نگاهی به «عشق در تبعید» بهاء طاهر
فرد در پرسپکتیو تاریخ و سیاست
علی شروقی
«عشق در تبعید» بهاء طاهر، از منظری داستان تلخ شکست روشنفکرانی آرمانخواه است که در رؤیای تحقق جهانی بهتر به سر میبردهاند. با اینهمه، بهاء طاهر در این رمان به سرودن مرثیه شکست بسنده نمیکند و به جای آن، به شکست میاندیشد و پرسشهایی را در باب شکست مطرح میکند که گرچه طبیعتا پاسخی قطعی نمییابند اما دستاویزی میشوند برای عمیقترنگریستن به وقایع سیاسی جهان و ارتباط تجربه سیاسی و تاریخی با تجربه شخصی قهرمانان رمان.
بیشتر شخصیتهای رمان عشق در تبعید، شکست را در دو سطح تجربه کردهاند؛ یکی شکست در روابط عاطفی و فردی و دیگری شکست سیاسی. این دو شکست اما نه به صورت دو تجربه موازی و بیارتباط با یکدیگر که به صورت درهمتنیده و مرتبط با هم به نمایش گذاشته میشوند، چنانکه در این رمان بین شکست در زندگی فردی و شکست سیاسی و تاریخی نمیتوان خط تمایزی قاطع کشید. «شکست» در هر دو معنا، مضمون تکرارشونده در سراسر رمان است. بهانه روایت، ماجرای عاشقانه راوی با زنی جوان است. راوی عشق در تبعید، یک روزنامهنگار ملیگرای مصری است که طرفدار سرسخت جمال عبدالناصر است. او در زمان ناصر، فردی مهم در روزنامه محسوب میشده اما با رویکارآمدن دولت سادات و عوضشدن مشی سیاسی دولت مصر، این روزنامهنگار کمکم محترمانه به حاشیه رانده میشود و دست آخر به عنوان کارمند روزنامه در کشوری اروپایی، به آن کشور فرستاده و در واقع تبعید میشود. او در زندگی زناشویی هم شکست خورده است. از همسرش جدا شده و یک پسر و یک دختر دارد که در مصر زندگی میکنند. او بهتدریج درمییابد که نه در عرصه سیاسی توانسته نقش مؤثری به عنوان یک روشنفکر ایفا کند و نه در تربیت فرزندانش؛ چنانکه
نمیتواند جلوی پسرش را که دارد به یک بنیادگرای دوآتشه تبدیل میشود بگیرد و جالب اینکه عشق در تبعید در دورانی نوشته شده که بنیادگرایی هنوز اینگونه که اکنون، در جهان و بهطور خاصتر در خاورمیانه از خود رونمایی نکرده بود و این پدیده در رمان بهاء طاهر به صورت غدهای زیرپوستی نشان داده میشود که کمکم دارد بزرگ میشود و میرود تا پیرامون خود را هر چه بیشتر تسخیر کند.
