلکردگان تئاتر از خارج به ایران بازگشته و از اواخر دهه 30 خورشیدی، به فعالیت در مملکت خود پرداختهاند. مروژک با آنکه لهستانی است، اما اعتبارش را در ایتالیا و فرانسه به دست میآورد. مروژک از دهه 40 بین دانشجویان ایرانی مطرح شد. او علاوه بر نمایشنامهنویسی، یک قصهنویس است که برای نخستینبار در سال 45 لیلی گلستان بخش عمدهای از مجموعه فیل را ترجمه و در انتشارات روزن چاپ کرد. بعد نمایشنامههایش در ایران از انگلیسی و فرانسه ترجمه شد و در این موعد نمایشنامههای برجستهاش که مربوط
به دهه 70 میلادی است، در ایران ترجمه شد. «به روی اقیانوس» که به نام «کاندیدایی برای خوردن» ترجمه شد. استریبتیز، کارول و یک شب شگفتانگیز از جمله آثار کوتاهش است که بعدها به فارسی برگردانده شد. بعدها او به آثار گستردهتر و بلندتری میپردازد و از موقعیت خطی و ساده فراتر میرود. او پیچیده میشود از جمله در سفارتخانه. پیش از آن مهاجران شناخته میشود و بعدها تانگو ترجمه میشود.
گویا به ایران هم آمده... .
بله. سال 1349 به ایران سفری میکند، به دعوت جشن هنر شیراز، بیآنکه متنی از او اجرا شده باشد. او در دانشگاه حضور پیدا میکند و بهعنوان نویسنده معاصر اندیشههایش را مطرح میکند. او تأثیری بر جریان نمایشنامهنویسی ما نگذاشته است چنانچه دیوید ممت هم با آنکه زبان سادهای دارد هرگز بر نمایشنامهنویسی ما تأثیرگذار نبوده است. مروژک آدم پرکاری بوده و علاوه بر نمایشنامه، قصههای کوتاه و بلند بسیاری هم دارد. البته به همه آنها نپرداختهایم. برخی از این آثارش زبان تمثیلی و گاه گروتسک عریان و درستی دارد. بسیاری از متونش هنوز ترجمه نشده و اجرا هم نشدهاند. بههرحال او در زمان خودش موفق است. من سالهاست که چخوفخوانی داشته و دارم، اما باز امکان دارد محفل مروژکخوانی برگزار کنم. متنهای او با کمترین شخصیت و دکور قابل اجراست و او یک موقعیت را جذاب برگزار میکند.
مروژک چگونه نویسندهای است؟
او منتسب به نویسندگان نوگراست که بهمعنای آوانگارد در اروپاست و نامش در کتاب دوم تئاتر پوچی مارتین اسلین در کنار نام هارولد پینتر آمده. بنابراین او را پوچگرا هم میشناسند. درصورتیکه اینطور نیست. او همچنین به تئاتر متعهد شهره است چون به جریانهای چپ انتساب یافته است، درحالیکه او به هیچ حکومت کمونیستیای وابسته نیست و فقط از منظر نگاه آرمانگرایانه است که در آن زمانه با چنین نگاهی مینویسد. مروژک اگر متعهد است به انسان متعهد است و خودش را از سیاستبازی دور نگه میدارد. نگاه او به انسان و انسانیت است که رفتارش در این بازیها مرتبط به هیچ نوع از بلوکهای مختلف نمیشود. این نویسنده در سطح حرکت نمیکرد. او یکی از طنزنویسان جهان است که در آن گروتسک خشن و بیپرده اتفاق افتاده است. باید طنزش را از هجو و هزل جدا کنیم. نباید قصههایش را از نمایشنامههایش جدا کرد چون جهان هر دو یکی است.
