|

شهر ارگونومیک

لطیف روحانی

ارگونومی عبارت است از: «علم طراحی، اصلاح و بهینه‌سازی محیط، مشاغل و تجهیزات، به‌گونه‌ای که این موارد با محدودیت‌ها و قابلیت‌های انسانی تطابق یافته و هدف کلی آن ارتقای سطح سلامت و بهره‌وری را دنبال نماید». (صادقی نایینی، 1388)

شهر به‌عنوان موجودی زنده و مرکز تجلی حیات جامعه و تعامل و ارتباطات انسانی، وسیع‌ترین اکوسیستم پیچیده و دارای روح و حرکت با خواسته‌ها و نیاز‌های گوناگون انسانی و البته مجموعه‌ای از احجام با کالبدی منسجم و پیوسته با کارکردهای گوناگون تعریف می‌شود.
در رویکرد نوین، توسعه‌یافتگی و پایداری یک شهر براساس هماهنگی بین شاخصه‌های محیط‌زیستی، اقتصادی و مسائل اجتماعی مورد سنجش قرار می‌گیرد که اقدامات خوب شهرداری تهران در استاندارد‌سازی و به‌کارگیری دانش ارگونومی در مبلمان شهری در سال‌های اخیر‌ گرچه تا رسیدن به نقطه مطلوب هنوز راه درازی در پیش دارد، اما همین حرکت‌ رو به جلو، نشان از فهم مدیران کلان‌شهر تهران از دانش ارگونومی دارد. با این نگرش جریان زندگی سالم، پویایی شهر و ایمنی شهروندان در تعامل بین انسان با محیط شهر و در هماهنگی و تناسب ارگونومیک ممکن می‌شود. این در حالی است که پازل درهم‌ریخته مبلمان شهری ما هنوز از عدم بهینه‌سازی عناصر شهری و محیطی و اصول زیبایی شناختی و فقدان فاکتورهای انسانی یا ارگونومی رنج می‌برد. رنج و آشفتگی‌ای که نتیجه نبود دانش ارگونومی و فقدان تطابق ویژگی‌های انسانی در طراحی، اصلاح و بهینه‌سازی محیط، مشاغل، تجهیزات و ایستگاه‌های کاری است. قدر مسلم اگر از منظر علم ارگونومی به شهرهای کشور و از جمله تهران نگاه کنیم آشفتگی و مشکلات ارگونومیک زیادی از صندلی‌های نامناسب در محیط‌های عمومی، پل‌های عابر پیاده با ابعاد و اندازه‌های نامناسب، ابعاد نامناسب حروف و کاراکترهای تابلوهای راهنمایی و تبلیغاتی، ایستگاه‌های اتوبوس نامناسب، طراحی نامناسب پارک‌ها، بوستان‌های محلی و... دیده می‌شود.
برای رفع این آشفتگی و ناهماهنگی استانداردهای دانش ارگونومی هم از نظر زیبایی‌شناختی و هم تسهیلات ایمنی و سلامت برای شهروندان باید در طراحی، ساخت، نصب مبلمان و تجهیزات شهری اعم از معابر، ایستگاه‌های اتوبوس، پل‌های عابر پیاده، کیوسک‌های تلفن همگانی، وسایل ورزشی پارک‌ها، صندلی و نیمکت‌های استراحت و توقف موقت، وسایل بازی کودکان، سکوها و تمام اثاثیه‌ شهری مورد توجه قرار گیرد. نیازهای ابعادی و جسمی