به مفهوم شکست بازگردیم: نخستین صحنه کلیدی رمان، مربوط به همان صفحات آغازین آن است، آنجا که راوی میخواهد ماجرای نخستین مواجهه خود با بریژیت را که بهتدریج به رابطهای عاشقانه میانجامد شرح دهد. زمینهای که نویسنده برای این نخستین مواجهه چیده است، کل استراتژی رمان را در خود دارد و همچنین کل روابط درهمتنیده فردی و جمعی و سیاسی را که طرح و توطئه رمان بر پایه آنها شکل گرفته است. راوی به نشستی میرود که در آن قرار است گزارشی از شکنجه در کشورهای استبدادی ارائه شود. البته انگیزه او از رفتن به این نشست نه آرمانهایی که راوی مدتهاست امیدی به تحقق آنها ندارد، که امید به یافتن خوراکی برای پرکردن صفحه روزنامه است. روزنامهای که اغلب، گزارشها و مقالاتی را که او میفرستد چاپ نمیکند و یا با سانسور فراوان چاپ میکند. راوی وارد سالنی میشود که قرار است نشست در آن برگزار شود. همه چیز برخلاف محتوای انسانی و متعهدانه نشست، سخت کمرمق و رسمی و اداری و ملالانگیز است و گویی آرمانها به سطوحی تخت بر روی کاغذها و کاتالوگها بدل شدهاند. پس از چندی، مردی به نام دکتر مولر که عضو فعال یک هیأت پزشکی حقوق بشری است پشت تریبون
میرود و مردی را که قرار است به شکنجهشدنش در شیلی شهادت دهد به پشت تریبون فرا میخواند. کنار دست مرد، دختری جوان به عنوان مترجم نشسته است. او مترجمی است آماتور و دکتر مولر توضیح میدهد که چون مترجم حرفهای نتوانست بیاید، این دختر جوان که حرفهاش مترجمی نیست اما زبان اسپانیایی میداند حرفهای مرد شکنجهشده را ترجمه میکند. مرد شروع میکند به حرفزدن. ماجرای فجیعی است. چنان فجیع، که مترجم آماتور در میانه کار ترجمه، زبانش بند میآید و از جایی به بعد حرفهای مرد شیلیایی را ترجمه نمیکند. بعد از اجلاس، راوی با دوستی قدیمی به نام ابراهیم مواجه میشود که روزنامهنگاری چپگرا است و اکنون در بیروت بهسر میبرد و برای انجام مأموریتی به کشوری آمده که راوی به آن تبعید شده است. ابراهیم و راوی از دیرباز اختلاف عقیدتی داشتهاند و میانهشان چندان با هم خوب نبوده است. حالا اما پس از این همه سال از دیدار هم شاد میشوند گرچه به زودی باز کارشان به مجادلههای طولانی میکشد و البته نه مجادلههایی که به دشمنی ختم شود. ابراهیم همچنان فعال و پرشور مینماید و به تحقق رؤیاهای آرمانخواهانهاش امیدوار است. در ادامه، دو دوست قدیمی با
دکتر مولر و همان دختری که مترجم آماتور است روبهرو میشوند و سر یک میز مینشینند و بحث میکنند و این آغاز عشقی است میان راوی و دختر مترجم، یعنی بریژیت. دختر، شوهری آفریقایی داشته که از او جدا شده است و این جدایی نیز بیارتباط با شکست آرمانهای سیاسی و انسانی آنها نبوده است. آن دو چنین میپنداشتهاند که با عشقشان به یکدیگر میتوانند نگاههای خصمانه نژادپرستان را تاب آورند. در عمل اما چنین نمیشود و کارشان به جدایی میکشد. داستانهایی که بریژیت از روند رابطه خود با شوهرش و همچنین از پدرش که او هم آرمانخواهی شکستخورده بوده نقل میکند، از بهترین خردهروایتهای رمان عشق در تبعید است. خردهروایتهایی مرتبط با کلیت مفهومی رمان که همان شکست و تأمل در شکست است. شخصیتهای رمان همگی به واسطه یک تجربه مشترک که همان تجربه شکست در دو سطح فردی و سیاسی است به هم متصل میشوند، اما جالب اینکه کنارگذاشتن کاملِ آرمانخواهی نیز برای این شخصیتها عملا ناممکن است. راوی و بریژیت میکوشند که تجربههای ناکام سیاسیشان را در رابطهای فردی، حل و فراموش کنند و چندان به آنچه در جهان میگذرد اعتنا نکنند. آنها میخواهند دنیای خصوصی
خود را در برابر دنیای مخوف بیرون بنا کنند. نکته اساسی اما این است که این رابطه خصوصی نمیتواند پرسپکتیو تاریخی و سیاسی این شخصیتها را حذف و آنها را به شخصیتهایی تخت که بیاعتنا به فاجعه به یکدیگر عشق میورزند بدل کند و تراژدی این آدمها همینجاست که شکل میگیرد. آنها نمیتوانند یکسره در به روی دنیای بیرون ببندند. حذف حافظه تاریخی و سیاسی ناممکن است و این زخمی است که در اوج عشق نیز التیام نمییابد، اما از طرفی همین تلاطم، همین زخم و همین پرسپکتیو حذف ناشدنی است که آنها را به شخصیتهایی زنده در متن جهانی تخت بدل میکند.