شما یا مرحوم ایرج زهری کدامیک در ترجمه آثار مروژک متقدمتر است؟
مرحوم زهری نسبت به من متقدمتر است و من از زبان ایشان مروژک را بهتر شناختم. البته قبلا همان فیل را خوانده بودم. سال 1347 ش. زهری از آلمان به تهران بازگشت و برخی از نوشته و ترجمههایش از جمله آثار مروژک را منتشر و کار کرد. او سال 47 در پهنه دریا و سال 49 کارول و شب شگفتانگیز را ترجمه و در مجله تماشا چاپ کرد. او نینیراکت را هم ترجمه کرد که من به او انتقاد کردم که این باید نینیاخاذه باشد که بعدها هم خودم این متن را ترجمه کردم. او همین نینیراکت را برای اردوگاه دانشجویان در بابلسر پنج نوبت اجرا کرد که من هم در آن بازی میکردم، اما قرار شد بعدا در تلویزیون ضبط و پخش شود که به دلایلی نشد. او مهاجران را بعدها ترجمه کرد و مروژک را خیلی خوب میشناخت. زمانی که مروژک به ایران آمد زهری در مقام مهماندار و مترجم در کنارش بود.
اولینبارکه متنی از مروژک خواندید کدام متناش بود و چه احساسی نسبت به آن پیدا کردید؟
همان مجموعه قصه فیل بود و من از نوجوانی و جوانی به هر سویی سرک میکشیدم و هر چیزی را میخواندم. هرچند هنوز در دانشکده تئاتر، مولیر و شکسپیر حجت بود و ما در سال 47 از تئاتر یونان و از آثار سوفوکل، اشیل و اوریپید شروع کردیم به خواندن متون نمایشی و حتی فرصت نمیکردیم به ایبسن برسیم. به یاد دارم در آن روزها داوود رشیدی در انتظار گودوی ساموئل بکت را به نام چشم به راه گودو در سال 47 در انجمن ایران و آمریکا کار کرد که به اصطلاح گشایشی بر ما بود. همچنین درس یونسکو را نخستینبار پری صابری کار کرد و بعدها چاپش کرد. همچنین چند ترجمه خوب از یونسکو داشت که ما را متوجه چیزی غیر از ادبیات کلاسیک میکردند، اما من بیشتر از تأثیر عاطفی بهدنبال تاثیر فکری بودم. البته درباره چخوف فرق میکرد، او به شکل غنی و عمیقتری بر من تأثیر میگذاشت چون انسانیتر است و زبان تمثیلی مروژک در تئاتر به گونهای یادآور ادبیات تمثیلی ما بود که آن را در ادبیات عرفانی و در آثار سعدی و در منطق الطیر عطار مییافتیم. ما این نگاه تمثیلی را در فراریختهای نمایشی مروژک مرور میکردیم که چگونه اتفاق میافتد. البته در همان سالها «چوب بهدستهای ورزیل» هم
به قلم غلامحسین ساعدی نمونهای از ادبیات نمایشی تمثیلی بود که برگرفته از ادبیات غرب بود. او بعدها «آی با کلاه و آی بیکلاه» را بر همین اساس نوشت. اینها تمثیلی از جامعه و زندگی ما در آن مقطع تاریخی بودند که به شکل نمادین نوشته و اجرا میشدند. همچنین آثار بیضایی نیز برگرفته و اقتباسی از ادبیات تمثیلی ما بود که با تغییر شکل و اقتباس به نمایشنامه تبدیل شده بودند. مروژک از این تمثیل به بهترین نحو ممکن استفاده میکرد. برشت هم همین نگاه تمثیلی را داشت و در زمینه تئاتر آموزشی از آن بهرهبرداری میکرد. دایره گچی قفقازی یکی از این نمونههاست و در آن به زندگی یک خانواده پرداخته میشود و دایرهای در وسط ترسیم میکند که بیانگر نگاه تمثیلی است. او بهصورت اپیک مینوشت و میگفت چرا تمثیل را بهکار میبرد و چه هدفی از آن دارد، اما مروژک بهصورت اپیک به تمثیل نمیپردازد برای همین در شرایط سهل و ممتنع تمثیل را ارائه میکند. او بهصورت واقعیت ملموس «شب شگفتانگیز»، «در پهنه دریا» و «استریبتیز» را نمینویسد. برای همین دوست داشتم که نمایشنامههایش را بخوانم و ترجمه کنم. او بهخوبی جهان غرب و شرق را تحلیل میکرد و به آزادی و
استقلال میپرداخت. او در برخی از کارهایش آینده جهان را پیشبینی میکند. برای مثال در سفارتخانه که آن را قبل از فروپاشی بلوک شرق اروپا نوشته است، چنین فروپاشیای را پیشبینی میکند. همچنین در قرارداد، آینده غرب و فروپاشی اقتصادیاش را پیشبینی کرده است.
