تهدید آمریکا به ترک مذاکرات؛ تاکتیک یا راهبرد
اکبر قاسمی- سفیر پیشین ایران در مصر و اوکراین
هفته دوم مذاکرات فرایند گفتوگوهای هستهای با رویکرد حداکثری فرصت کافیدادن به «معاونان» برای کاهش اختلافات و پرانتزها شروع شد. پس از آن پیشنویس تدوینشده با مشخصشدن ١٠ مورد اختلافی که دو تا سه اختلاف اصلی و مابقی اختلافات جزئی ارزیابی میشوند، در روزهای دوشنبه و سهشنبه هفته گذشته به اجلاس وزرای 1+5 ارائه شد. برگزاری اجلاس وزرا و طولانیشدن زمان نشستهای متوالی وزرا، بهروشنی گویای میزان اختلافات درونی اعضا بود. بهویژه اینکه مخالفت شدید روسیه و چین با ایجاد رژیم جدید تحریمها برخلاف رویه متداول سنتی شورای امنیت و اعطای حق استثنایی به عضوی در مقابل عضو دیگر و همچنین لزوم برداشتن تمامی تحریمهای برخاسته از شورای امنیت ازجمله تحریمهای تسلیحاتی، شکافهای اعضا را بهگونهای بارز نمایان کرد. دو روز قبل از شروع اجلاس وزرا، دکتر ظریف با انتشار بهموقع پیام ویدئویی و انتشار مقاله در «فایننشیالتایمز» دو رویکرد تبیین آثار و نتایج توافق معقول بین ایران با 1+5 بر دیگر رخدادهای مهم بینالمللی و توصیههای عملی چگونگی امکانگذار از گرههای موجود با اتخاذ راهکارهای مناسب و رفتار انعطافپذیر و خردورزی معقول و متناسب با شرایط منطبق بر روندهای شکلگرفته را به همگان ارائه کرد. این پیامها در پرتو اهداف و فهم قابل درک توأم با گویش روان انگلیسی آن، بهطور مستقیم اثربخشی لازم را بر طرفهای گفتوگو به لحاظ دیپلماسی سیاسی، رسانهای و عمومی بر جا گذاشت و همچون مانیفست مذاکرات، خطوط و جهتگیری بایستی و نبایستی مذاکرات را فراروی مذاکرهکنندگان گشود. این امر ظرفیتهای گشایشگر ظریف در حرکتدادن هرچه بیشتر مذاکرات به سمت جلو و خلاقیتهای نوین وی را نمایان کرد. روز دوازدهم مذاکرات، یعنی چهارشنبه ساعت ١٥ به بعد، منابع خبری که عمدتا اولین اخبار را از منابع روسی منتشر میکردند، یک جریان خبری فعالی را که حاکی از تنش در مذاکرات بین دکتر ظریف و خانم موگرینی بود، به راه انداختند. بهنظر میرسد انگیزه اصلی جریان خبری این بود که روندی متفاوت از روند طبیعی گفتوگوها را متجلی کنند. در اولین گامها روشن نبود اهداف اصلی این جریان خبری چه معنایی را تعقیب میکرد؛ آیا انعکاس واقعی اختلافات درون مذاکرات آن هم از کانالهای غیررسمی روس و از زبان و با پردازش رسانههای ایرانی بود؟ شاید در اولین نگاه این برداشت طبیعی مینمود که رسانهها تشنه اخبار بودند؛ بنابراین انتشار هر خبر یک امر بدیهی است. در نگاه عمیقتر، انعکاس اخبار روز قبل از این واقعه، یعنی اظهارات وزرای خارجه روسیه و چین که وجود ١٠ مورد اختلاف و هفت اختلاف بین ایران و اعضای 1+5 در هنگام ترک وین و عزیمت وزرا به اجلاس «اوفا» در روسیه، بیانگر ابراز موجودیت دو قدرت تأثیرگذاربود.