کودکان، بزرگسالان، سالمندان یا معلولین با هم متفاوت است. رعایت‌نکردن این اصول در طراحی یا استفاده از مبلمان غیرارگونومیک و فعالیت در ایستگاه‌های کاری نامطلوب، مشکلات عدیده عضلانی، جسمانی، و ستون فقرات را برای شهروندان در پی خواهد داشت و شهر را از نظر ایمنی، سلامتی و زیبایی‌شناختی دچار درجاتی از سندرم شهر بیمار (SCS) می‌کند. بنابراین در طراحی شهر، ارگونومی نقطه شروع شناخت و کشف یک نیاز انسانی است.
کیفیت این شناخت، نقش تعیین‌کننده‌ای در موفقیت پروژه دارد؛ به‌عنوان مثال در شهر تهران در موارد بسیاری این شناخت کاملا به‌صورت سطحی انجام شده است و به لایه‌های عمیق‌تری همچون درک و دریافت نیازهای پنهان شهروندان نرسیده است.
این در حالی است که آشفتگی در رنگ، فرم، نور و تابلو‌های مغازه‌ها، ادارات، اصناف، مطب پزشکان و مراکز تجاری ما بیداد می‌کند؛ مثلا به مغازه‌های کتاب‌فروشی خیابان انقلاب به‌عنوان خیابان فرهنگ و هنر و آن همه آلودگی و آشفتگی بصری در نما و تابلوی مغازه‌ها و مبلمان شهری به‌کار رفته نگاه کنید.
یا در میدان‌ها، پاتوق محله‌ها و پارک‌های شهری ما، مبلمانی که بتواند فضای دورهمی صمیمی و گپ‌زدن در شهر را القا کند و فرم آن حس خوشایندی را در ذهن کاربر تقویت کند، موجود نیست و اغلب افرادی را در این فضا‌ها می‌بینیم که به‌دلیل حفظ این تعامل دوست‌داشتنی سرپا می‌ایستند، ولی از داشتن فرصت گفتمان نمی‌گذرند.
براین‌اساس، وقتی از شهر ارگونومیک صحبت می‌شود، منظور توجه به بایدها و نبایدهای طراحی و بهینه‌سازی محیط، تجهیزات و مشاغل شهری و همچنین تمهیدات مهندسی انسانی و ارگونومی برای ارتقا و افزایش سطح آسایش فکری، روانی، روحی، رفاهی و جسمی و کاهش میزان مخاطراتی است که سلامت شهروندان را تهدید می‌کند. به بیان دیگر، اگر مفهوم جهانی شهر سالم را به‌معنی تشریح سلامت شهروندان و درک و شناخت شاخص‌های سلامت شهروندان با تأکید بر ویژگی و کارکردهای شهری در نظر بگیریم، باید به هماهنگی، هارمونی و تناسب بین محیط، مشاغل، تجهیزات و متغیرهای فردی و انسانی به‌عنوان فاکتورهای چهارگانه سیستم انسان- ماشین در طراحی شهری توجه کنیم و برای سالم‌سازی محیط و فضاهای شهری به‌عنوان مهم‌ترین سکونتگاه‌های بشری، حیطه‌های دانش ارگونومی شامل میکروارگونومی-ارگونومی محیطی، ارگونومی شناختی و ارگونومی اجتماعی و فرهنگی، برای دستیابی به شهر ارگونومیک توسط مدیران و برنامه‌ریزان شهری مدنظر قرار گیرد.
[email protected]

