تحول در محیطزیست امنیت بینالمللی
حمید کریمنیا . کارشناس مسائل بینالملل
مذاکرات ایران و 1+5 پس از ماهها اکنون به مرحله پایانی و سرنوشتساز خود رسیده است. اینکه این مذاکرات به جمعبندی و توافق منتهی خواهد شد، تقریبا قابل پیشبینی است. طولانیشدن مذاکرات، بر سر چانهزنیها یا بهعبارتی زیادهخواهیهای کشورهای طرف مذاکره با ایران است. مهم اینجاست که از همان ابتدا ارادهای برای مذاکره و رسیدن به توافق از سوی گروه کشورهای مذکور، بهخصوص آمریکا و هم از سوی ایران در دولتهای قبل و در دولت حسن روحانی به شکل جدیتری وجود داشته است، منتها تفاوت در انتظارات و اندازه خواستها بود. واقعیت این است که در شرایط امنیت جهانی، تحولی بهوجود آمده است که قدرتهای بزرگ عصر موازنه دوقطبی، مخصوصا آمریکا در شرایط جدید نمیتوانند همانند محیط امنیتی گذشته رفتار کنند. جهان در دوره جدید و پس از حوادث تروریستی
11 سپتامبر 2001 دچار تحول شگرفی شده، بهنحوی که آمریکا تلاش گستردهای کرد تا ثبات امنیتیاش را در چارچوب قبلی حفظ کند، اما موفق نبود. آنها به افغانستان و عراق حمله کردند تا بهاصطلاح پایگاههای تروریستی را از بین ببرند و ریشه تروریسم را بخشکانند و جهانی «امن» بهوجود آورند. اما اینگونه نشد و شرایطی ناامنتر در گسترهای وسیعتر ایجاد شد. در نتیجه رویکرد تازهای در نظم امنیتی دنیا بهوجود آمده است.
ازاینرو در مورد مسئله مذاکرات اتمی نیز همین تحولات امنیتی سایه انداخته است.
در دور جدید مذاکرات، مخالفان محافظهکار تلاش بسیاری کردند که این روند به نتیجه نرسد. دولت راست افراطی نتانیاهو (که اصولا در انتخابات اخیر اسرائیل باوجود نارضایتی شدید داخل این رژیم با همین مبنا بر سر قدرت باقی نگه داشته شد) با همه تلاشها نتوانست همچون گذشته از لابی قدرتمندش در آمریکا در جهت ممانعت دولت اوباما از روند مذاکرات، استفاده کارساز کند. جمهوریخواهان افراطی نیز در کنگره آمریکا فشار بسیاری وارد آوردند، اما این تلاشها، دولت را از این راه باز نداشت، زیرا نظر آنان در منطق جدید جایی نداشته است. روزنامه والاستریت ژورنال چندی قبل در مقالهای درخصوص تحول در سیاستهای خاورمیانهای آمریکا نوشت نباید تصور شود که این تنها دولت اوباماست که رویکردی تازه نسبت به اسرائیل دارد، بلکه به دلیل تحول در شرایط بینالمللی است و هر دولت دیگری هم دیگر نمیتواند همچون گذشته تنها به خواستهای اسرائیل تن در دهد. شرایط سیاسی جهان تغییر کرده و این دولت اسرائیل است که هنوز در عصر گذشته زندگی میکند.
این واقعیتی است که بسیاری از استراتژیستها درباره آن به نتیجه رسیدهاند. در دهه گذشته طرحهایی برای مواجهه با شرایط تازه تحت دکترین خاورمیانه جدید مطرح شد، اگرچه به نتیجه مطلوب نرسید. اما واقعیت این است که آنها نیز به این نتیجه رسیدهاند که شرایط گذشته قابل ادامه نیست. اخیرا گزارشی منتشر شد مبنیبر اینکه اندیشکده آمریکایی شورای آتلانتیک پروژهای را آغاز کرده که هدف آن تهیه یک استراتژی درازمدت برای دولت آمریکا در جهت مقابله با چالشهای موجود در خاورمیانه است. این طرح راهبردی قرار است از ظرفیتهای جهانی و بازیگران منطقهای نیز یاری بگیرد. «کارگروه راهبرد خاورمیانه» مورد حمایت هر دو حزب جمهوریخواه و دموکرات است و دو نفر از سیاستمداران کهنهکار آمریکایی یعنی مادلین آلبرایت، وزیر امور خارجه آمریکا در زمان ریاستجمهوری بیل کلینتون و استیون هدلی، مشاور امنیت ملی کاخ سفید در دوران ریاستجمهوری جورج بوش مسئولیت آن را برعهده دارند. هدف این کارگروه این است که از خواستهای مردم منطقه آگاه شود و با درک ریشههای اصلی هرجومرج بیسابقه در منطقه، سیاستی را تدوین کند که هم مردم منطقه به خواستههایشان برسند و هم آمریکا
از آن نفع ببرد. این واقعیتی است که رویکرد تازه در روند کاری سیاست خارجی تأثیرگذار است. نمونههای دیگری هم از تأثیرگذاری شرایط نوین جهانی در رفتارهای سیاسی کشورها وجود دارد.