این امر خواست چین و روسیه یعنی ضرورت اولویتدادن به جایگاه و وزن خود در نمایش رویکردهای چند قطبی و لزوم تغییر رویکرد آمریکا در تحریمهای روسی ناشی از بحران اوکراین و شاخوشانهکشیدن آمریکا علیه چین در بحران جزایر مصنوعی را متباین کرد.
بلافاصله پس از نمایاندن جریان سیاسی و رسانهای، روند گفتوگوی ویدئویی اوباما بههمراه شورای امنیت ملی خویش با کری و تیم مذاکرهکننده آمریکا، در وین منتشر شد که بهنوعی با ارائه طریق متفاوت و با القای سقف جدیدی از ضرورت حفظ خطمشیها و دستاوردهای بهدستآمده در لوزان، نوعی دگرگونی تاکتیکی یا به تعبیری خروج از فرایند طبیعی مذاکرات و ورود به شوکهای فوقالعاده را به نمایش گذاشت. این امر در قالب مصاحبه کری در روز پنجشنبه آن هم با زبانی نرمافزارانه یا به تعبیر برخیها بهگونهای تزئینشده که حکایت از رودربایستی کری نسبت به نتایج بهدستآمده از مذاکرات بود را نمودار کرد. رسانهها نیز این رخداد را با تفسیرها و گمانهزنیها در قالب سختی و موانع و تهدید به ترک مذاکرات از سوی آمریکاییها منتشر کردند. دکتر ظریف و تیم مذاکرهکننده ایران، این رویکرد را بهعنوان مشکلات بروزکرده بین خود و اعضای شش کشور بهعلت تفاوت دیدگاه و نوعی تغییرات مواضع آنان، ارزیابی کرد.
سؤال مهمی که در اینجا مطرح میشود، این است که آیا این رویکرد جدید آمریکا تاکتیکی برای تغییر موضع ایران در قبال مهمترین حلقه مذاکره و دستبرداشتن از پافشاری از مفهوم اصلی توافق یعنی برداشتن کلی نظام تحریمهای شورای امنیت از ابتدا در قالب یک قطعنامه شورای امنیت بهعنوان کلید ورود به حل تمامی موارد مذاکرات، بهشمار میرود؟ این مسئله یکبار از زبان خانم موگرینی مطرح و با پاسخ متین و شجاعانه دکتر ظریف مواجه شد. این بار از زبان کری برای بار دوم آن هم به زبانی دیپلماتیک مطرح شده است تا درواقع بهنوعی دیگر، این فشارها در مرحله وقت اضافه دوم مطرح و نتایج و آثار آن را سنجیده و متناسب با انعطاف یا عدم انعطاف طرف ایرانی، رویکردهای بعدی را اتخاذ کنند. موارد زیر یعنی عدم امکان بههمزدن قاعده معقول شکلگرفته توافقات که از 20 ماه پیش براساس دو مقطع «تفاهم ژنو» و «بیانیه لوزان» یک پازل معقول بین اعضای مذاکرهکنندگان شکل داده بود، حضور 15روزه کری (با رکورد بینظیر حضور مستمر در خارج از آمریکا پس از جنگ جهانی دوم به بعد) آن هم با تحمل دردهای جسمی که پشت آن خاستگاه راهبردی اوباما و دموکراتها نهفته است و نیاز شدید
راهبردهای منطقهای آمریکا به وزن جمهوری اسلامی ایران در حل بحرانهای خاورمیانه، نمایانگر آن است که رویکردهای اینچنین بیشتر درصدد آزمودن آثار این تاکتیک و پیامدهای آن بر آخرین چانهزنیها است. متعاقبا حفظ بردباری و رویکرد معقولانه وزیر امور خارجه و تیم مذاکرهکننده، بهترین رفتار با این نوع رویکردها از سوی ایران بوده و طرف آمریکایی ناگزیز به اصلاح و تعدیل رویه خود و انتخاب راهحلهای مرضیالطرفینی برای حصول به توافق مطلوب برای هردو طرف است. آهنگ تغییر رویکرد روز سیزدهم تا پایان وقت اضافه سوم نیز گواه این امر است.