نخستینبار کجا و کدام متن مروژک را در صحنه دیدید و ارزیابیتان درباره آن چیست؟
ما سال 47 نمایشی از او را بهکارگردانی ایرج زهری کار کردیم که در دانشگاه بود و به خاطر دارم حتی اوایل 42 یا 43 بود که یک اقتباس دگرگونشده از در پهنه دریا توسط نویسندهای ایرانیزه شده و برای تلویزیون تنظیم و پخش شده بود. سال 1348 هم اجرای استریبتیز را بهکارگردانی محمدعلی کشاورز به خاطر دارم و همچنین کارول با بازی سعید پورصمیمی و پرویز پورحسینی که در موزه ایران باستان اجرا شد که اینها نخستین اجرای حرفهای و حسابشده از متنهای مروژک به ترجمه ایرج زهری بود که بعدها در یک کتاب چاپ شدند. این کتاب در سال 49 یا 50 چاپ شد که بر آن مقدمهای افزوده شده بود که ما را بیشتر با این نمایشنامهنویس آشنا میکرد.
خودتان اولینبار کدام متن مروژک را کی و کجا اجرا کردید و این اجرا بنابر چه ضرورتی انجام شد؟
برای دانشکده و با ترجمه ایرج زهری، «در پهنه دریا» را کار کردم و البته خودم هم بعدها این متن را ترجمه کردم و آن را در کنار آهو و نینیاخاذه در جلد سوم طنزآوران جهان چاپ کردهام. در دانشکده هنرهای دراماتیک با زندهیاد ایرج زهری آشنا شدیم که در پهنه دریا را برای کارکردن در اختیارمان گذاشت. بعدها به فرانسه رفتم و در آنجا از نزدیک با مروژک آشنا شدم و سفارتخانه را از فرانسه به فارسی برگرداندم. اما در سال 64 چاپ شد و سال 68 بهکارگردانی فردوس کاویانی در سالن چهارسو اجرا شد. من در آن نقش سفیر کبیر، فردوس نقش نماینده، حسین عاطفی نقش پناهنده و مریم کاظمی نقش منشی را بازی میکرد. 35 نوبت اجرا داشت و به گمانم یکی از کارهای موفق پس از جنگ بود که داشت اجرا میشد. در همان ایام مهاجران را اجرا کردم که ایرج زهری هم ورسیون دیگری از آن را ترجمه کرده بود که سال 69 یا 70 اجرا شد. فردوس کاویانی و امین تارخ در آن بازی میکردند. بعد قرارداد را ترجمه کردم که سال 80 چاپ شد و خود شما هم بر آن نقدی نوشتید. آثاری دیگری هم ترجمه کردهام که هنوز فرصت چاپش را نیافتهام. نمایش روباه فیلسوف، از مجموعه نمایشنامههای حیوانات که مثل واتسلاو
شخصیت اصلیاش حیوان است. دو سالی با کیومرث فومنی کار میکردم، در سالنامه 80 گلآقا فرصتی پیش آمد که به معرفی نویسندگان بزرگ جهان بپردازم و در آنجا درباره مروژک و شیوه کار و نوع طنزش نوشتم و در پهنه دریا و جشن را بهطور مجزا چاپ کردم. این دو اثر ارتباط ساختاری با هم دارند. برخی از همین آثار را در رادیو نمایش کار کردم که در نوع خود تأثیرگذار هم بودهاند. مثل در پهنه دریا، جشن، قرارداد و مهاجران.
