چهارمحالوبختیاری مکانی برای ترانزیت نخبگان
روند توسعه نیافتگی در استانهای کشور دارای مراتب گوناگونی است که با توجه به عوامل مختلف اقتصادی، اجتماعی و اقلیمی مناطق و فضای ناهمگن منابع، روند متفاوتی دارد. هرچند استان چهارمحالوبختیاری نیز از نظر شرایط اقلیمی در سطح بهتری نسبت به استانهای همجوار قرار دارد، اما اولین سؤالی که ناخودآگاه به هنگام گذر از این دیار در ذهن فرزندان استان چهارمحالوبختیاری موج میزند این است که چرا زادگاهشان هنوز توسعهنیافته است و بهدنبال جواب قانعکنندهای برای پاسخ به این سؤال هستند. از سوی دیگر رفع معضلات، هموارکردن مسیر توسعه و ارائه راهکارهایی علمی و مؤثر، دغدغهای همیشگی برای فارغالتحصیلان و دانشآموختگان این استان است. در این مجال تلاش کردهام به مسئله مهاجرت نخبگان و متخصصان و کمبود مدیران توانمند بهعنوان یکی از عوامل توسعهنیافتگی استان بپردازم.
بام ایران سکوی پرتاب افراد مستعد!
نگرانی از زمانی آغاز میشود که متأسفانه نیروهای مستعد خودمان یا پس از مدتی استان را ترک میکنند یا هیچگاه پس از کسب تخصصهای لازم به دلایلی موجه یا غیرموجه، برای خدمت به استان بازنمیگردند. نکته جالب اینکه انگار تفکر پیشرفت در خارج از استان در ذهن اکثریت مردم ما آنچنان نهادینه شده است که نسل بهنسل انتقال داده میشود. نکته قابلتأملتر اینکه مهاجران تجربیات ارزشمند خود را در استانهای همجوار و مرکز کشور به منصه ظهور رسانده که در این رهگذر، هم عاملی برای پیشرفت آن شهر و دیار و هم دستیابی خود به موقعیتهای بهتر و پیشرفتهای چشمگیرتر میشوند. درواقع میتوان گفت استان ما سکوی پرتابی برای افراد مستعد است.
اختلافات فکری، قومی و سیاسی مانع توسعه استان
شواهد نشان میدهد استان چهارمحالوبختیاری نسبت به مقیاس جمعیت و نیروی تحصیلکرده کشور از لحاظ نیروی انسانی مدیر و متخصص جایگاه بالایی دارد، اما از لحاظ جذب نیروهای متخصص در استان با مشکلاتی مواجه است. این استان از استانهای صادرکننده نیروی انسانی مدیر و متخصص بوده که نهتنها مشخصه خوبی برای استان نیست بلکه این امر بیانگر وجود برخی تعرضات و مسائل بازدارنده در استان است. درواقع استان ما دوقطبی است؛ از یک نظر نخبهپرور که جای بسی مباهات و از جانب دیگر نخبهگریز که تأسفبار است! خروج نیروهای انسانی توانمند از استان بیانگر برخی اختلافات نادرست فکری و نادیدهگرفتن ظرفیتهاست. در همین رابطه قاسم سلیمانی استاندار چهارمحالوبختیاری معتقد است: «اختلافات قومی و سیاسی مانع توسعه استان میشود». علاوه بر این آثار اختلافات سیاسی و قومی مقطعی نیست بلکه آینده را هم دربر میگیرد و مصداق آن محرومیت کنونی استان است. در واقع همگرایی به جای واگرایی، تعامل به جای تقابل و وفاق به جای انشقاق لازمه توسعه این استان است.
