|

فرجامِ «بَرجام»؛ همکاری مشترك عليه داعش‌؟

سیدعلی موجانی- پژوهشگر تاریخ معاصر عراق

آیا فرجامِ «بَرجام» به همکاری منطقه‎ای ایران و غرب بر ضد داعش منجر خواهد شد؟ هنگامی‌که در ذهن خود با این سؤال روبه‌رو می‎شویم، باید بتوانیم به تحلیلی جامع، در دو سطح نسبت به متن تنظیم‌شده توافقی، که از آن با نام «برجام» یاد می‌شود، برسیم.

به‌نظر می‎رسد برای سطح اول؛ در تمام مسیر مذاکراتیِ چند ماهه اخیر، تمرکز بر وجه تکنیکی مباحث مرتبط با پرونده هسته‎ای بود که درباره آن بحث و گفت‌وگو شده است. بااین‌همه، گهگاه در اخبار و شایعات، و بیشتر در مواضع طرف آمریکایی، اشاراتی دیده شده است که سخن از «هم‌سودی» طرفین در مبارزه با تروریسم داشته است.
آنچه تأیید می‌کند این پیام‌های درگوشی و «ترغیب ورود به گفت‌وگو در ترازی دیگر»، تبادل یافته است، همانا یادآوری‌های مقام‌معظم‌رهبری مبنی‌بر ضرورت محدود‌نگاه‌داشتن دامنه گفت‌وگو به بحث هسته‎ای بود که در برخی مقاطع بیان ‎شده است.
بدیهی است چون باور داریم مذاکره‌کنندگان در چارچوب تعلیمات و تعیین خطوط مذاکراتی عمل کرده‎اند، پس باید مطمئن باشیم در تنظیم متن سنگین توافقات تمرکز بر عبارت‌های فنی و گزاره‌های روشن است؛ ازهمین‌رو ورود به بحث همکاری منطقه‌ای در چنین متنی محتمل نیست. با‌این‌همه در سطح دوم؛ باید توجه داشت اصولا بر هر مذاکره و هر نگارشی روحی حاکم است که فقط با تحلیل عمیق کلیت متن، درک آن حاصل می‌‌شود و نه یک بخش و جزء خاص از آن. بدیهی است درک روح این توافق، دقت در متن را برای هر محققی ناگزیر می‌‌کند تا با وقوف بر آن دریابند چنین تفاهمی حتی از فحوای این دست اشارات تهی است. صرف‌ِنظر از این نکته، به یک دلیل منطقی دیگر هم باید توجه شود، به ‌این معنا که اصولا دو طرف از مفهوم تروریسم، دو تلقی جوهری متمایز و گاه متضاد دارند.
ایران رویکرد مداخله‌جویانه غرب در منطقه را موجد بی‌ثباتی و تروریسم می‌داند و از‌همین‌رو مسئولیت ظهور داعش را نیز متوجه قدرت‌های فرامنطقه‌ای و حامیان آنها ارزیابی می‌کند. این تمایز ذاتی در درک موضوع، خود مانع اصلی یافتن افقی راهبردی برای همکاری‌های دوجانبه یا چندجانبه در آینده است.
