ایرانِ پساتحریم و فرار مغزها
مهدی زارع-عضو هیأتعلمی پژوهشگاه زلزلهشناسی
توافق هستهای که در 23 تیرماه پس از مذاکرات 23ماهه در وین بین ایران و کشورهای 1+5 بهدست آمد، قطعا خبر خوشی برای جامعه علمی و پژوهشگران ایران است. این خبر خوش تنها از دیدگاه مدیریت و انجام این کار توسط مدیران دانشمند و با کیفیت و استاندارد بالای بینالمللی مانند دکتر «ظریف» و دکتر «صالحی» و همکارانشان در بهسرانجامرساندن یک پرونده مهم کشور در عرصه بینالمللی توسط نخبگان دانشگاهی ایران نیست. جنبه مهم، فضای مثبتی است که انتظار میرود در زمینه تبادلات بینالمللی علمی و فناوری در کشور ما پدید آید. نکات مهمی از این دیدگاه مطرح است که باید در فضای پساتحریم به آن توجه کرد:
1- توسعه پروژههای بزرگ علمی (کلانطرحها) و همکاریهای بینالمللی، امکان و سرعت بیشتری برای پیشرفت در کشور ما خواهد یافت. بسیاری از زمینههای تخصصی علمی مانند زلزلهشناسی اساسا جنبهای بینالمللی و جهانی دارند و امروزه در فضای تحریم بسیاری از کارکردهای زلزلهشناسی عملا مانند آن است که در استفاده از فناوری اطلاعات، رایانهای را از اینترنت قطع کرده و انتظار داشته باشیم تا کارایی رایانه مزبور مانند کارکرد آن در هنگام اتصالش به شبکه باشد! بهروزکردن و ساخت و توسعه تجهیزات داخلی برای فناوریهای پیشرفته میتواند در تعاملات و ارتباطات بینالمللی سرعت و دقت و کیفیت بالاتری بیابد.
2- گاه سخن از تحریمها بهعنوان فرصتی که در آن میتوان به نیروی خودی و داخلی اتکا کرد، تا جایی پیش میرود که محرومیت از تبادل و تعامل بینالمللی برای حفظ استانداردهای فنی ایمنی را از یاد میبریم. یادمان باشد که در فضای تحریمها بسیاری از هموطنان ما بهدلیل استفاده از فناوریهای با کیفیت پایین و غیرروزآمد و غیراستاندارد، آسیبهای سختی (تا حد ازدستدادن جانشان) دیدند. نمونه مهم و دلخراش این موضوع سقوط هواپیماهای ایرانی در سالهای اخیر و تصادفات رانندگی در خودروهای وارداتی یا مونتاژ داخل با کیفیت پایین (بهویژه در آتشسوزیها) و همچنین محدودشدن دسترسی به داروهای بیماریهای خاص و خطرناک است.
3- در فضای تحریمها، بسیاری از تجهیزات و امکانات علمی در کشور بهعنوان «کاربرد احتمالی دوگانه» دچار منع واردات شدند. بسیاری از تجهیزاتی هم که برای نصب و راهاندازی آنها از قبل هزینه شده بود عملا بلااستفاده شدهاند. چراکه با دیدی بسیار سختگیرانه و صرفا با درنظرگرفتن «احتمال» کاربرد آنها در مقاصد مرتبط با برنامههای هستهای و نظامی عملا دسترسی به کمترین تجهیزات جدی برای نصب و روزآمدکردن این سامانهها امکانپذیر نبود. از این دست میتوان به تجهیزات پیشرفته مربوط به سامانههای هشدار سوانح طبیعی اشاره کرد که در سالهای اخیر عملا در کشور ما توسعه نیافتند و این در حالی بود که بسیاری از کشورهای آسیایغربی و جنوبی و اروپایشرقی که در زمینههای مرتبط در سالهای قبل از 2000 از ما بسیار عقبتر بودند عملا در سالهای اخیر شبکههای مرتبط با این سامانههای هشدار را در جهت کاهش ریسک سوانح طبیعی در کشور خود نصب کردهاند (نمونهها از ترکیه، مالزی، اندونزی و پاکستان، تا رومانی، بلغارستان و... فراوان هستند) و ما هنوز در این زمینه موفق نبودهایم.