دیدگاههای «تنگنظرانه» آفت رشد و ظهور نخبگان
یکی دیگر از عوامل خروج فرزندان توانمند، متعهد و نخبگان از صحنه استان را در مشکلات فراوان و موانع پیشرفت که حق ذاتی آنهاست میتوان جستوجو کرد. چالشی که نباید نسبت به آن بیتفاوت بود، جاریشدن فرهنگ تنگنظری در استانهای در حال توسعه و توسعهنیافته است که این مناطق را از رشد بازمیدارد. ممانعت از رشد و ظهور نخبگان و پیدایش اندیشههای نوین، ابداعی و خلاقیتهای انسانی فرهنگی ویرانگر است و ستروننمودن این تفکرات نوین سبب میشود تا معیار داوری به افرادی واگذار شود که نیندیشیدن، مغرضانه و منفعتجویانه اندیشیدن را سر لوحه کار قرار داده است.
مدیران بی تدبیر، کاتالیزور متخصصان توانمند
از سوی دیگر فرار سرمایههای انسانی موجب واگذاری بسیاری از مشاغل به افراد فاقد صلاحیت یا کمصلاحیت شده است که خود مشکلات متعددی را در حوزه صنعت و تولید استان بهوجود آورده و موجب رکود و تعطیلی بسیاری از واحدهای صنعتی و کارخانههای بخش تولید شده است. موضوعی که باعث عقیمشدن فرصتهای اشتغالزا در بحبوحه بحران بیکاری در کشور و استان شده است. در همین حال کارشناسان به راکد و بدون استفادهبودن 70درصد سرمایه شهرکهای صنعتی در استان اشاره میکنند و معتقدند درچند سال اخیر در چهارمحالوبختیاری خوداشتغالی و اشتغال مولد حتی به صفر نزدیک شده است. در برخی حوزهها باوجود پتانسیلهای فراوان به دلیل نبود تفاهم و همکاری مطلوب و مشارکت بین بخشهای مختلف مدیریتی شاهد این افول هستیم. شاید بتوان گفت وقتی پاشنه انتخاب برخی مدیران بر رابطه بچرخد تا توانایی، فرصت به افراد توانا نرسیده و باعث میشود استان نیروهای متخصص خود را به دلیل مهاجرت از دست بدهد و چرخه محرومیت ادامه یابد.
فرصتهایی که در سایه رکود «قطب صنعتِ استان» میسوزند
استان چهارمحالوبختیاری باوجود اینکه به مرکز دانش و نخبهپروری در کشور مشهور است اما از فرصتهای شغلی و صنایع تبدیلی در خور توجه برخوردار نیست و همچنان با مشکل بیکاری دستوپنجه نرم میکند. نتایج آمارگیری نیروی کار در سال 93 حاکی از آن است که در بخش شاخصهای عمده نیروی کار، استان چهارمحالوبختیاری چهارمین استان پیشتاز در نرخ بیکاری است. در این رابطه سید نعیم امامی، رئیس سازمان صنعت، معدن و تجارت استان گفته: «تنها 15درصد از واحدهای تولیدی و صنعتی استان با ظرفیت کامل فعال است و 60 درصد از دیگر واحدها نیز تنها با30 تا60درصد از ظرفیت خود فعالیت میکنند». به گفته وی ظرفیت اسمی اشتغال 238 واحد تولیدی و صنعتی در استان، 20هزار و500 نفر است که هماینک حدود 15هزار نفر در این واحدها مشغول به کار هستند. طی سالهای گذشته بخش صنعت و تولید استان با مشکلات زیادی از جمله نبود و کمبود سرمایه در گردش، سرمایه ثابت، نرخ سود تسهیلات بانکی و کمبود آب مواجه بوده؛ مشکلاتی که منجر به از دسترفتن بخشی از اشتغال و تولید این حوزه مهم اقتصادی شده است.