آیا اجرائی از مروژک را در ایران دیدهاید که از فهم راستین متن به دور باشد، اگر چنین است کدام اجرا بوده و نظرتان راجع به آن چیست؟
نمیشود گفت کدام اجرا... اما از آنجایی که مروژک متنهایش کمپرسوناژ است و نیازی به صحنهآرایی خاص ندارد و حتی اگر خودش هم در دستور صحنه نکتهای را آورده بهراحتی میتوانید از آن بگذرید؛ برای مثال اگر در مهاجران گفته میشود سروصدا از لولههای فاضلاب میآید این بیانگر مکانی نزدیک موتورخانه یک مجتمع مسکونی است که نیازی به پردازش واقعگرایانهاش نیست. اینها شاید دلایلی ظاهری است که دانشجویان به سمت اجرای آثار او میروند، این متنها ساده و کمپرسوناژ است و در عین حال حرفی هم برای گفتن دارند و این امتیازی است که در کنار ساختار محکم همه را ترغیب میکند که مروژک کار کنند. اما باید دانست که متنهای مروژک بسیار عمیق و گسترده است و اینجاست که کار را برای برخی سخت و نشدنی میکند. برخی فقط به آبگیر زیبایی اکتفا میکنند، اما متنهای او فراتر از این هستند و چون دریاچهای لحظهبهلحظه عمق مییابند. برخی متنهایش با جامعه ما همخوانی دارد و میبینیم چقدر خوب است که کارش کنیم اما از آن عمق غافل هستیم و آن ماهیهای بزرگ و صدفها را که در عمق دریا هست نمیبینیم؛ برای مثال پلیس، خیلی ساده و روان است و خیلی قابل تعمیم است؛ چون
پلیس برای دوام و بقای یک قدرت مطلق و حاکم تلاش میکند. زندانی توبه میکند و از زندان خارج میشود، حالا اگر هیچ زندانیای نباشد پلیس بیکار میشود برای همین باید یک نفر را زندانی کنند و گروهبان را که از خود است، به بهانهای میگیرند و زندانی میکنند. اما داستان فراتر از این قصه ظاهری است. در مورد برشت هم این اتفاق میافتد. او در نمایشنامه استثنا و قاعده ضمن بیان یک داستان قشنگ دارد به یک امر بزرگ آموزشی میپردازد. در متون مروژک باید فراتر از این ظاهر به درک درست برسیم و خیلی کوشش کنیم که عمق مطلب را دریابیم. موقعیتهایش با تعامل همراه است و باید دریابیم و آموزش دهیم. همچنین باید دانست هویتنگاریاش از طریق موقعیت انجام میشود، بنابراین نمیشود فقط برای ژنرال یک شکم گنده بگذاریم و این ربطی با تصاویر گروتسک ندارد. برخی چون میبینند به متنی اجازه اجرا دادهاند دیگران هم به سراغش میروند و ترجمهای دمدستی را کار میکنند. برای اینکه هدف و انگیزهای برای کارکردن نیست و ضرورت اجرا برایشان جا نیفتاده است. نمیدانند چه چیزی را در چه زمان و مکان و برای چه مخاطبی کار کنند. این از اصول دراماتورژی است که باعث میشود
فهم اثر مغفول بماند.
چرا دانشجویان ایرانی گرایش به آثار مروژک دارند؟
پیش از این هم گفتم متون مروژک به ظاهر ساده و کمپرسوناژ است. در ضمن ساختار محکمی دارد.
