|

چاره کم‌آبی در بخش کشاورزی

عبدالحسین طوطیایی . پژوهشگر کشاورزی

عمده‌ترین نگرانی صاحب‌نظران در حوزه مسائل آب، کاهش سطح آب‌های زیرزمینی به‌خصوص در مناطق شرق، مرکز و جنوب‌شرقی کشور است. با توجه به اینکه برداشت از منابع آب زیرزمینی عمدتا توسط چاه‌ها صورت می‌گیرد، باید در جست‌وجوی راه‌حل‌هایی باشیم که موتور چاه‌ها یا کاملا یا حداقل در ساعاتی از شبانه‌روز خاموش شوند. پرسش این است که اگر تنها به افزایش بازده آبیاری در فعالیت‌های کشاورزی و بدون یک طرح جامع تأکید کنیم، آیا به کاهش برداشت آب از منابع مربوطه منجر می‌شود؟ به باور نگارنده پاسخ به این پرسش در بسیاری از نقاط کشور مثبت نیست. مالکیت چاه‌های کشاورزی یا شخصی است یا در تملک تعدادی بهره‌بردار به‌صورت مشاع. از طرفی به‌لحاظ محدودیت منابع آب چه‌بسا بیش از 20 درصد از اراضی آبی به‌صورت آیش هستند و حدود هشت‌میلیون هکتار از اراضی کشاورزی کشور نیز اساسا در شرایط دیم مورد بهره‌برداری قرار می‌گیرند. در این شرایط تأکید زیاد بر توسعه شبکه‌های تحت‌فشار آبیاری و افزایش بازده آبیاری از 40 به 50 درصد (براساس تأکیدات وزیر نیرو) قطعا به گسترش کشت در اراضی بیشتر آبی در محدوده‌های آیش یا دیم منجر خواهد شد (با توجه به مالکیت خصوصی چاه‌ها).

بنابراین برای ترمیم منابع آب‌های زیرزمینی باید در جست‌وجوی شیوه دیگری بود که به کاستن از برداشت رایج آب از چاه‌ها منجر شود. شناسایی چاه‌های بدون پروانه، سیستم‌های کنترل هوشمند برای کاهش ساعات بهره‌برداری و مهم‌تر از همه بازدارندگی از تداوم کف‌شکنی در چاه‌ها و.... می‌تواند ازجمله راه‌‌حل‌های پیشنهادی تلقی شود. با عنایت به این اشارات، ارتقای بازده آبیاری و استقرار شبکه‌های نوین آبرسانی و آبیاری برای بخش کشاورزی به افزایش سطوح کشت و عملکرد و در نتیجه تولید کل خواهد انجامید. در این صورت مدیران اجرائی در بخش کشاورزی نیز باید برای تخصیص اعتبارات توسعه‌ای خود تنها پیامدهای افزایش تولید را مدنظر قرار داده و در مطالعات توجیهی پروژه‌های توسعه‌ای، افزایش ذخیره منابع آبی را مورد استدلال و استناد قرار ندهند. اگر بخواهیم برای اهداف اجرای سیستم‌های تحت فشار به ترمیم منابع آب‌های زیرزمینی استناد کنیم باز هم با طرح کمبود منابع آبی در بخش کشاورزی، آدرس‌های اشتباهی داده خواهد شد؛ بخشی که اگر بخواهد در افزایش ذخایر آبی کشور مشارکت کند، تنها از طریق تغییر در الگوهای کشت رایج و نهادینه‌کردن کسب درآمد از واحد آب (و نه زمین) و درنهایت ساعات کمتر برداشت از چاه‌ها خواهد توانست به این مهم دست یابد.

عمده‌ترین نگرانی صاحب‌نظران در حوزه مسائل آب، کاهش سطح آب‌های زیرزمینی به‌خصوص در مناطق شرق، مرکز و جنوب‌شرقی کشور است. با توجه به اینکه برداشت از منابع آب زیرزمینی عمدتا توسط چاه‌ها صورت می‌گیرد، باید در جست‌وجوی راه‌حل‌هایی باشیم که موتور چاه‌ها یا کاملا یا حداقل در ساعاتی از شبانه‌روز خاموش شوند. پرسش این است که اگر تنها به افزایش بازده آبیاری در فعالیت‌های کشاورزی و بدون یک طرح جامع تأکید کنیم، آیا به کاهش برداشت آب از منابع مربوطه منجر می‌شود؟ به باور نگارنده پاسخ به این پرسش در بسیاری از نقاط کشور مثبت نیست. مالکیت چاه‌های کشاورزی یا شخصی است یا در تملک تعدادی بهره‌بردار به‌صورت مشاع. از طرفی به‌لحاظ محدودیت منابع آب چه‌بسا بیش از 20 درصد از اراضی آبی به‌صورت آیش هستند و حدود هشت‌میلیون هکتار از اراضی کشاورزی کشور نیز اساسا در شرایط دیم مورد بهره‌برداری قرار می‌گیرند. در این شرایط تأکید زیاد بر توسعه شبکه‌های تحت‌فشار آبیاری و افزایش بازده آبیاری از 40 به 50 درصد (براساس تأکیدات وزیر نیرو) قطعا به گسترش کشت در اراضی بیشتر آبی در محدوده‌های آیش یا دیم منجر خواهد شد (با توجه به مالکیت خصوصی چاه‌ها).

بنابراین برای ترمیم منابع آب‌های زیرزمینی باید در جست‌وجوی شیوه دیگری بود که به کاستن از برداشت رایج آب از چاه‌ها منجر شود. شناسایی چاه‌های بدون پروانه، سیستم‌های کنترل هوشمند برای کاهش ساعات بهره‌برداری و مهم‌تر از همه بازدارندگی از تداوم کف‌شکنی در چاه‌ها و.... می‌تواند ازجمله راه‌‌حل‌های پیشنهادی تلقی شود. با عنایت به این اشارات، ارتقای بازده آبیاری و استقرار شبکه‌های نوین آبرسانی و آبیاری برای بخش کشاورزی به افزایش سطوح کشت و عملکرد و در نتیجه تولید کل خواهد انجامید. در این صورت مدیران اجرائی در بخش کشاورزی نیز باید برای تخصیص اعتبارات توسعه‌ای خود تنها پیامدهای افزایش تولید را مدنظر قرار داده و در مطالعات توجیهی پروژه‌های توسعه‌ای، افزایش ذخیره منابع آبی را مورد استدلال و استناد قرار ندهند. اگر بخواهیم برای اهداف اجرای سیستم‌های تحت فشار به ترمیم منابع آب‌های زیرزمینی استناد کنیم باز هم با طرح کمبود منابع آبی در بخش کشاورزی، آدرس‌های اشتباهی داده خواهد شد؛ بخشی که اگر بخواهد در افزایش ذخایر آبی کشور مشارکت کند، تنها از طریق تغییر در الگوهای کشت رایج و نهادینه‌کردن کسب درآمد از واحد آب (و نه زمین) و درنهایت ساعات کمتر برداشت از چاه‌ها خواهد توانست به این مهم دست یابد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.