ارگونومی عبارت است از: «علم طراحی، اصلاح و بهینه‌سازی محیط، مشاغل و تجهیزات، به‌گونه‌ای که این موارد با محدودیت‌ها و قابلیت‌های انسانی تطابق یافته و هدف کلی آن ارتقای سطح سلامت و بهره‌وری را دنبال نماید». (صادقی نایینی، 1388)

شهر به‌عنوان موجودی زنده و مرکز تجلی حیات جامعه و تعامل و ارتباطات انسانی، وسیع‌ترین اکوسیستم پیچیده و دارای روح و حرکت با خواسته‌ها و نیاز‌های گوناگون انسانی و البته مجموعه‌ای از احجام با کالبدی منسجم و پیوسته با کارکردهای گوناگون تعریف می‌شود.
در رویکرد نوین، توسعه‌یافتگی و پایداری یک شهر براساس هماهنگی بین شاخصه‌های محیط‌زیستی، اقتصادی و مسائل اجتماعی مورد سنجش قرار می‌گیرد که اقدامات خوب شهرداری تهران در استاندارد‌سازی و به‌کارگیری دانش ارگونومی در مبلمان شهری در سال‌های اخیر‌ گرچه تا رسیدن به نقطه مطلوب هنوز راه درازی در پیش دارد، اما همین حرکت‌ رو به جلو، نشان از فهم مدیران کلان‌شهر تهران از دانش ارگونومی دارد. با این نگرش جریان زندگی سالم، پویایی شهر و ایمنی شهروندان در تعامل بین انسان با محیط شهر و در هماهنگی و تناسب ارگونومیک ممکن می‌شود. این در حالی است که پازل درهم‌ریخته مبلمان شهری ما هنوز از عدم بهینه‌سازی عناصر شهری و محیطی و اصول زیبایی شناختی و فقدان فاکتورهای انسانی یا ارگونومی رنج می‌برد. رنج و آشفتگی‌ای که نتیجه نبود دانش ارگونومی و فقدان تطابق ویژگی‌های انسانی در طراحی، اصلاح و بهینه‌سازی محیط، مشاغل، تجهیزات و ایستگاه‌های کاری است. قدر مسلم اگر از منظر علم ارگونومی به شهرهای کشور و از جمله تهران نگاه کنیم آشفتگی و مشکلات ارگونومیک زیادی از صندلی‌های نامناسب در محیط‌های عمومی، پل‌های عابر پیاده با ابعاد و اندازه‌های نامناسب، ابعاد نامناسب حروف و کاراکترهای تابلوهای راهنمایی و تبلیغاتی، ایستگاه‌های اتوبوس نامناسب، طراحی نامناسب پارک‌ها، بوستان‌های محلی و... دیده می‌شود.
برای رفع این آشفتگی و ناهماهنگی استانداردهای دانش ارگونومی هم از نظر زیبایی‌شناختی و هم تسهیلات ایمنی و سلامت برای شهروندان باید در طراحی، ساخت، نصب مبلمان و تجهیزات شهری اعم از معابر، ایستگاه‌های اتوبوس، پل‌های عابر پیاده، کیوسک‌های تلفن همگانی، وسایل ورزشی پارک‌ها، صندلی و نیمکت‌های استراحت و توقف موقت، وسایل بازی کودکان، سکوها و تمام اثاثیه‌ شهری مورد توجه قرار گیرد. نیازهای ابعادی و جسمی کودکان، بزرگسالان، سالمندان یا معلولین با هم متفاوت است. رعایت‌نکردن این اصول در طراحی یا استفاده از مبلمان غیرارگونومیک و فعالیت در ایستگاه‌های کاری نامطلوب، مشکلات عدیده عضلانی، جسمانی، و ستون فقرات را برای شهروندان در پی خواهد داشت و شهر را از نظر ایمنی، سلامتی و زیبایی‌شناختی دچار درجاتی از سندرم شهر بیمار (SCS) می‌کند. بنابراین در طراحی شهر، ارگونومی نقطه شروع شناخت و کشف یک نیاز انسانی است.
کیفیت این شناخت، نقش تعیین‌کننده‌ای در موفقیت پروژه دارد؛ به‌عنوان مثال در شهر تهران در موارد بسیاری این شناخت کاملا به‌صورت سطحی انجام شده است و به لایه‌های عمیق‌تری همچون درک و دریافت نیازهای پنهان شهروندان نرسیده است.
این در حالی است که آشفتگی در رنگ، فرم، نور و تابلو‌های مغازه‌ها، ادارات، اصناف، مطب پزشکان و مراکز تجاری ما بیداد می‌کند؛ مثلا به مغازه‌های کتاب‌فروشی خیابان انقلاب به‌عنوان خیابان فرهنگ و هنر و آن همه آلودگی و آشفتگی بصری در نما و تابلوی مغازه‌ها و مبلمان شهری به‌کار رفته نگاه کنید.
یا در میدان‌ها، پاتوق محله‌ها و پارک‌های شهری ما، مبلمانی که بتواند فضای دورهمی صمیمی و گپ‌زدن در شهر را القا کند و فرم آن حس خوشایندی را در ذهن کاربر تقویت کند، موجود نیست و اغلب افرادی را در این فضا‌ها می‌بینیم که به‌دلیل حفظ این تعامل دوست‌داشتنی سرپا می‌ایستند، ولی از داشتن فرصت گفتمان نمی‌گذرند.
براین‌اساس، وقتی از شهر ارگونومیک صحبت می‌شود، منظور توجه به بایدها و نبایدهای طراحی و بهینه‌سازی محیط، تجهیزات و مشاغل شهری و همچنین تمهیدات مهندسی انسانی و ارگونومی برای ارتقا و افزایش سطح آسایش فکری، روانی، روحی، رفاهی و جسمی و کاهش میزان مخاطراتی است که سلامت شهروندان را تهدید می‌کند. به بیان دیگر، اگر مفهوم جهانی شهر سالم را به‌معنی تشریح سلامت شهروندان و درک و شناخت شاخص‌های سلامت شهروندان با تأکید بر ویژگی و کارکردهای شهری در نظر بگیریم، باید به هماهنگی، هارمونی و تناسب بین محیط، مشاغل، تجهیزات و متغیرهای فردی و انسانی به‌عنوان فاکتورهای چهارگانه سیستم انسان- ماشین در طراحی شهری توجه کنیم و برای سالم‌سازی محیط و فضاهای شهری به‌عنوان مهم‌ترین سکونتگاه‌های بشری، حیطه‌های دانش ارگونومی شامل میکروارگونومی-ارگونومی محیطی، ارگونومی شناختی و ارگونومی اجتماعی و فرهنگی، برای دستیابی به شهر ارگونومیک توسط مدیران و برنامه‌ریزان شهری مدنظر قرار گیرد.
[email protected]

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.