دیگر عوامل مهاجرت
برخی دیگر از عواملی که به مهاجرت نخبگان استان کمک کرده است، عبارتند از: 1- عدم توسعه و بستر لازم در بخشهای مختلف مانند اقتصادی، علمی، اداری و... 2- نبود دیدگاه شایستهسالاری و عدم توجه کافی به نخبگان و دیدگاه آنان. 3- وجود برخی ناهنجاریهای فرهنگی و اجتماعی در جامعه 4- واگذاری مشاغل براساس رابطه و عدم انطباق شغل با تخصص در رشته و انحصاریشدن مشاغل و 5- نبود امکانات کافی در استان که تأمینکننده غالب نیازهای مردم و نخبگان است. البته از سنگاندازیها و بوروکراسی و کاغذبازی بیهودهای که بانکها در اعطای تسهیلات ایجاد کردهاند، نمیتوان چشمپوشی کرد.
چه باید کرد؟
اگرچه عوامل فوق در خروج نخبگان نقش دارد، اما راههایی نیز برای جلوگیری از این مهاجرت وجود دارد که در اینجا به تعدادی از آنها اشاره میشود:
1- پاسخ اجرائی به تقاضای سرمایهگذاری در بخش صنعت و بالا بردن تولید و اثربخشی که میتواند معضل بیکاری را در استان تا حدودی حل کند.
2- تقویت طرحهای اشتغالزا، ارتقای بهرهوری نیروی انسانی، اصلاح ساختار سازمانی، تلاش برای تامین منابع مالی پروژههای متوقفشده و بهرهبرداری و تکمیل مجتمع فولاد سفیددشت، پتروشیمی لردگان و پتروشیمی بروجن و طرحهای نیمهتمام که میتوانند اشتغال در بخش صنعت استان را تسهیل کند.
3- هرچه امید به آینده بیشتر باشد میزان مهاجرت کمتر است، پس باید بارقه امید به آینده را در دل جوانان و تحصیلکردهای استان روشن کرد.
4- تغییر نگرش منفی مدیران و کارکنان سازمانها و تبدیل آن به فرهنگ مشارکت، تعامل سازنده و هماندیشی و بهرهگیری در جهت همدلی و همزبانی.
5- ارائه ساز و کار کنترلی به منظور تقسیم نیروهای متخصص در جامعه بر حسب فرصتهای شغلی و نیازهای بازار کار در میان مدت.
6- تلاش برای افزایش نظام شایستهسالاری، تدوین مقررات تسهیلکننده در امر کارآفرینی برای صاحبان تخصص.
7- شکستن باندهای قدرت در سازمانها، اولویتدادن به استخدام نیروهای بومی، اعمال سیاستهای تشویقی از سوی دولت برای شاغلان در مناطق محروم.
8- اختصاص اعتبارات خاص محرومیتزدایی و اعطای تسهیلات از سوی بانکها ویژه فارغالتحصیلان برای ایجاد شغل پایدار از جمله اقداماتی هستند که میتوانند در این زمینه مؤثر باشد و از خروج نخبگان از استان جلوگیری کند.
اما این پایان ماجرا و تراژدی غمناک مهاجرت نخبگان از استان نیست. وقتی توسعه را حرکت ارادی جمع به سوی جامعه برتر با داشتن انگیزه بدانیم، مشارکت نیروی انسانی فعال و نخبه در بهکارگیری سایر عوامل و به دنبال آن ابتکار و نوآوری را در جامعه شاهد خواهیم بود و آهنگ پیشرفت در جوامع کوچک شهری و روستایی شتاب خواهد گرفت. بنابرابن انتظار میرود مسئولان استان در کنار این اقدامات تاثیرگذار همت گمارند و در سایه وفاق، همدلی و همافزایی فضای کار و تلاش را برای توسعه استان بیش از پیش فراهم کرده و نگذارند استان تبدیل به مکانی برای ترانزیت نخبگان و متخصصین شده و با رفع موانع و مشکلات مورد اشاره و هموارکردن مسیر رشد و بالندگی جوانان، دیگر شاهد خروج نخبگان و گسیل آنها علیرغم میل باطنیشان به سمت کلانشهرها و مراکز صنعتی نباشیم.
