|

به مناسبت اکران فیلم‌های پرویز کیمیاوی در «تیت مدرن»

فیلم‌های آن سال‌های او را ببینید

پیروز کلانتری

در این سال‌ها زیاد به این فکر می‌کنم که نسل تازه و جوان فیلم‌سازی ما خیلی نیاز دارد که فیلم‌های قبل از انقلاب پرویز کیمیاوی را ببیند. دو فضا از فیلم‌سازی‌مان مرا مدام به پرویز کیمیاوی گره می‌زند:
فضای اول: اغلب، مستندسازی نیمه اول دهه چهلمان، که مُهرش را بر جریان مستندسازی ما نشاند، به‌عنوان جریانی نوجو و با نگاه و رویکرد سینمای تجربی ارزیابی می‌شود. فیلم‌سازی از میان مستندسازهای آن دوره که هنوز در همان فضا ادامه می‌دهد و فیلم می‌سازد (و عمرش و کارش باقی و برقرار باد) محمدرضا اصلانی است. حالا جا افتاده که او پیر و طلایه‌دار سینمای تجربی ماست. فضای دوم: بسیاری از فیلم‌سازان جوان و نام‌آشنای نسل تازه فیلم‌سازی ایران امروز هم رویکرد تجربی به فیلم‌سازی دارند (شهرام مکری، بهرام توکلی، مجید برزگر، محمد شیروانی و خیلی‌های دیگر) و مهم‌ترین فیلم‌ساز ایرانی بعد از انقلابمان، عباس کیارستمی، هم خود از افراد شاخص این جریان فیلم‌سازی است. زیاد با این سؤال سر می‌کنم که این نسل جوان فیلم‌ساز ما چقدر فیلم‌های کیمیاوی را دیده‌اند و تا چه حد از حرکت و سینمایش تأثیر گرفته‌اند؟ شواهد نشان از ارتباط نزدیکی ندارد و ذهن و زبان غالب بر فیلم‌های این نسل هم ما را به این ارتباط راه نمی‌برد. اگر این اتفاق می‌افتاد، چه تغییر و تفاوتی با آن می‌آمد؟
کیمیاوی، بعد از دوره تحصیل و کارهای اولیه‌اش در پاریس، از سال‌های آخر دهه 40 فیلم‌سازی‌اش در ایران را شروع کرد. فیلم‌های مستند و داستانی آن سال‌های او همه تجربی بودند و در این فضا فیلم داستانی «مغول‌ها»ی او خیلی دیده شد و گل کرد و مستند «پ مثل پلیکان» او جزء چهار، پنج فیلم شاخص و محبوب سینمای مستند ما شد. تفاوت رویکرد تجربی او با مثلا سینمای اصلانی (از نسل فیلم‌سازهای نیمه اول دهه 40) سرزندگی، رهابودگی، تنوع، اتصال به ذهن و زبان سینمای دنیا و طنز آن بود. نوع تجربی‌سازی اصلانی نمی‌توانست به یک جریان سینمای تجربی تبدیل شود (مگر در تکرار و تقلید آن که امروز از آن کم نمی‌بینیم)، اما ذهنیت و زبان سینمای کیمیاوی گشاده و دعوتگر و پذیرای ذهن و زبان‌های دیگر در کنار و همراه خود بود و اگر فیلم‌هایش خوب دیده و دریافت می‌شد و مهم‌تر از آن، اگر هنر آن‌روزمان رها‌تر می‌بود و بیش از سیاست به زندگی و بیش از ادبیات به مشاهده و تصویر پیوند داشت، شاید نسل نوجو و تجربی‌ساز فیلم‌سازی امروزمان دو، سه‌دهه زودتر راه می‌افتاد و پا می‌گرفت و البته جذاب‌تر و گشاده‌تر. شور مشاهده و طنز و رهایی ذهنیت و زبان در فیلم‌های مستند آن سال‌های کیمیاوی (آنچه که مثلا در «اون شب که بارون اومد» شیردل یا «چشمی که می‌شنود» و «طلوع جدی» احمد فاروقی قاجار هم بسیار پیداست) حلقه گمشده سینمای نوجو و تجربی امروز ماست، که ذهنیتش از شور حیات اجتماعی و شرر و رندی زندگی ایرانی دور است و زبانش از گشادگی و رهابودگی زبان جاری امروز نسل جوان جامعه‌مان دور است. شاید مراوده و دمخوربودن فیلم‌سازهای جوان امروز ما با فیلم‌های کیمیاوی روح دیگری به این سینما می‌داد و جانی فراخ‌تر در آن می‌دمید. این مراوده شاید کیمیاوی را هم پایبند کار در اینجا می‌کرد و از این تلخی در رابطه و فاصله‌گیری روزافزون دور نگهش می‌داشت.
چندسال پیش در ادامه برنامه‌های بزرگداشتی که در همکاری سایت «مستند» ما و انجمن مستندسازان سینمای ایران پا گرفته بود، بعد از برگزاری دو مراسم برای محمد تهامی‌نژاد و محمدرضا مقدسیان، در پی نمایش مستندهای کیمیاوی و مراسم بزرگداشتی با حضور خودش برآمدیم. سال قبل‌ترش قرار بود خانه سینما بزرگداشت او را برگزار کند و برنامه به‌هم خورده بود. سخت تلخ شده بود و راه نداد و فیلم‌هایش هم روی دستمان ماند. حیف شد. دوستان جوان فیلم‌ساز راه بیفتند و موضوع را زنده کنند. در خدمتیم.

