|

سناریو‌های پیش‌ِروی صنعت نفت

هدایت توکلی. مدرس آینده‌پژوهی و سناریونویسی در وزارت نفت

انرژی کالایی استراتژیک است که نقشی کانونی در امنیت بین‌المللی و اقتصاد جهانی دارد. از‌آنجا‌که رشد اقتصادی کشورها وابسته به تأمین انرژی است، امنیت انرژی از مهم‌ترین چالش‌های اقتصادی جهان به‌شمار می‌رود. امنیت انرژی مفهومی چندبُعدی دارد و ذی‌نفعان، هریک زاویه‌ دید خود را در بررسی سناریوهای محتمل آن درنظر می‌گیرند. مفهوم امنیت انرژی در طول زمان تغییر کرده است و اکنون علاوه‌بر امنیت عرصه انرژی، امنیت تقاضای انرژی را نیز شامل می‌شود و با توجه به نقش اساسی آینده‌پژوهی در حوزه انرژی، ضمن تبیین مقوله‌های فوق‌الذکر، به آنالیز رویکرد جدیدی در فرایند برنامه‌ریزی سناریو به‌منظور بررسی امنیت انرژی مبتنی‌بر سناریو پرداخته خواهد شد که در موقعیت‌های مختلف می‌تواند پاسخ‌گوی شرایط احتمالی در آینده باشد. ﭘﺲ از ﺑﺤﺮان اﻧﺮژی در دهه 80 میلادی و درﭘﯽ اﺳﺘﻔﺎده ﻣﻮﻓﻘﯿﺖ‌آﻣﯿﺰ ﺷﺮﮐﺖ ﻧﻔﺘﯽ ﺷﻞ از روش ﺳﻨﺎرﯾﻮ ﮐﻪ اﯾﻦ ﺷﺮﮐﺖ را ﻗﺎدر ﺑﻪ ﭘﺎسخ‌گویی ﻣؤﺛﺮی ﺑﻪ بحران افزایش قیمت انرژی کرد، از آﯾﻨﺪه‌ﭘﮋوهی و ﺑﻪ‌وﯾﮋه روش ﺳﻨﺎرﯾﻮﻧﻮﯾﺴﯽ اﺳﺘﻘﺒﺎل ﮔﺴﺘﺮده‌ای شد. ﺑﺎ وﺟﻮد آﯾﻨﺪه‌ﭘﮋوهی و درﻧﻈﺮﮔﺮﻓﺘﻦ آﯾﻨﺪه‌های ﻣﻤﮑﻦ ﺑﺮای صنعت انرژی کشور، اﺣﺘﻤﺎل غافل‌گیری از اﺗﻔﺎﻗﺎﺗﯽ ﮐﻪ ﻣﻤﮑﻦ اﺳﺖ در آﯾﻨﺪه رخ بدهند، ﮐﺎهش می‌یابد و ﺑﺎﻟﻌﮑﺲ آﻣﺎدﮔﯽ ﺑﺮای ﻣﻘﺎﺑﻠﻪ ﺑﺎ اﺗﻔﺎﻗﺎت اﺣﺘﻤﺎﻟﯽ ﺑﯿﺸﺘﺮ ﻣﯽ‌شود؛ پس در اﯾﻦ یادداشت آﯾﻨﺪه‌های احتمالی اﯾﻦ ﺑﺨﺶ ﺑﻪ ﺗﺼﻮﯾﺮ ﮐﺸﯿﺪه می‌شود