روند توسعه نیافتگی در استانهای کشور دارای مراتب گوناگونی است که با توجه به عوامل مختلف اقتصادی، اجتماعی و اقلیمی مناطق و فضای ناهمگن منابع، روند متفاوتی دارد. هرچند استان چهارمحالوبختیاری نیز از نظر شرایط اقلیمی در سطح بهتری نسبت به استانهای همجوار قرار دارد، اما اولین سؤالی که ناخودآگاه به هنگام گذر از این دیار در ذهن فرزندان استان چهارمحالوبختیاری موج میزند این است که چرا زادگاهشان هنوز توسعهنیافته است و بهدنبال جواب قانعکنندهای برای پاسخ به این سؤال هستند. از سوی دیگر رفع معضلات، هموارکردن مسیر توسعه و ارائه راهکارهایی علمی و مؤثر، دغدغهای همیشگی برای فارغالتحصیلان و دانشآموختگان این استان است. در این مجال تلاش کردهام به مسئله مهاجرت نخبگان و متخصصان و کمبود مدیران توانمند بهعنوان یکی از عوامل توسعهنیافتگی استان بپردازم.
بام ایران سکوی پرتاب افراد مستعد!
نگرانی از زمانی آغاز میشود که متأسفانه نیروهای مستعد خودمان یا پس از مدتی استان را ترک میکنند یا هیچگاه پس از کسب تخصصهای لازم به دلایلی موجه یا غیرموجه، برای خدمت به استان بازنمیگردند. نکته جالب اینکه انگار تفکر پیشرفت در خارج از استان در ذهن اکثریت مردم ما آنچنان نهادینه شده است که نسل بهنسل انتقال داده میشود. نکته قابلتأملتر اینکه مهاجران تجربیات ارزشمند خود را در استانهای همجوار و مرکز کشور به منصه ظهور رسانده که در این رهگذر، هم عاملی برای پیشرفت آن شهر و دیار و هم دستیابی خود به موقعیتهای بهتر و پیشرفتهای چشمگیرتر میشوند. درواقع میتوان گفت استان ما سکوی پرتابی برای افراد مستعد است.
اختلافات فکری، قومی و سیاسی مانع توسعه استان
شواهد نشان میدهد استان چهارمحالوبختیاری نسبت به مقیاس جمعیت و نیروی تحصیلکرده کشور از لحاظ نیروی انسانی مدیر و متخصص جایگاه بالایی دارد، اما از لحاظ جذب نیروهای متخصص در استان با مشکلاتی مواجه است. این استان از استانهای صادرکننده نیروی انسانی مدیر و متخصص بوده که نهتنها مشخصه خوبی برای استان نیست بلکه این امر بیانگر وجود برخی تعرضات و مسائل بازدارنده در استان است. درواقع استان ما دوقطبی است؛ از یک نظر نخبهپرور که جای بسی مباهات و از جانب دیگر نخبهگریز که تأسفبار است! خروج نیروهای انسانی توانمند از استان بیانگر برخی اختلافات نادرست فکری و نادیدهگرفتن ظرفیتهاست. در همین رابطه قاسم سلیمانی استاندار چهارمحالوبختیاری معتقد است: «اختلافات قومی و سیاسی مانع توسعه استان میشود». علاوه بر این آثار اختلافات سیاسی و قومی مقطعی نیست بلکه آینده را هم دربر میگیرد و مصداق آن محرومیت کنونی استان است. در واقع همگرایی به جای واگرایی، تعامل به جای تقابل و وفاق به جای انشقاق لازمه توسعه این استان است.