در این سال‌ها زیاد به این فکر می‌کنم که نسل تازه و جوان فیلم‌سازی ما خیلی نیاز دارد که فیلم‌های قبل از انقلاب پرویز کیمیاوی را ببیند. دو فضا از فیلم‌سازی‌مان مرا مدام به پرویز کیمیاوی گره می‌زند:
فضای اول: اغلب، مستندسازی نیمه اول دهه چهلمان، که مُهرش را بر جریان مستندسازی ما نشاند، به‌عنوان جریانی نوجو و با نگاه و رویکرد سینمای تجربی ارزیابی می‌شود. فیلم‌سازی از میان مستندسازهای آن دوره که هنوز در همان فضا ادامه می‌دهد و فیلم می‌سازد (و عمرش و کارش باقی و برقرار باد) محمدرضا اصلانی است. حالا جا افتاده که او پیر و طلایه‌دار سینمای تجربی ماست. فضای دوم: بسیاری از فیلم‌سازان جوان و نام‌آشنای نسل تازه فیلم‌سازی ایران امروز هم رویکرد تجربی به فیلم‌سازی دارند (شهرام مکری، بهرام توکلی، مجید برزگر، محمد شیروانی و خیلی‌های دیگر) و مهم‌ترین فیلم‌ساز ایرانی بعد از انقلابمان، عباس کیارستمی، هم خود از افراد شاخص این جریان فیلم‌سازی است. زیاد با این سؤال سر می‌کنم که این نسل جوان فیلم‌ساز ما چقدر فیلم‌های کیمیاوی را دیده‌اند و تا چه حد از حرکت و سینمایش تأثیر گرفته‌اند؟ شواهد نشان از ارتباط نزدیکی ندارد و ذهن و زبان غالب بر فیلم‌های این نسل هم ما را به این ارتباط راه نمی‌برد. اگر این اتفاق می‌افتاد، چه تغییر و تفاوتی با آن می‌آمد؟
کیمیاوی، بعد از دوره تحصیل و کارهای اولیه‌اش در پاریس، از سال‌های آخر دهه 40 فیلم‌سازی‌اش در ایران را شروع کرد. فیلم‌های مستند و داستانی آن سال‌های او همه تجربی بودند و در این فضا فیلم داستانی «مغول‌ها»ی او خیلی دیده شد و گل کرد و مستند «پ مثل پلیکان» او جزء چهار، پنج فیلم شاخص و محبوب سینمای مستند ما شد. تفاوت رویکرد تجربی او با مثلا سینمای اصلانی (از نسل فیلم‌سازهای نیمه اول دهه 40) سرزندگی، رهابودگی، تنوع، اتصال به ذهن و زبان سینمای دنیا و طنز آن بود. نوع تجربی‌سازی اصلانی نمی‌توانست به یک جریان سینمای تجربی تبدیل شود (مگر در تکرار و تقلید آن که امروز از آن کم نمی‌بینیم)، اما ذهنیت و زبان سینمای کیمیاوی گشاده و دعوتگر و پذیرای ذهن و زبان‌های دیگر در کنار و همراه خود بود و اگر فیلم‌هایش خوب دیده و دریافت می‌شد و مهم‌تر از آن، اگر هنر آن‌روزمان رها‌تر می‌بود و بیش از سیاست به زندگی و بیش از ادبیات به مشاهده و تصویر پیوند داشت، شاید نسل نوجو و تجربی‌ساز فیلم‌سازی امروزمان دو، سه‌دهه زودتر راه می‌افتاد و پا می‌گرفت و البته جذاب‌تر و گشاده‌تر. شور مشاهده و طنز و رهایی ذهنیت و زبان در فیلم‌های مستند آن سال‌های کیمیاوی (آنچه که مثلا در «اون شب که بارون اومد» شیردل یا «چشمی که می‌شنود» و «طلوع جدی» احمد فاروقی قاجار هم بسیار پیداست) حلقه گمشده سینمای نوجو و تجربی امروز ماست، که ذهنیتش از شور حیات اجتماعی و شرر و رندی زندگی ایرانی دور است و زبانش از گشادگی و رهابودگی زبان جاری امروز نسل جوان جامعه‌مان دور است. شاید مراوده و دمخوربودن فیلم‌سازهای جوان امروز ما با فیلم‌های کیمیاوی روح دیگری به این سینما می‌داد و جانی فراخ‌تر در آن می‌دمید. این مراوده شاید کیمیاوی را هم پایبند کار در اینجا می‌کرد و از این تلخی در رابطه و فاصله‌گیری روزافزون دور نگهش می‌داشت.
چندسال پیش در ادامه برنامه‌های بزرگداشتی که در همکاری سایت «مستند» ما و انجمن مستندسازان سینمای ایران پا گرفته بود، بعد از برگزاری دو مراسم برای محمد تهامی‌نژاد و محمدرضا مقدسیان، در پی نمایش مستندهای کیمیاوی و مراسم بزرگداشتی با حضور خودش برآمدیم. سال قبل‌ترش قرار بود خانه سینما بزرگداشت او را برگزار کند و برنامه به‌هم خورده بود. سخت تلخ شده بود و راه نداد و فیلم‌هایش هم روی دستمان ماند. حیف شد. دوستان جوان فیلم‌ساز راه بیفتند و موضوع را زنده کنند. در خدمتیم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.