«عشق در تبعید» بهاء طاهر، از منظری داستان تلخ شکست روشنفکرانی آرمانخواه است که در رؤیای تحقق جهانی بهتر به سر میبردهاند. با اینهمه، بهاء طاهر در این رمان به سرودن مرثیه شکست بسنده نمیکند و به جای آن، به شکست میاندیشد و پرسشهایی را در باب شکست مطرح میکند که گرچه طبیعتا پاسخی قطعی نمییابند اما دستاویزی میشوند برای عمیقترنگریستن به وقایع سیاسی جهان و ارتباط تجربه سیاسی و تاریخی با تجربه شخصی قهرمانان رمان.
بیشتر شخصیتهای رمان عشق در تبعید، شکست را در دو سطح تجربه کردهاند؛ یکی شکست در روابط عاطفی و فردی و دیگری شکست سیاسی. این دو شکست اما نه به صورت دو تجربه موازی و بیارتباط با یکدیگر که به صورت درهمتنیده و مرتبط با هم به نمایش گذاشته میشوند، چنانکه در این رمان بین شکست در زندگی فردی و شکست سیاسی و تاریخی نمیتوان خط تمایزی قاطع کشید. «شکست» در هر دو معنا، مضمون تکرارشونده در سراسر رمان است. بهانه روایت، ماجرای عاشقانه راوی با زنی جوان است. راوی عشق در تبعید، یک روزنامهنگار ملیگرای مصری است که طرفدار سرسخت جمال عبدالناصر است. او در زمان ناصر، فردی مهم در روزنامه محسوب میشده اما با رویکارآمدن دولت سادات و عوضشدن مشی سیاسی دولت مصر، این روزنامهنگار کمکم محترمانه به حاشیه رانده میشود و دست آخر به عنوان کارمند روزنامه در کشوری اروپایی، به آن کشور فرستاده و در واقع تبعید میشود. او در زندگی زناشویی هم شکست خورده است. از همسرش جدا شده و یک پسر و یک دختر دارد که در مصر زندگی میکنند. او بهتدریج درمییابد که نه در عرصه سیاسی توانسته نقش مؤثری به عنوان یک روشنفکر ایفا کند و نه در تربیت فرزندانش؛ چنانکه
نمیتواند جلوی پسرش را که دارد به یک بنیادگرای دوآتشه تبدیل میشود بگیرد و جالب اینکه عشق در تبعید در دورانی نوشته شده که بنیادگرایی هنوز اینگونه که اکنون، در جهان و بهطور خاصتر در خاورمیانه از خود رونمایی نکرده بود و این پدیده در رمان بهاء طاهر به صورت غدهای زیرپوستی نشان داده میشود که کمکم دارد بزرگ میشود و میرود تا پیرامون خود را هر چه بیشتر تسخیر کند.
به مفهوم شکست بازگردیم: نخستین صحنه کلیدی رمان، مربوط به همان صفحات آغازین آن است، آنجا که راوی میخواهد ماجرای نخستین مواجهه خود با بریژیت را که بهتدریج به رابطهای عاشقانه میانجامد شرح دهد. زمینهای که نویسنده برای این نخستین مواجهه چیده است، کل استراتژی رمان را در خود دارد و همچنین کل روابط درهمتنیده فردی و جمعی و سیاسی را که طرح و توطئه رمان بر پایه آنها شکل گرفته است. راوی به نشستی میرود که در آن قرار است گزارشی از شکنجه در کشورهای استبدادی ارائه شود. البته انگیزه او از رفتن به این نشست نه آرمانهایی که راوی مدتهاست امیدی به تحقق آنها ندارد، که امید به یافتن خوراکی برای پرکردن صفحه روزنامه است. روزنامهای که اغلب، گزارشها و مقالاتی را که او میفرستد چاپ نمیکند و یا با سانسور فراوان چاپ میکند. راوی وارد سالنی میشود که قرار است نشست در آن برگزار شود. همه چیز برخلاف محتوای انسانی و متعهدانه نشست، سخت کمرمق و رسمی و اداری و ملالانگیز است و گویی آرمانها به سطوحی تخت بر روی کاغذها و کاتالوگها بدل شدهاند. پس از چندی، مردی به نام دکتر مولر که عضو فعال یک هیأت پزشکی حقوق بشری است پشت تریبون