دیدگاههای «تنگنظرانه» آفت رشد و ظهور نخبگان
یکی دیگر از عوامل خروج فرزندان توانمند، متعهد و نخبگان از صحنه استان را در مشکلات فراوان و موانع پیشرفت که حق ذاتی آنهاست میتوان جستوجو کرد. چالشی که نباید نسبت به آن بیتفاوت بود، جاریشدن فرهنگ تنگنظری در استانهای در حال توسعه و توسعهنیافته است که این مناطق را از رشد بازمیدارد. ممانعت از رشد و ظهور نخبگان و پیدایش اندیشههای نوین، ابداعی و خلاقیتهای انسانی فرهنگی ویرانگر است و ستروننمودن این تفکرات نوین سبب میشود تا معیار داوری به افرادی واگذار شود که نیندیشیدن، مغرضانه و منفعتجویانه اندیشیدن را سر لوحه کار قرار داده است.
مدیران بی تدبیر، کاتالیزور متخصصان توانمند
از سوی دیگر فرار سرمایههای انسانی موجب واگذاری بسیاری از مشاغل به افراد فاقد صلاحیت یا کمصلاحیت شده است که خود مشکلات متعددی را در حوزه صنعت و تولید استان بهوجود آورده و موجب رکود و تعطیلی بسیاری از واحدهای صنعتی و کارخانههای بخش تولید شده است. موضوعی که باعث عقیمشدن فرصتهای اشتغالزا در بحبوحه بحران بیکاری در کشور و استان شده است. در همین حال کارشناسان به راکد و بدون استفادهبودن 70درصد سرمایه شهرکهای صنعتی در استان اشاره میکنند و معتقدند درچند سال اخیر در چهارمحالوبختیاری خوداشتغالی و اشتغال مولد حتی به صفر نزدیک شده است. در برخی حوزهها باوجود پتانسیلهای فراوان به دلیل نبود تفاهم و همکاری مطلوب و مشارکت بین بخشهای مختلف مدیریتی شاهد این افول هستیم. شاید بتوان گفت وقتی پاشنه انتخاب برخی مدیران بر رابطه بچرخد تا توانایی، فرصت به افراد توانا نرسیده و باعث میشود استان نیروهای متخصص خود را به دلیل مهاجرت از دست بدهد و چرخه محرومیت ادامه یابد.
فرصتهایی که در سایه رکود «قطب صنعتِ استان» میسوزند
استان چهارمحالوبختیاری باوجود اینکه به مرکز دانش و نخبهپروری در کشور مشهور است اما از فرصتهای شغلی و صنایع تبدیلی در خور توجه برخوردار نیست و همچنان با مشکل بیکاری دستوپنجه نرم میکند. نتایج آمارگیری نیروی کار در سال 93 حاکی از آن است که در بخش شاخصهای عمده نیروی کار، استان چهارمحالوبختیاری چهارمین استان پیشتاز در نرخ بیکاری است. در این رابطه سید نعیم امامی، رئیس سازمان صنعت، معدن و تجارت استان گفته: «تنها 15درصد از واحدهای تولیدی و صنعتی استان با ظرفیت کامل فعال است و 60 درصد از دیگر واحدها نیز تنها با30 تا60درصد از ظرفیت خود فعالیت میکنند». به گفته وی ظرفیت اسمی اشتغال 238 واحد تولیدی و صنعتی در استان، 20هزار و500 نفر است که هماینک حدود 15هزار نفر در این واحدها مشغول به کار هستند. طی سالهای گذشته بخش صنعت و تولید استان با مشکلات زیادی از جمله نبود و کمبود سرمایه در گردش، سرمایه ثابت، نرخ سود تسهیلات بانکی و کمبود آب مواجه بوده؛ مشکلاتی که منجر به از دسترفتن بخشی از اشتغال و تولید این حوزه مهم اقتصادی شده است.