4- «توسعه همکاریهای بینالمللی علمی با کشورهای ردهاول علمی در دنیا» از این پس قابل انتظار خواهد بود.
این نوع همکاریها در سالهای اخیر در کشور ما بسیار محدود شدند و عملا به همکاری بین دو استاد (ایرانی و خارجی) یا همکاری محدود در سطح دو لابراتوار صرفا در جهت فرصتهای محدود پژوهشی برای بعضی دانشجویان دکترا بوده است. انجام پروژههای مهم و «واقعا مشترک» در قالب همکاریهای دوجانبه و چندجانبه بینالمللی از این پس مورد انتظار خواهد بود.
5- بسیاری از طبقه تحصیلکرده جدید بهویژه آنها که اکنون بهتازگی درجه فوقلیسانس یا بالاتر یا زمینههای خاص تخصصی را در کشور (یا خارج از کشور) با موفقیت میگذرانند و مایلند در داخل کشور مشغول به فعالیتی در زمینه کار و تخصص علمی خود شوند، عملا چنین امکانی نمییابند. اکنون و در فضای پساتحریم انتظار میرود این طبقه متوسط جدید که در زمینههای مختلف علمی صاحب تخصصی شدهاند بتوانند با ایجاد فرصتهای شغلی تازه در داخل کشور مشغول کار شوند. برای نگارنده هیچچیز تلختر از آن نیست که بسیاری از دانشجویان خوب خود را ببینیم (و متأسفانه در سالهای اخیر به فراوانی میبینم!) که بهدلیل نبود فرصت مناسب شغلی هرسال بیشتر از سال قبل مجبور به مهاجرت میشوند.
توافق هستهای که در 23 تیرماه پس از مذاکرات 23ماهه در وین بین ایران و کشورهای 1+5 بهدست آمد، قطعا خبر خوشی برای جامعه علمی و پژوهشگران ایران است. این خبر خوش تنها از دیدگاه مدیریت و انجام این کار توسط مدیران دانشمند و با کیفیت و استاندارد بالای بینالمللی مانند دکتر «ظریف» و دکتر «صالحی» و همکارانشان در بهسرانجامرساندن یک پرونده مهم کشور در عرصه بینالمللی توسط نخبگان دانشگاهی ایران نیست. جنبه مهم، فضای مثبتی است که انتظار میرود در زمینه تبادلات بینالمللی علمی و فناوری در کشور ما پدید آید. نکات مهمی از این دیدگاه مطرح است که باید در فضای پساتحریم به آن توجه کرد:
1- توسعه پروژههای بزرگ علمی (کلانطرحها) و همکاریهای بینالمللی، امکان و سرعت بیشتری برای پیشرفت در کشور ما خواهد یافت. بسیاری از زمینههای تخصصی علمی مانند زلزلهشناسی اساسا جنبهای بینالمللی و جهانی دارند و امروزه در فضای تحریم بسیاری از کارکردهای زلزلهشناسی عملا مانند آن است که در استفاده از فناوری اطلاعات، رایانهای را از اینترنت قطع کرده و انتظار داشته باشیم تا کارایی رایانه مزبور مانند کارکرد آن در هنگام اتصالش به شبکه باشد! بهروزکردن و ساخت و توسعه تجهیزات داخلی برای فناوریهای پیشرفته میتواند در تعاملات و ارتباطات بینالمللی سرعت و دقت و کیفیت بالاتری بیابد.