میرود و مردی را که قرار است به شکنجهشدنش در شیلی شهادت دهد به پشت تریبون فرا میخواند. کنار دست مرد، دختری جوان به عنوان مترجم نشسته است. او مترجمی است آماتور و دکتر مولر توضیح میدهد که چون مترجم حرفهای نتوانست بیاید، این دختر جوان که حرفهاش مترجمی نیست اما زبان اسپانیایی میداند حرفهای مرد شکنجهشده را ترجمه میکند. مرد شروع میکند به حرفزدن. ماجرای فجیعی است. چنان فجیع، که مترجم آماتور در میانه کار ترجمه، زبانش بند میآید و از جایی به بعد حرفهای مرد شیلیایی را ترجمه نمیکند. بعد از اجلاس، راوی با دوستی قدیمی به نام ابراهیم مواجه میشود که روزنامهنگاری چپگرا است و اکنون در بیروت بهسر میبرد و برای انجام مأموریتی به کشوری آمده که راوی به آن تبعید شده است. ابراهیم و راوی از دیرباز اختلاف عقیدتی داشتهاند و میانهشان چندان با هم خوب نبوده است. حالا اما پس از این همه سال از دیدار هم شاد میشوند گرچه به زودی باز کارشان به مجادلههای طولانی میکشد و البته نه مجادلههایی که به دشمنی ختم شود. ابراهیم همچنان فعال و پرشور مینماید و به تحقق رؤیاهای آرمانخواهانهاش امیدوار است. در ادامه، دو دوست قدیمی با
دکتر مولر و همان دختری که مترجم آماتور است روبهرو میشوند و سر یک میز مینشینند و بحث میکنند و این آغاز عشقی است میان راوی و دختر مترجم، یعنی بریژیت. دختر، شوهری آفریقایی داشته که از او جدا شده است و این جدایی نیز بیارتباط با شکست آرمانهای سیاسی و انسانی آنها نبوده است. آن دو چنین میپنداشتهاند که با عشقشان به یکدیگر میتوانند نگاههای خصمانه نژادپرستان را تاب آورند. در عمل اما چنین نمیشود و کارشان به جدایی میکشد. داستانهایی که بریژیت از روند رابطه خود با شوهرش و همچنین از پدرش که او هم آرمانخواهی شکستخورده بوده نقل میکند، از بهترین خردهروایتهای رمان عشق در تبعید است. خردهروایتهایی مرتبط با کلیت مفهومی رمان که همان شکست و تأمل در شکست است. شخصیتهای رمان همگی به واسطه یک تجربه مشترک که همان تجربه شکست در دو سطح فردی و سیاسی است به هم متصل میشوند، اما جالب اینکه کنارگذاشتن کاملِ آرمانخواهی نیز برای این شخصیتها عملا ناممکن است. راوی و بریژیت میکوشند که تجربههای ناکام سیاسیشان را در رابطهای فردی، حل و فراموش کنند و چندان به آنچه در جهان میگذرد اعتنا نکنند. آنها میخواهند دنیای خصوصی
خود را در برابر دنیای مخوف بیرون بنا کنند. نکته اساسی اما این است که این رابطه خصوصی نمیتواند پرسپکتیو تاریخی و سیاسی این شخصیتها را حذف و آنها را به شخصیتهایی تخت که بیاعتنا به فاجعه به یکدیگر عشق میورزند بدل کند و تراژدی این آدمها همینجاست که شکل میگیرد. آنها نمیتوانند یکسره در به روی دنیای بیرون ببندند. حذف حافظه تاریخی و سیاسی ناممکن است و این زخمی است که در اوج عشق نیز التیام نمییابد، اما از طرفی همین تلاطم، همین زخم و همین پرسپکتیو حذف ناشدنی است که آنها را به شخصیتهایی زنده در متن جهانی تخت بدل میکند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.