هفته دوم مذاکرات فرایند گفتوگوهای هستهای با رویکرد حداکثری فرصت کافیدادن به «معاونان» برای کاهش اختلافات و پرانتزها شروع شد. پس از آن پیشنویس تدوینشده با مشخصشدن ١٠ مورد اختلافی که دو تا سه اختلاف اصلی و مابقی اختلافات جزئی ارزیابی میشوند، در روزهای دوشنبه و سهشنبه هفته گذشته به اجلاس وزرای 1+5 ارائه شد. برگزاری اجلاس وزرا و طولانیشدن زمان نشستهای متوالی وزرا، بهروشنی گویای میزان اختلافات درونی اعضا بود. بهویژه اینکه مخالفت شدید روسیه و چین با ایجاد رژیم جدید تحریمها برخلاف رویه متداول سنتی شورای امنیت و اعطای حق استثنایی به عضوی در مقابل عضو دیگر و همچنین لزوم برداشتن تمامی تحریمهای برخاسته از شورای امنیت ازجمله تحریمهای تسلیحاتی، شکافهای اعضا را بهگونهای بارز نمایان کرد. دو روز قبل از شروع اجلاس وزرا، دکتر ظریف با انتشار بهموقع پیام ویدئویی و انتشار مقاله در «فایننشیالتایمز» دو رویکرد تبیین آثار و نتایج توافق معقول بین ایران با 1+5 بر دیگر رخدادهای مهم بینالمللی و توصیههای عملی چگونگی امکانگذار از گرههای موجود با اتخاذ راهکارهای مناسب و رفتار انعطافپذیر و خردورزی معقول و متناسب با شرایط منطبق بر روندهای شکلگرفته را به همگان ارائه کرد. این پیامها در پرتو اهداف و فهم قابل درک توأم با گویش روان انگلیسی آن، بهطور مستقیم اثربخشی لازم را بر طرفهای گفتوگو به لحاظ دیپلماسی سیاسی، رسانهای و عمومی بر جا گذاشت و همچون مانیفست مذاکرات، خطوط و جهتگیری بایستی و نبایستی مذاکرات را فراروی مذاکرهکنندگان گشود. این امر ظرفیتهای گشایشگر ظریف در حرکتدادن هرچه بیشتر مذاکرات به سمت جلو و خلاقیتهای نوین وی را نمایان کرد. روز دوازدهم مذاکرات، یعنی چهارشنبه ساعت ١٥ به بعد، منابع خبری که عمدتا اولین اخبار را از منابع روسی منتشر میکردند، یک جریان خبری فعالی را که حاکی از تنش در مذاکرات بین دکتر ظریف و خانم موگرینی بود، به راه انداختند. بهنظر میرسد انگیزه اصلی جریان خبری این بود که روندی متفاوت از روند طبیعی گفتوگوها را متجلی کنند. در اولین گامها روشن نبود اهداف اصلی این جریان خبری چه معنایی را تعقیب میکرد؛ آیا انعکاس واقعی اختلافات درون مذاکرات آن هم از کانالهای غیررسمی روس و از زبان و با پردازش رسانههای ایرانی بود؟ شاید در اولین نگاه این برداشت طبیعی مینمود که رسانهها تشنه اخبار بودند؛ بنابراین انتشار هر خبر یک امر بدیهی است. در نگاه عمیقتر، انعکاس اخبار روز قبل از این واقعه، یعنی اظهارات وزرای خارجه روسیه و چین که وجود ١٠ مورد اختلاف و هفت اختلاف بین ایران و اعضای 1+5 در هنگام ترک وین و عزیمت وزرا به اجلاس «اوفا» در روسیه، بیانگر ابراز موجودیت دو قدرت تأثیرگذاربود.