در داخل ایران هم عدهای «دلواپس» هرقدر به اینطرف و آنطرف زدند تا شعارهای گذشته خود را عملی کنند، اما هیچ عقل سلیمی نمیتوانست استدلال آنها را بپذیرد. شرایط امروز در مقایسه با پنج یا 10 سال گذشته نشان میدهد که این شرایط جهانی است که خود را بر مذاکرهکنندگان تحمیل کرده است. مشخصترین آن شکستهشدن تابوی مذاکره علنی با آمریکاست که تا قبل از این مذاکرات امکان آن فراهم نبود و چندسال گذشته حتی عنوان آن غیرممکن بود.
آمریکاییها متوجه شدهاند که نخواهند توانست خواستهایشان را به طور کامل در این مذاکرات بر ایران تحمیل کنند، که اگر توانسته بودند تاکنون چنین شده بود. در نتیجه راه را در یک تفاهم جستوجو کردند، زیرا اوضاع منطقه را شاهد هستند که باوجود تلاشهای بسیار چگونه شده است و چنین شرایطی قابل ادامه برای امنیت منطقه و جهان نیست. بنابراین ناچارند به هر طریق با بازیگران تازه به یک تفاهم دست یابند. اروپاییها نیز با شرایط نامطلوب اقتصادی خود منتظر فرصت برای همکاری اقتصادی با ایران هستند. ایران نیز متقابلا همواره خواهان دستیابی به یک چارچوب سازنده در قالب توافق پایدار بوده و هست تا هرچهزودتر از شرایط تحریمها خارج شود. بنابراین بهترین چاره برای همه طرفها رسیدن به یک تفاهم است. زیرا همه طرفها میدانند محیطزیست سیاسی بینالمللی همچون دگرگونی آب و هوایی جهانی تغییر کرده است. پس رفتارهای سیاسی نیز باید متحول شود.
مذاکرات ایران و 1+5 پس از ماهها اکنون به مرحله پایانی و سرنوشتساز خود رسیده است. اینکه این مذاکرات به جمعبندی و توافق منتهی خواهد شد، تقریبا قابل پیشبینی است. طولانیشدن مذاکرات، بر سر چانهزنیها یا بهعبارتی زیادهخواهیهای کشورهای طرف مذاکره با ایران است. مهم اینجاست که از همان ابتدا ارادهای برای مذاکره و رسیدن به توافق از سوی گروه کشورهای مذکور، بهخصوص آمریکا و هم از سوی ایران در دولتهای قبل و در دولت حسن روحانی به شکل جدیتری وجود داشته است، منتها تفاوت در انتظارات و اندازه خواستها بود. واقعیت این است که در شرایط امنیت جهانی، تحولی بهوجود آمده است که قدرتهای بزرگ عصر موازنه دوقطبی، مخصوصا آمریکا در شرایط جدید نمیتوانند همانند محیط امنیتی گذشته رفتار کنند. جهان در دوره جدید و پس از حوادث تروریستی
11 سپتامبر 2001 دچار تحول شگرفی شده، بهنحوی که آمریکا تلاش گستردهای کرد تا ثبات امنیتیاش را در چارچوب قبلی حفظ کند، اما موفق نبود. آنها به افغانستان و عراق حمله کردند تا بهاصطلاح پایگاههای تروریستی را از بین ببرند و ریشه تروریسم را بخشکانند و جهانی «امن» بهوجود آورند. اما اینگونه نشد و شرایطی ناامنتر در گسترهای وسیعتر ایجاد شد. در نتیجه رویکرد تازهای در نظم امنیتی دنیا بهوجود آمده است.
ازاینرو در مورد مسئله مذاکرات اتمی نیز همین تحولات امنیتی سایه انداخته است.