دیگر عوامل مهاجرت
برخی دیگر از عواملی که به مهاجرت نخبگان استان کمک کرده است، عبارتند از: 1- عدم توسعه و بستر لازم در بخشهای مختلف مانند اقتصادی، علمی، اداری و... 2- نبود دیدگاه شایستهسالاری و عدم توجه کافی به نخبگان و دیدگاه آنان. 3- وجود برخی ناهنجاریهای فرهنگی و اجتماعی در جامعه 4- واگذاری مشاغل براساس رابطه و عدم انطباق شغل با تخصص در رشته و انحصاریشدن مشاغل و 5- نبود امکانات کافی در استان که تأمینکننده غالب نیازهای مردم و نخبگان است. البته از سنگاندازیها و بوروکراسی و کاغذبازی بیهودهای که بانکها در اعطای تسهیلات ایجاد کردهاند، نمیتوان چشمپوشی کرد.
چه باید کرد؟
اگرچه عوامل فوق در خروج نخبگان نقش دارد، اما راههایی نیز برای جلوگیری از این مهاجرت وجود دارد که در اینجا به تعدادی از آنها اشاره میشود:
1- پاسخ اجرائی به تقاضای سرمایهگذاری در بخش صنعت و بالا بردن تولید و اثربخشی که میتواند معضل بیکاری را در استان تا حدودی حل کند.
2- تقویت طرحهای اشتغالزا، ارتقای بهرهوری نیروی انسانی، اصلاح ساختار سازمانی، تلاش برای تامین منابع مالی پروژههای متوقفشده و بهرهبرداری و تکمیل مجتمع فولاد سفیددشت، پتروشیمی لردگان و پتروشیمی بروجن و طرحهای نیمهتمام که میتوانند اشتغال در بخش صنعت استان را تسهیل کند.
3- هرچه امید به آینده بیشتر باشد میزان مهاجرت کمتر است، پس باید بارقه امید به آینده را در دل جوانان و تحصیلکردهای استان روشن کرد.
4- تغییر نگرش منفی مدیران و کارکنان سازمانها و تبدیل آن به فرهنگ مشارکت، تعامل سازنده و هماندیشی و بهرهگیری در جهت همدلی و همزبانی.
5- ارائه ساز و کار کنترلی به منظور تقسیم نیروهای متخصص در جامعه بر حسب فرصتهای شغلی و نیازهای بازار کار در میان مدت.
6- تلاش برای افزایش نظام شایستهسالاری، تدوین مقررات تسهیلکننده در امر کارآفرینی برای صاحبان تخصص.
7- شکستن باندهای قدرت در سازمانها، اولویتدادن به استخدام نیروهای بومی، اعمال سیاستهای تشویقی از سوی دولت برای شاغلان در مناطق محروم.
8- اختصاص اعتبارات خاص محرومیتزدایی و اعطای تسهیلات از سوی بانکها ویژه فارغالتحصیلان برای ایجاد شغل پایدار از جمله اقداماتی هستند که میتوانند در این زمینه مؤثر باشد و از خروج نخبگان از استان جلوگیری کند.
اما این پایان ماجرا و تراژدی غمناک مهاجرت نخبگان از استان نیست. وقتی توسعه را حرکت ارادی جمع به سوی جامعه برتر با داشتن انگیزه بدانیم، مشارکت نیروی انسانی فعال و نخبه در بهکارگیری سایر عوامل و به دنبال آن ابتکار و نوآوری را در جامعه شاهد خواهیم بود و آهنگ پیشرفت در جوامع کوچک شهری و روستایی شتاب خواهد گرفت. بنابرابن انتظار میرود مسئولان استان در کنار این اقدامات تاثیرگذار همت گمارند و در سایه وفاق، همدلی و همافزایی فضای کار و تلاش را برای توسعه استان بیش از پیش فراهم کرده و نگذارند استان تبدیل به مکانی برای ترانزیت نخبگان و متخصصین شده و با رفع موانع و مشکلات مورد اشاره و هموارکردن مسیر رشد و بالندگی جوانان، دیگر شاهد خروج نخبگان و گسیل آنها علیرغم میل باطنیشان به سمت کلانشهرها و مراکز صنعتی نباشیم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.