در پهنه دریا را رضا بهبودی بهعنوان پایاننامه کار کرده بود و گویا شما هم قرار بود که استاد راهنمایش باشید که نشدید، قضیه از چه قرار است؟
به یاد ندارم که این پایاننامه میبایست با من برگزار میشد، اما رضا بهبودی دانشجوی بسیار خوب و محترم و عزیز و خیلی کوشا بود که این متن را برای پایاننامهاش در نظر گرفته بود و از من خواست و پذیرفتم. خودم آن را در سال 64 ترجمه کردم و در سال 77 با مرحوم هوشنگ بهشتی، فردوس کاویانی، رضا بابک و حسین محب اهری در تلویزیون کار کرده بودیم. بهبودی سر تمرین ما آمده بود. او هم با همان بضاعت دانشجویی که از بازیگران دانشجو بهره گرفته بود، به اجرائی قابلقبول رسیده بود. من سر تمرینها دیده بودم و فرصت نکردم به اجراهای روز دفاع از پایاننامهاش بروم. در آن روزگار دانشجویان مستعدی بودند مثل برهانی مرند، معجونی، مؤذنی، مهرداد ضیایی، سیامک صفری و رضا بهبودی و چند خانم دیگر که امروز جایگاه رفیعی در تئاتر ما پیدا کردهاند.
آیا در پهنه دریا کار پارسا پیروزفر را دیدهاید، چه نظری دارید؟
بله دیدهام. پیروزفر با من تماس داشت. او برای اجرای هنر یاسمینا رضا از ترجمهام استفاده کرد و بعد هم یکی از اجراهای قابلقبولش همان اجرای هنر شد. او برای در پهنه دریا خودش متن را ترجمه کرد و به نظرم این نیاز هست که ترجمهها بهروز باشند. چون در گذر زمان مترجم کارآزمودهتر و نگاهش عوض میشود. به نظرم اجرای پیروزفر ناکام میماند و هنوز نیاز است که جاهایی از کار پختهتر شود و بیش از هر چیزی رنگ اجرایی داشته باشد. من اجراهایی در فرانسه دیدهام که در آنجا مروژک را انتزاعی دیدهاند و دیگر به سراغ سروصدای دریا و کشتی شکسته هم نرفتهاند. نمیگویم حتما باید اینطوری اجرا کرد بلکه باید بگویم که اجراهای مروژک نیازمند پیرایهها و آرایههای صحنهای نیست. باید کار پختهتر شود. امیدوارم دیگران بیش از من خوششان آمده باشد چون این اجرا چندان نظرم را جلب نکرده است. شاید به این دلیل که ادعایم میشود که مروژک را بهتر میفهمم.
قرارداد مروژک را در ایرانشهر اجرا کردید، اما گویا با مختصات اجراهای آنجا همخوانی نداشت و با اقبال مواجه نشد؟
به نظرم خود اثر موفق بود و بهعنوان کارگردان و بازیگر توانستم تماشاگر را نزدیک یکساعتونیم نگه دارم. در آنجا هیچ کنشی نیست با آنکه چاقو در ظاهر چاقو است و کشنده، اما در آن هیچ عملی انجام نمیشود. سرانجامی ندارد. در آن شرایط همزمان دو اجرا بود که باید یکی را تحت پوشش قرار میدادند که دیده میشد و قرارداد نباید دیده میشد. برای اینکه دیگر من نوعی به ایرانشهر نروم.
ما باید در فروردین ساعت 7:30 که تاریک بود شروع میکردیم و 9:30 که خوابگاه دانشجویی آماده بستهشدن میشد تمام میکردیم. یعنی مخاطب اصلیمان، دانشجویان را از دست میدادیم. دانشجویان دختر که اصلا نمیتوانستند تا آن ساعت بیرون باشند. این نوع سیاستگذاری و هوچیگری در تئاتر است و نوع اجرا برای مثال از چخوف بیانگر این نکته هست که نمیشود به هر شیوه درستی آنجا کار کرد. چخوف هم در آنجا باید برای خنداندن باشد و در این نگاه تعمدی هست. برای همین اثری که روان باشد و از واقعگرایی و سادگی برخوردار باشد و تکیهاش بر بازیگر باشد، نمیتواند آنجا اجرا شود. معلوم است که در آنجا چه کارهایی باید موفق و چه کارهایی ناموفق باید باشند. قرار نیست سر کار مروژک همانند تالار وحدت هزارنفر بیایند بلکه هدف آمدن مخاطبی است که بخواهد مروژک را بفهمد.