یک مقوله دیگر نیز رفتار دوگانه و پیش‌بینی‌ناپذیر غربی‌ها با مصادیقی از آنچه تروریسم نامیدند و نخست با آن به مبارزه برخاستند، اما سرانجام به گفت‌وگو نیز توجه نشان دادند، همچون طالبان، است. این رفتارها هم بر دامنه بی‌اعتمادی و فقدان ثبات رویه طرف‌های غربی نزد کارآگاهان سیاسی در ایران افزوده است بنابراین اگر نیک بنگریم، دو سوی این معادله از منظر اصول راهبردی، با وجود توافق در اجرای «برجام»، در موضوع «داعش» با یکدیگر «هم‌سود» نیستند.
با وجود این نکته اصلی، شاید یک گمانه متصور باشد و آن چیزی نیست جز همکاری تاکتیکی در کوتاه‌مدت. برای نگارنده در این زمینه، با استناد به یک رهیافت تاریخی تردیدی وجود ندارد که هیچ نگرش عاقبت‌اندیشانه‎ای در ایران از برقراری ارتباط میان این دو موضوع خرسند نخواهد بود؛ مصداق تاریخی-‌تجربی آن یک اشتباه شاخص دیپلماسی ایران در قبل از انقلاب و هنگام پیشبرد مذاکرات اعاده حاکمیت ملی بر ابوموسی است که برخی از رسانه‌ها ناآگاهانه موضوع بحرین را پیش کشیدند.
اسناد و گزارش‌های منتشر‌شده بعدی نشان داد هیچ ارتباطی میان این دو مقوله نبوده است و در بحث اعاده حاکمیت ملی، هیچ‌گاه سخنی در باب بحرین به‌طور مستند مطرح نشده بوده است؛ اما همین طرح رسانه‌ای و احتمال توافقی خارج از مذاکرات، لطمه‌ای اساسی به حیثیت ملی دولت وقت وارد کرد و از حلاوت اعمال حاکمیت ملی بر سراسر جغرافیای سیاسی آن روز ایران کاست.
امروز تعمیم‌بخشیدن به دامنه توافق «برجام» در حوزه مباحث منطقه‌ای به‌یقین برخلاف مصلحت ملی و در تضاد آشکار با نیات، اهداف و مفاد روند پی‎گرفته‌شده مذاکراتی در ماه‌های اخیر است؛ ازهمین‌رو هشیارانه باید توجه کرد این تصور بی‎پایه رواج پیدا نکند، که اگر چنین شود سرمایه‌ای گران‌سنگ نابود خواهد شد. از سوی دیگر، رویه‌های به‎کار‌بسته‌شده و تعیین خطوط قرمز اعلام‌شده جمهوری اسلامی ایران نسبت به پیشروی‌های داعش هم مؤید آن است که طرف ایرانی در حفظ منافع ملی و حاکمیتی خود، خاصه مبارزه با تروریسم، از اصول ملی خویش پیروی می‌کند و تمایلی ندارد پیاده‌نظام دیگران تصور شود.