و ﻣﺘﻨﺎﺳﺐ ﺑﺎ ﺳﻨﺎرﯾﻮهای ﻣﻤﮑﻦ، ﺗﻬﺪﯾﺪات ﺑﺎﻟﻘﻮه ﺑﺨﺶ اﻧﺮژی شناسایی می‌شود و ﺑﺎ اراﺋﻪ راهکارهای ﻣﻘﺎﺑﻠﻪ ﺑﺎ اﯾﻦ ﺗﻬﺪﯾﺪات، آﺳﯿﺐ‌ﭘﺬﯾﺮی ﺑﺨﺶ اﻧﺮژی ﮐﺸﻮر را ﮐﺎهش می‌دﻫﯿﻢ. ﺳﻨﺎرﯾﻮها، ﭘﯿﭽﯿﺪﮔﯽ‌های ﺟﻬﺎن واﻗﻌﯽ را درﻧﻈﺮ ﻣﯽ‌ﮔﯿﺮﻧﺪ و ﺑﯿﻨﺶ‌های ﺟﺎﯾﮕﺰﯾﻦ در‌باره آﯾﻨﺪه را ﺑﺎ ﺗﺮﺗﯿﺒﯽ ناپیوسته از روﯾﺪادهاﺑﺎزﻧﻤﺎﯾﯽ ﻣﯽﮐﻨﻨﺪ. ﺑﻪ‌ﻃﻮرﮐﻠﯽ ﺳﻨﺎرﯾﻮها ﺗﺼﺎوﯾﺮ آﯾﻨﺪهﻫﺎﯾﯽ ﻣﻤﮑﻦ هستند ﮐﻪ ﺗﺮﺗﯿﺐ ﻣﻨﻄﻘﯽ روﯾﺪادها را ﻧﺸﺎن ﻣﯽدهند. ﺑﺮاﺳﺎس ﻧﺘﺎﯾﺞ ﺗﺤﻠﯿﻠﯽ، ﺗﺤﺮﯾﻢ‌های ﻏﺮب ﻋﻠﯿﻪ اﯾﺮان، ﺟﻨﮓ و ﺣﻤﻼت ﺗﺮورﯾﺴﺘﯽ، ﺳﯿﺎﺳﺖ ﺧﺎرﺟﯽ ﮐﺸﻮر در راﺑﻄﻪ ﺑﺎ ﺳﺎﯾﺮ ﮐﺸﻮرها و ﻣﯿﺰان ﺳﺮﻣﺎﯾﻪ‌ﮔﺬاری ﺧﺎرﺟﯽ برای ﻣﺪﯾﺮﯾﺖ اﻧﺮژی، از تأﺛﯿﺮﮔﺬارﺗﺮﯾﻦ ﭘﺎراﻣﺘﺮها و ﺗﻨﻮع ﺳﺒﺪ اﻧﺮژی، ﻣﯿﺰان ﻣﺼﺮف داﺧﻠﯽ و ﺗﻐﯿﯿﺮات ﻗﯿﻤﺖ ﺟﻬﺎﻧﯽ، از تأﺛﯿﺮﭘﺬﯾﺮﺗﺮﯾﻦ ﭘﺎراﻣﺘﺮها در ﻣﺪﯾﺮﯾﺖ ﺑﺨﺶ اﻧﺮژی ﮐﺸﻮر هستند و ﺳﻨﺎرﻳﻮها بر این اساس نوشته ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ. ﺑﻪ‌اﻳﻦ‌ﻣﻨﻈﻮر، پنج ﺳﻨﺎرﻳﻮی اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ زﻳﺮ را می‌توان ﺑﻴﺎن کرد ﻛﻪ سه مورد در اداﻣﻪ ﺗﻮﺿﻴﺢ داده ﻣﻲ‌ﺷﻮﻧﺪ:
1. سناریوی بدون شگفتی؛ روندهای جاری بدون تغییرات مهم به مسیر عادی خود ادامه خواهند داد.
2. ﺳﻨﺎرﻳﻮی ﺧﻮشبینانه؛ در این سناریو، آینده بهتر از گذشته خواهد بود.
3. ﺳﻨﺎرﻳﻮی فاجعه؛ حوادث و بحران‌های غیرمنتظره رخ خواهند داد.
4. ﺳﻨﺎرﻳﻮی بدبینانه؛ موضوع موردنظر آینده بدتری نسبت‌به حال و گذشته خواهد داشت.
5. سناریوی معجزه؛ رویدادهای بسیار خوب و باورنکردنی‌ای در آینده به وقوع می‌پیوندند.