کمدی مروژک سیاه است. این موضوع چقدر برای مخاطب ایرانی قابل درک است؟
با طنز سیاه موافق نیستم، چون در اینجا به معنای سیاهنمایی است. کمدی سیاه مثل رمان سیاه که برای رمانهای پلیسی و جنایی دنیاهای سیاهی در نظر گرفته و نوآر نامیده میشود، نیست. حتی با کمدی- تراژدی هم قابل قیاس نیست. ما گونههای مختلف کمدی داریم که کمدی سیاه راجع به گروتسک و درشتگویی و درشتنمایی است. در فرانسه آلفرد ژاری از ابتدای قرن بیستم گروتسک را نمایان کرده و به نام او آن را میشناسیم. در حالیکه کمدی سیاه درباره فروپاشی و اضمحلال است؛ مثلا در تانگو اضمحلال خانواده در اروپا مدنظر است. همچنان که نیچه سخنی برگرفته از فلسفه قدیم یونان دارد که میگوید: بشو آنچه که هستی! خود این انسان مضمحل شده و او در مهاجران هر دو جامعه شرق و غرب اروپا را زیر سوال میبرد که در هر دو انسان به اضمحلال رسیده است. مروژک همچون دورنمات میترساند اما کمتر از او. چنانچه دورنمات ما را در ملاقات بانوی سالخورده و گفتوگوی شبانه خیلی میترساند.
گروتسک آثار مروژک چقدر به نظام بسته کمونیستی لهستان ربط پیدا میکند؟
این سبک پیش از مروژک هم بوده؛ مثلا کافکا یکی از نویسندگانی است که گروتسک را در آثارش نمایان ساخته و حتی پیش از او در روسیه گوگول از آن استفاده کرده است. بنابراین مروژک به این پشتوانه ادبی تکیه کرده است. اما در عین حال نظامهای بسته کمونیستی هم در بلوک شرق در ایجاد فضای رعبآور بیتأثیر نبودهاند و شاید این نیز دلیلی است برای ایجاد فضای هولناک که تداعیگر گروتسک است. در عین حال مروژک علیه هیچ نگاهی توهین نمیکند و از انسان و اقتدار انسانی میگوید.
اخیرا «پلیس» را مهدی صناعتی در تالار فانوس اجرا کرده بود و شما هم آن را دیدهاید، چه نظری درباره این اجرا دارید؟
«پلیس» یکی از نمایشنامههای جذاب مروژک است که در سال 1958 آن را نوشته و نخستین نمایشنامهاش به حساب میآید و پیش از آن قصه نوشته و کاریکاتور کشیده است. او به جریانهای اجتماعی، سیاسی و فرهنگی میپردازد و نگاهش تمثیلی است. او رو به آینده حرکت میکند و در «پلیس» هجویهای مینویسد که در آن لهستان هم دیده میشود. اما در اجراهای جوانان بهتر است که وقتی کسی کارگردانی میکند خودش از بازی پرهیز کند. شاید این نقد بر خود من هم وارد باشد اما جداگانه بازی خودم را انجام میدهم و بعد به تمرین بازیگران میپردازم. این هم سالها تجربه میخواهد که پشتسر گذاشتهام. اما بازیگر جوان که نقش اصلی را هم بازی میکند، چگونه میتواند هم خودش و هم دیگران را ببیند و هدایت کند. همچنین در ترجمه، شتابزدگی معلوم است و ای کاش با وسواس بشود ترجمه کرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.