آیا فرجامِ «بَرجام» به همکاری منطقه‎ای ایران و غرب بر ضد داعش منجر خواهد شد؟ هنگامی‌که در ذهن خود با این سؤال روبه‌رو می‎شویم، باید بتوانیم به تحلیلی جامع، در دو سطح نسبت به متن تنظیم‌شده توافقی، که از آن با نام «برجام» یاد می‌شود، برسیم.

به‌نظر می‎رسد برای سطح اول؛ در تمام مسیر مذاکراتیِ چند ماهه اخیر، تمرکز بر وجه تکنیکی مباحث مرتبط با پرونده هسته‎ای بود که درباره آن بحث و گفت‌وگو شده است. بااین‌همه، گهگاه در اخبار و شایعات، و بیشتر در مواضع طرف آمریکایی، اشاراتی دیده شده است که سخن از «هم‌سودی» طرفین در مبارزه با تروریسم داشته است.
آنچه تأیید می‌کند این پیام‌های درگوشی و «ترغیب ورود به گفت‌وگو در ترازی دیگر»، تبادل یافته است، همانا یادآوری‌های مقام‌معظم‌رهبری مبنی‌بر ضرورت محدود‌نگاه‌داشتن دامنه گفت‌وگو به بحث هسته‎ای بود که در برخی مقاطع بیان ‎شده است.
بدیهی است چون باور داریم مذاکره‌کنندگان در چارچوب تعلیمات و تعیین خطوط مذاکراتی عمل کرده‎اند، پس باید مطمئن باشیم در تنظیم متن سنگین توافقات تمرکز بر عبارت‌های فنی و گزاره‌های روشن است؛ ازهمین‌رو ورود به بحث همکاری منطقه‌ای در چنین متنی محتمل نیست. با‌این‌همه در سطح دوم؛ باید توجه داشت اصولا بر هر مذاکره و هر نگارشی روحی حاکم است که فقط با تحلیل عمیق کلیت متن، درک آن حاصل می‌‌شود و نه یک بخش و جزء خاص از آن. بدیهی است درک روح این توافق، دقت در متن را برای هر محققی ناگزیر می‌‌کند تا با وقوف بر آن دریابند چنین تفاهمی حتی از فحوای این دست اشارات تهی است. صرف‌ِنظر از این نکته، به یک دلیل منطقی دیگر هم باید توجه شود، به ‌این معنا که اصولا دو طرف از مفهوم تروریسم، دو تلقی جوهری متمایز و گاه متضاد دارند.
ایران رویکرد مداخله‌جویانه غرب در منطقه را موجد بی‌ثباتی و تروریسم می‌داند و از‌همین‌رو مسئولیت ظهور داعش را نیز متوجه قدرت‌های فرامنطقه‌ای و حامیان آنها ارزیابی می‌کند. این تمایز ذاتی در درک موضوع، خود مانع اصلی یافتن افقی راهبردی برای همکاری‌های دوجانبه یا چندجانبه در آینده است.
یک مقوله دیگر نیز رفتار دوگانه و پیش‌بینی‌ناپذیر غربی‌ها با مصادیقی از آنچه تروریسم نامیدند و نخست با آن به مبارزه برخاستند، اما سرانجام به گفت‌وگو نیز توجه نشان دادند، همچون طالبان، است. این رفتارها هم بر دامنه بی‌اعتمادی و فقدان ثبات رویه طرف‌های غربی نزد کارآگاهان سیاسی در ایران افزوده است بنابراین اگر نیک بنگریم، دو سوی این معادله از منظر اصول راهبردی، با وجود توافق در اجرای «برجام»، در موضوع «داعش» با یکدیگر «هم‌سود» نیستند.
با وجود این نکته اصلی، شاید یک گمانه متصور باشد و آن چیزی نیست جز همکاری تاکتیکی در کوتاه‌مدت. برای نگارنده در این زمینه، با استناد به یک رهیافت تاریخی تردیدی وجود ندارد که هیچ نگرش عاقبت‌اندیشانه‎ای در ایران از برقراری ارتباط میان این دو موضوع خرسند نخواهد بود؛ مصداق تاریخی-‌تجربی آن یک اشتباه شاخص دیپلماسی ایران در قبل از انقلاب و هنگام پیشبرد مذاکرات اعاده حاکمیت ملی بر ابوموسی است که برخی از رسانه‌ها ناآگاهانه موضوع بحرین را پیش کشیدند.
اسناد و گزارش‌های منتشر‌شده بعدی نشان داد هیچ ارتباطی میان این دو مقوله نبوده است و در بحث اعاده حاکمیت ملی، هیچ‌گاه سخنی در باب بحرین به‌طور مستند مطرح نشده بوده است؛ اما همین طرح رسانه‌ای و احتمال توافقی خارج از مذاکرات، لطمه‌ای اساسی به حیثیت ملی دولت وقت وارد کرد و از حلاوت اعمال حاکمیت ملی بر سراسر جغرافیای سیاسی آن روز ایران کاست.
امروز تعمیم‌بخشیدن به دامنه توافق «برجام» در حوزه مباحث منطقه‌ای به‌یقین برخلاف مصلحت ملی و در تضاد آشکار با نیات، اهداف و مفاد روند پی‎گرفته‌شده مذاکراتی در ماه‌های اخیر است؛ ازهمین‌رو هشیارانه باید توجه کرد این تصور بی‎پایه رواج پیدا نکند، که اگر چنین شود سرمایه‌ای گران‌سنگ نابود خواهد شد. از سوی دیگر، رویه‌های به‎کار‌بسته‌شده و تعیین خطوط قرمز اعلام‌شده جمهوری اسلامی ایران نسبت به پیشروی‌های داعش هم مؤید آن است که طرف ایرانی در حفظ منافع ملی و حاکمیتی خود، خاصه مبارزه با تروریسم، از اصول ملی خویش پیروی می‌کند و تمایلی ندارد پیاده‌نظام دیگران تصور شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.