ﺗﺠﺰﯾﻪ و ﺗﺤﻠﯿﻞ ﺳﻨﺎرﯾﻮی ﺧﻮشبینانه
ﺑﺎ رﺷﺪ چشمگیر ﺗﺠﺎرت ﺟﻬﺎﻧﯽ، رﺷﺪ و ﮔﺴﺘﺮش ﻋﺮﺿﻪ ﺟﻬﺎﻧﯽ اﻧﺮژی را ﺧﻮاهیم داﺷﺖ؛ ازهمین‌رو، ﻧﯿﺎزﻣﻨﺪ ﺳﺮﻣﺎﯾﻪ‌ﮔﺬاری در حوزه‌های ﻣﺨﺘﻠﻒ زﻧﺠﯿﺮه تأﻣﯿﻦ اﻧﺮژی ﺧﻮاﻫﯿﻢ ﺑﻮد. ازآنجا‌ﮐﻪ ﺛﺒﺎت ﺳﯿﺎﺳﯽ و اﻗﺘﺼﺎدی در ﻣﻨﻄﻘﻪ، ﺑﺮ اﻣﻨﯿﺖ ﻋﺮﺿﻪ اﻧﺮژی تأﺛﯿﺮﮔﺬار است، رﯾﺴﮏ ﺳﺮﻣﺎﯾﻪ‌ﮔﺬاری در ﮐﺸﻮر ﭘﺎیین اﺳﺖ و ﻣﻨﺠﺮ ﺑﻪ ﺟﺬب ﺳﺮﻣﺎﯾﻪ‌های داﺧﻠﯽ و ﺧﺎرﺟﯽ در راﺳﺘﺎی ﺗﻮﺳﻌﻪ ﻇﺮﻓﯿﺖ ﺗﻮﻟﯿﺪ اﻧﺮژی در ﮐﺸﻮر ﻣﯽ‌ﺷﻮد. ﺑﺎ ﺣﻤﺎﯾﺖ از ﺑﺨﺶ ﺧﺼﻮﺻﯽ، از ﯾﮏ‌ﺳﻮ زﻣﯿﻨﻪ ﻻزم ﺑﺮای ﺟﺬب ﺳﺮﻣﺎﯾﻪ‌‌ها، اﻓﺰاﯾﺶ رﻗﺎﺑﺖ و اﻓﺰاﯾﺶ ﺑﻬﺮه‌وری اﯾﺠﺎد ﻣﯽشود و از ﺳﻮی دﯾﮕﺮ، ﺑﺨﺶ ﻣﻬﻤﯽ از ﻇﺮﻓﯿﺖ‌های دوﻟﺖ ﮐﻪ ﺻﺮف اﻣﻮر ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ اﻧﺮژی ﻣﯽﺷﻮد، آزاد می‌شود و ﺗﻮاﻧﺎﯾﯽ دوﻟﺖ در ﭘﺮداﺧﺘﻦ ﺑﻪ اﻣﻮر دیگر ﺑﯿﺸﺘﺮ ﻣﯽﺷﻮد و ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺟﺪی ﻣﺴﺌﻮلان، زﯾﺮﺳﺎﺧﺖ‌های اﻗﺘﺼﺎدی و آﻣﻮزﺷﯽ ﻻزم در زﻣﯿﻨﻪ ﻣﺪﯾﺮﯾﺖ ﺑﻬﯿﻨﻪ اﻧﺮژی پی‌گیری خواهد شد و ﻣﻘﺮرات در زﻣﯿﻨﻪ ﻣﻘﺎﺑﻠﻪ ﺑﺎ ﺧﻄﺮات زﯾﺴﺖﻣﺤﯿﻄﯽ، ﻣﺼﺮف اﻧﺮژی و ﮐﻨﺘﺮل آﻻﯾﻨﺪ‌ه‌های ﻧﺎﺷﯽ از ﻣﺼﺎرف اﻧﺮژی اﺻﻼح ﻣﯽشود و اﺳﺘﻔﺎده از اﻧﺮژی‌های ﺗﺠﺪﯾﺪﭘﺬﯾﺮ ﻧﯿﺰ ﺳﺮﻟﻮﺣﻪ ﺳﺮﻣﺎﯾﻪﮔﺬاری ﺑﺨﺶ اﻧﺮژی ﮐﺸﻮر ﺧﻮاﻫﺪ شد.