در دور جدید مذاکرات، مخالفان محافظهکار تلاش بسیاری کردند که این روند به نتیجه نرسد. دولت راست افراطی نتانیاهو (که اصولا در انتخابات اخیر اسرائیل باوجود نارضایتی شدید داخل این رژیم با همین مبنا بر سر قدرت باقی نگه داشته شد) با همه تلاشها نتوانست همچون گذشته از لابی قدرتمندش در آمریکا در جهت ممانعت دولت اوباما از روند مذاکرات، استفاده کارساز کند. جمهوریخواهان افراطی نیز در کنگره آمریکا فشار بسیاری وارد آوردند، اما این تلاشها، دولت را از این راه باز نداشت، زیرا نظر آنان در منطق جدید جایی نداشته است. روزنامه والاستریت ژورنال چندی قبل در مقالهای درخصوص تحول در سیاستهای خاورمیانهای آمریکا نوشت نباید تصور شود که این تنها دولت اوباماست که رویکردی تازه نسبت به اسرائیل دارد، بلکه به دلیل تحول در شرایط بینالمللی است و هر دولت دیگری هم دیگر نمیتواند همچون گذشته تنها به خواستهای اسرائیل تن در دهد. شرایط سیاسی جهان تغییر کرده و این دولت اسرائیل است که هنوز در عصر گذشته زندگی میکند.
این واقعیتی است که بسیاری از استراتژیستها درباره آن به نتیجه رسیدهاند. در دهه گذشته طرحهایی برای مواجهه با شرایط تازه تحت دکترین خاورمیانه جدید مطرح شد، اگرچه به نتیجه مطلوب نرسید. اما واقعیت این است که آنها نیز به این نتیجه رسیدهاند که شرایط گذشته قابل ادامه نیست. اخیرا گزارشی منتشر شد مبنیبر اینکه اندیشکده آمریکایی شورای آتلانتیک پروژهای را آغاز کرده که هدف آن تهیه یک استراتژی درازمدت برای دولت آمریکا در جهت مقابله با چالشهای موجود در خاورمیانه است. این طرح راهبردی قرار است از ظرفیتهای جهانی و بازیگران منطقهای نیز یاری بگیرد. «کارگروه راهبرد خاورمیانه» مورد حمایت هر دو حزب جمهوریخواه و دموکرات است و دو نفر از سیاستمداران کهنهکار آمریکایی یعنی مادلین آلبرایت، وزیر امور خارجه آمریکا در زمان ریاستجمهوری بیل کلینتون و استیون هدلی، مشاور امنیت ملی کاخ سفید در دوران ریاستجمهوری جورج بوش مسئولیت آن را برعهده دارند. هدف این کارگروه این است که از خواستهای مردم منطقه آگاه شود و با درک ریشههای اصلی هرجومرج بیسابقه در منطقه، سیاستی را تدوین کند که هم مردم منطقه به خواستههایشان برسند و هم آمریکا
از آن نفع ببرد. این واقعیتی است که رویکرد تازه در روند کاری سیاست خارجی تأثیرگذار است. نمونههای دیگری هم از تأثیرگذاری شرایط نوین جهانی در رفتارهای سیاسی کشورها وجود دارد.
در داخل ایران هم عدهای «دلواپس» هرقدر به اینطرف و آنطرف زدند تا شعارهای گذشته خود را عملی کنند، اما هیچ عقل سلیمی نمیتوانست استدلال آنها را بپذیرد. شرایط امروز در مقایسه با پنج یا 10 سال گذشته نشان میدهد که این شرایط جهانی است که خود را بر مذاکرهکنندگان تحمیل کرده است. مشخصترین آن شکستهشدن تابوی مذاکره علنی با آمریکاست که تا قبل از این مذاکرات امکان آن فراهم نبود و چندسال گذشته حتی عنوان آن غیرممکن بود.
آمریکاییها متوجه شدهاند که نخواهند توانست خواستهایشان را به طور کامل در این مذاکرات بر ایران تحمیل کنند، که اگر توانسته بودند تاکنون چنین شده بود. در نتیجه راه را در یک تفاهم جستوجو کردند، زیرا اوضاع منطقه را شاهد هستند که باوجود تلاشهای بسیار چگونه شده است و چنین شرایطی قابل ادامه برای امنیت منطقه و جهان نیست. بنابراین ناچارند به هر طریق با بازیگران تازه به یک تفاهم دست یابند. اروپاییها نیز با شرایط نامطلوب اقتصادی خود منتظر فرصت برای همکاری اقتصادی با ایران هستند. ایران نیز متقابلا همواره خواهان دستیابی به یک چارچوب سازنده در قالب توافق پایدار بوده و هست تا هرچهزودتر از شرایط تحریمها خارج شود. بنابراین بهترین چاره برای همه طرفها رسیدن به یک تفاهم است. زیرا همه طرفها میدانند محیطزیست سیاسی بینالمللی همچون دگرگونی آب و هوایی جهانی تغییر کرده است. پس رفتارهای سیاسی نیز باید متحول شود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.