2- گاه سخن از تحریمها بهعنوان فرصتی که در آن میتوان به نیروی خودی و داخلی اتکا کرد، تا جایی پیش میرود که محرومیت از تبادل و تعامل بینالمللی برای حفظ استانداردهای فنی ایمنی را از یاد میبریم. یادمان باشد که در فضای تحریمها بسیاری از هموطنان ما بهدلیل استفاده از فناوریهای با کیفیت پایین و غیرروزآمد و غیراستاندارد، آسیبهای سختی (تا حد ازدستدادن جانشان) دیدند. نمونه مهم و دلخراش این موضوع سقوط هواپیماهای ایرانی در سالهای اخیر و تصادفات رانندگی در خودروهای وارداتی یا مونتاژ داخل با کیفیت پایین (بهویژه در آتشسوزیها) و همچنین محدودشدن دسترسی به داروهای بیماریهای خاص و خطرناک است.
3- در فضای تحریمها، بسیاری از تجهیزات و امکانات علمی در کشور بهعنوان «کاربرد احتمالی دوگانه» دچار منع واردات شدند. بسیاری از تجهیزاتی هم که برای نصب و راهاندازی آنها از قبل هزینه شده بود عملا بلااستفاده شدهاند. چراکه با دیدی بسیار سختگیرانه و صرفا با درنظرگرفتن «احتمال» کاربرد آنها در مقاصد مرتبط با برنامههای هستهای و نظامی عملا دسترسی به کمترین تجهیزات جدی برای نصب و روزآمدکردن این سامانهها امکانپذیر نبود. از این دست میتوان به تجهیزات پیشرفته مربوط به سامانههای هشدار سوانح طبیعی اشاره کرد که در سالهای اخیر عملا در کشور ما توسعه نیافتند و این در حالی بود که بسیاری از کشورهای آسیایغربی و جنوبی و اروپایشرقی که در زمینههای مرتبط در سالهای قبل از 2000 از ما بسیار عقبتر بودند عملا در سالهای اخیر شبکههای مرتبط با این سامانههای هشدار را در جهت کاهش ریسک سوانح طبیعی در کشور خود نصب کردهاند (نمونهها از ترکیه، مالزی، اندونزی و پاکستان، تا رومانی، بلغارستان و... فراوان هستند) و ما هنوز در این زمینه موفق نبودهایم.
4- «توسعه همکاریهای بینالمللی علمی با کشورهای ردهاول علمی در دنیا» از این پس قابل انتظار خواهد بود.
این نوع همکاریها در سالهای اخیر در کشور ما بسیار محدود شدند و عملا به همکاری بین دو استاد (ایرانی و خارجی) یا همکاری محدود در سطح دو لابراتوار صرفا در جهت فرصتهای محدود پژوهشی برای بعضی دانشجویان دکترا بوده است. انجام پروژههای مهم و «واقعا مشترک» در قالب همکاریهای دوجانبه و چندجانبه بینالمللی از این پس مورد انتظار خواهد بود.
5- بسیاری از طبقه تحصیلکرده جدید بهویژه آنها که اکنون بهتازگی درجه فوقلیسانس یا بالاتر یا زمینههای خاص تخصصی را در کشور (یا خارج از کشور) با موفقیت میگذرانند و مایلند در داخل کشور مشغول به فعالیتی در زمینه کار و تخصص علمی خود شوند، عملا چنین امکانی نمییابند. اکنون و در فضای پساتحریم انتظار میرود این طبقه متوسط جدید که در زمینههای مختلف علمی صاحب تخصصی شدهاند بتوانند با ایجاد فرصتهای شغلی تازه در داخل کشور مشغول کار شوند. برای نگارنده هیچچیز تلختر از آن نیست که بسیاری از دانشجویان خوب خود را ببینیم (و متأسفانه در سالهای اخیر به فراوانی میبینم!) که بهدلیل نبود فرصت مناسب شغلی هرسال بیشتر از سال قبل مجبور به مهاجرت میشوند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.