ﺗﺠﺰﯾﻪ و ﺗﺤﻠﯿﻞ ﺳﻨﺎرﯾﻮی ﺑﺪﺑﯿﻨﺎﻧﻪ
ﺗﯿﺮﮔﯽ رواﺑﻂ ﺳﯿﺎﺳﯽ و وﺟﻮد ﺗﺤﺮﯾﻢ‌ﻫﺎی ﺳﯿﺎﺳﯽ و اﻗﺘﺼﺎدی، ﺳﺒﺐ ﻣﯽ‌شود ﺟﺮﯾﺎن آزاد ﻣﻨﺎﺑﻊ ﻣﺎﻟﯽ و فناوری ﺗﺤﺖ تأﺛﯿﺮ ﻗﺮار ﮔﯿﺮد ﮐﻪ اﯾﻦ ﭘﺪﯾﺪه در ﻣﯿﺎن‌ﻣﺪت و ﺑﻠﻨﺪ‏ﻣﺪت، اﻣﻨﯿﺖ ﻋﺮﺿﻪ اﻧﺮژی را ﺑﺎ ﻣﺨﺎﻃﺮه ﻣﻮاﺟﻪ ﻣﯽ‌کند. همچنین اﯾﻦ ﺗﺤﺮﯾﻢ‌‌ها ﺳﺒﺐ ﻣﯽ‌شود ﮐﺸﻮر اﯾﺮان از دﺳﺘﺮﺳﯽ ﺑﻪ ﺑﺎزارهای ﺑﺰرگ ﻣﺤﺮوم شود و ﺿﺮﯾﺐ اﻣﻨﯿﺖ ﺗﻘﺎﺿﺎی اﻧﺮژی از اﯾﺮان ﮐﺎهش ﯾﺎﺑﺪ. در اﯾﻦ ﺳﻨﺎرﯾﻮ، ﺑﻪدﻟﯿﻞ وﺟﻮد ﻣﺸﮑﻼت اﻗﺘﺼﺎدی و نبودِ اﻣﻨﯿﺖ اﻧﺮژی در ﮐﺸﻮر، ﻣﻘﺮرات و ﻗﻮاﻧﯿﻦ ﭘﯿﺸﯿﻦ در زﻣﻴﻨﻪ ﺣﻔﻆ ﻣﺤﻴﻂ زﻳﺴﺖ، ﺛﺎﺑﺖ می‌ماند و ﺑﻪدﻟﻴﻞ ﺗﺤﺮﻳﻢ و دﺳﺘﺮﺳﻲ‌نداشتن ﺑﻪ فناوری‌های ﻧﻮ ﺑﺎ آﻻﻳﻨﺪﮔﻲ ﻛﻤﺘﺮ، ارﮔﺎﻧﻴﺴﻢ‌های زﻧﺪه در ﻣﺤﻴﻂ زﻳﺴﺖ دﭼﺎر آﺳﻴﺐ ﻣﻲ‌ﺷﻮﻧﺪ.
ﺑﻪدﻟﯿﻞ اﻋﻤﺎل ﺗﺤﺮﯾﻢ‌ﻫﺎ و ﺗﯿﺮﮔﯽ رواﺑﻂ ﺳﯿﺎﺳﯽ، رﯾﺴﮏ ﺳﺮﻣﺎﯾﻪ‌ﮔﺬاری ﺑﺎﻻ است و این امر ﺑﻪ‌ﻣﻌﻨﺎی اﻓﺰاﯾﺶ‌نیافتن ﻇﺮﻓﯿﺖ ﺗﻮﻟﯿﺪ است و تأﺛﯿﺮاتی ﻣﻨﻔﯽ ﺑﺮ اﻣﻨﯿﺖ ﻋﺮﺿﻪ اﻧﺮژی ﺧﻮاﻫﺪ داﺷﺖ. اﯾﻦ ﻣﺴﺎﺋﻞ ﻣﻨﺠﺮ ﺑﻪ اﻓﻮلی اﺳﺎﺳﯽ در ﺻﻨﻌﺖ ﻧﻔﺖ می‌شود و ﺟﺎﯾﮕﺎه ﺑﯿﻦاﻟﻤﻠﻠﯽ ﮐﺸﻮر در ﺗﻮﻟﯿﺪ ﻧﻔﺖ، ﺑﺎ ﻣﺸﮑﻼت ﺟﺪی‌ ﻣﻮاﺟﻪ ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ.