این امر خواست چین و روسیه یعنی ضرورت اولویتدادن به جایگاه و وزن خود در نمایش رویکردهای چند قطبی و لزوم تغییر رویکرد آمریکا در تحریمهای روسی ناشی از بحران اوکراین و شاخوشانهکشیدن آمریکا علیه چین در بحران جزایر مصنوعی را متباین کرد.
بلافاصله پس از نمایاندن جریان سیاسی و رسانهای، روند گفتوگوی ویدئویی اوباما بههمراه شورای امنیت ملی خویش با کری و تیم مذاکرهکننده آمریکا، در وین منتشر شد که بهنوعی با ارائه طریق متفاوت و با القای سقف جدیدی از ضرورت حفظ خطمشیها و دستاوردهای بهدستآمده در لوزان، نوعی دگرگونی تاکتیکی یا به تعبیری خروج از فرایند طبیعی مذاکرات و ورود به شوکهای فوقالعاده را به نمایش گذاشت. این امر در قالب مصاحبه کری در روز پنجشنبه آن هم با زبانی نرمافزارانه یا به تعبیر برخیها بهگونهای تزئینشده که حکایت از رودربایستی کری نسبت به نتایج بهدستآمده از مذاکرات بود را نمودار کرد. رسانهها نیز این رخداد را با تفسیرها و گمانهزنیها در قالب سختی و موانع و تهدید به ترک مذاکرات از سوی آمریکاییها منتشر کردند. دکتر ظریف و تیم مذاکرهکننده ایران، این رویکرد را بهعنوان مشکلات بروزکرده بین خود و اعضای شش کشور بهعلت تفاوت دیدگاه و نوعی تغییرات مواضع آنان، ارزیابی کرد.
سؤال مهمی که در اینجا مطرح میشود، این است که آیا این رویکرد جدید آمریکا تاکتیکی برای تغییر موضع ایران در قبال مهمترین حلقه مذاکره و دستبرداشتن از پافشاری از مفهوم اصلی توافق یعنی برداشتن کلی نظام تحریمهای شورای امنیت از ابتدا در قالب یک قطعنامه شورای امنیت بهعنوان کلید ورود به حل تمامی موارد مذاکرات، بهشمار میرود؟ این مسئله یکبار از زبان خانم موگرینی مطرح و با پاسخ متین و شجاعانه دکتر ظریف مواجه شد. این بار از زبان کری برای بار دوم آن هم به زبانی دیپلماتیک مطرح شده است تا درواقع بهنوعی دیگر، این فشارها در مرحله وقت اضافه دوم مطرح و نتایج و آثار آن را سنجیده و متناسب با انعطاف یا عدم انعطاف طرف ایرانی، رویکردهای بعدی را اتخاذ کنند. موارد زیر یعنی عدم امکان بههمزدن قاعده معقول شکلگرفته توافقات که از 20 ماه پیش براساس دو مقطع «تفاهم ژنو» و «بیانیه لوزان» یک پازل معقول بین اعضای مذاکرهکنندگان شکل داده بود، حضور 15روزه کری (با رکورد بینظیر حضور مستمر در خارج از آمریکا پس از جنگ جهانی دوم به بعد) آن هم با تحمل دردهای جسمی که پشت آن خاستگاه راهبردی اوباما و دموکراتها نهفته است و نیاز شدید
راهبردهای منطقهای آمریکا به وزن جمهوری اسلامی ایران در حل بحرانهای خاورمیانه، نمایانگر آن است که رویکردهای اینچنین بیشتر درصدد آزمودن آثار این تاکتیک و پیامدهای آن بر آخرین چانهزنیها است. متعاقبا حفظ بردباری و رویکرد معقولانه وزیر امور خارجه و تیم مذاکرهکننده، بهترین رفتار با این نوع رویکردها از سوی ایران بوده و طرف آمریکایی ناگزیز به اصلاح و تعدیل رویه خود و انتخاب راهحلهای مرضیالطرفینی برای حصول به توافق مطلوب برای هردو طرف است. آهنگ تغییر رویکرد روز سیزدهم تا پایان وقت اضافه سوم نیز گواه این امر است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.