در اﯾﻦ ﺳﻨﺎرﯾﻮ، ﺑﻪدﻟﯿﻞ ﺳﺮﻣﺎﯾﻪﮔﺬاری ﺧﺎرﺟﯽ ﺑﺴﯿﺎر اﻧﺪک در ﺑﺨﺶ ﻧﻔﺖ ﮐﺸﻮر، ناگزیر ﺳﺮﻣﺎﯾﻪ ﻣﻮرد ﻧﯿﺎز ﺑﺮای ﺗﻮﺳﻌﻪ اﯾﻦ ﺑﺨﺶ فقط ﺑﺎﯾﺪ از داﺧﻞ ﮐﺸﻮر تأﻣﯿﻦ ﺷﻮد. ﺑﻪ‌دﻟﯿﻞ ﺣﻀﻮر‌نداشتن ﭘﯿﻤﺎﻧﮑﺎران ﺗﻮاﻧﻤﻨﺪ ﺧﺎرﺟﯽ در ﺑﺨﺶ ﻧﻔﺖ ﮐﺸﻮر و ﺗﺤﺮﯾﻢﻫﺎی ﺑﯿﻦاﻟﻤﻠﻠﯽ ﻋﻠﯿﻪ ﮐﺸﻮر، ﻣﻤﮑﻦ اﺳﺖ ﺧﻼﻗﯿﺖﻫﺎ در ﺳﺎﯾﺮ ﺑﺨﺶﻫﺎی اﻧﺮژی ﺷﮑﻮﻓﺎ شود و ﺑﺮ ﺗﻮان داﺧﻞ ﺑﻪ ﺷﺪت تأﮐﯿﺪ ﻣﯽﺷﻮد. ضمنا ﺑﻮﻣﯽﺳﺎزی فناوری‌های وارد‌ﺷﺪه ﻗﺒﻠﯽ و ﺗﻮﻟﯿﺪ داﺧﻠﯽ ﺗﺠﻬﯿﺰات ﻣﻮرد ﻧﯿﺎز در ﭼﻨﯿﻦ ﻓﻀﺎﯾﯽ، دﻧﺒﺎل ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ. تأﺛﻴﺮﮔﺬاری ﺑﺮ آﻻﻳﻨﺪه‌ﻫﺎی زﻳﺴﺖ‌ﻣﺤﻴﻄﻲ ﻛﺸﻮر، از ﻋﻮارض ﻣﻬﻢ ﺑﺮون‌زای ﻣﺼﺮف اﻧﺮژی اﺳﺖ؛ پس ﻣﻘﺮرات ﻗﺪﻳﻤﻲ در زﻣﻴﻨﻪ ﻣﻘﺎﺑﻠﻪ ﺑﺎ ﻣﺨﺎﻃﺮات زﻳﺴﺖ‌ﻣﺤﻴﻄﻲ اﺻﻼح‌ می‌شوند و ﺑﺨﺶ‌ﻫﺎی ﺟﺪﻳﺪی ﺑﻪ آنها اﺿﺎﻓﻪ ﻣﻲ‌شود و اﺳﺘﻔﺎده از اﻧﺮژی‌ﻫﺎی ﺗﺠﺪﻳﺪﭘﺬﻳﺮ، ﺳﺮﻟﻮﺣﻪ ﺳﺮﻣﺎﻳﻪ‌ﮔﺬاری ﺑﺨﺶ اﻧﺮژی ﻛﺸﻮر ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ. ازآنجاﻛﻪ اﺳﺘﻔﺎده از اﻧﺮژی‌ﻫﺎی ﺗﺠﺪﻳﺪﭘﺬﻳﺮ، ﺣﻔﻆ ﻣﺤﻴﻂ ‌زﻳﺴﺖ و دراﻣﺎن‌ﺑﻮدن ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺑﺸﺮی از ﺧﻄﺮات زﻳﺴﺖ‌ﻣﺤﻴﻄﻲ را ﺑﻪ‌دﻧﺒﺎل دارد و از ازآنجاﻛﻪ ﻫﺪف دوﻟﺖ، ﻣﺪﻳﺮﻳﺖ ﺑﻬﻴﻨﻪ اﻧﺮژی و ﺗﺸﻮﻳﻖ ﺑﻬﻴﻨﻪ‌ﺳﺎزی ﻣﺼﺮف اﻧﺮژی اﺳﺖ، درنهایت اﺻﻼح ﻧﻈﺎم ﻗﻴﻤﺖ‌ﮔﺬاری و ﻫﺪﻓﻤﻨﺪ‌کردن ﻳﺎراﻧﻪ‌ﻫﺎ ﻣﺪﻧﻈﺮ ﻗﺮار ﻣﻲﮔﻴﺮد که از اﺑﺰارﻫﺎی اﺳﺎﺳﻲ ﺗﺸﻮﻳﻖ ﺑﻪ ﺑﻬﻴﻨﻪ‌ﺳﺎزی ﻣﺼﺮف اﻧﺮژی و ﮔﺴﺘﺮش ﻋﺪاﻟﺖ اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ ﻫﺴﺘﻨﺪ.

انرژی کالایی استراتژیک است که نقشی کانونی در امنیت بین‌المللی و اقتصاد جهانی دارد. از‌آنجا‌که رشد اقتصادی کشورها وابسته به تأمین انرژی است، امنیت انرژی از مهم‌ترین چالش‌های اقتصادی جهان به‌شمار می‌رود. امنیت انرژی مفهومی چندبُعدی دارد و ذی‌نفعان، هریک زاویه‌ دید خود را در بررسی سناریوهای محتمل آن درنظر می‌گیرند. مفهوم امنیت انرژی در طول زمان تغییر کرده است و اکنون علاوه‌بر امنیت عرصه انرژی، امنیت تقاضای انرژی را نیز شامل می‌شود و با توجه به نقش اساسی آینده‌پژوهی در حوزه انرژی، ضمن تبیین مقوله‌های فوق‌الذکر، به آنالیز رویکرد جدیدی در فرایند برنامه‌ریزی سناریو به‌منظور بررسی امنیت انرژی مبتنی‌بر سناریو پرداخته خواهد شد که در موقعیت‌های مختلف می‌تواند پاسخ‌گوی شرایط احتمالی در آینده باشد. ﭘﺲ از ﺑﺤﺮان اﻧﺮژی در دهه 80 میلادی و درﭘﯽ اﺳﺘﻔﺎده ﻣﻮﻓﻘﯿﺖ‌آﻣﯿﺰ ﺷﺮﮐﺖ ﻧﻔﺘﯽ ﺷﻞ از روش ﺳﻨﺎرﯾﻮ ﮐﻪ اﯾﻦ ﺷﺮﮐﺖ را ﻗﺎدر ﺑﻪ ﭘﺎسخ‌گویی ﻣؤﺛﺮی ﺑﻪ بحران افزایش قیمت انرژی کرد، از آﯾﻨﺪه‌ﭘﮋوهی و ﺑﻪ‌وﯾﮋه روش ﺳﻨﺎرﯾﻮﻧﻮﯾﺴﯽ اﺳﺘﻘﺒﺎل ﮔﺴﺘﺮده‌ای شد. ﺑﺎ وﺟﻮد آﯾﻨﺪه‌ﭘﮋوهی و درﻧﻈﺮﮔﺮﻓﺘﻦ آﯾﻨﺪه‌های ﻣﻤﮑﻦ ﺑﺮای صنعت انرژی کشور، اﺣﺘﻤﺎل غافل‌گیری از اﺗﻔﺎﻗﺎﺗﯽ ﮐﻪ ﻣﻤﮑﻦ اﺳﺖ در آﯾﻨﺪه رخ بدهند، ﮐﺎهش می‌یابد و ﺑﺎﻟﻌﮑﺲ آﻣﺎدﮔﯽ ﺑﺮای ﻣﻘﺎﺑﻠﻪ ﺑﺎ اﺗﻔﺎﻗﺎت اﺣﺘﻤﺎﻟﯽ ﺑﯿﺸﺘﺮ ﻣﯽ‌شود؛ پس در اﯾﻦ یادداشت آﯾﻨﺪه‌های احتمالی اﯾﻦ ﺑﺨﺶ ﺑﻪ ﺗﺼﻮﯾﺮ ﮐﺸﯿﺪه می‌شود و ﻣﺘﻨﺎﺳﺐ ﺑﺎ ﺳﻨﺎرﯾﻮهای ﻣﻤﮑﻦ، ﺗﻬﺪﯾﺪات ﺑﺎﻟﻘﻮه ﺑﺨﺶ اﻧﺮژی شناسایی می‌شود و ﺑﺎ اراﺋﻪ راهکارهای ﻣﻘﺎﺑﻠﻪ ﺑﺎ اﯾﻦ ﺗﻬﺪﯾﺪات، آﺳﯿﺐ‌ﭘﺬﯾﺮی ﺑﺨﺶ اﻧﺮژی ﮐﺸﻮر را ﮐﺎهش می‌دﻫﯿﻢ. ﺳﻨﺎرﯾﻮها، ﭘﯿﭽﯿﺪﮔﯽ‌های ﺟﻬﺎن واﻗﻌﯽ را درﻧﻈﺮ ﻣﯽ‌ﮔﯿﺮﻧﺪ و ﺑﯿﻨﺶ‌های ﺟﺎﯾﮕﺰﯾﻦ در‌باره آﯾﻨﺪه را ﺑﺎ ﺗﺮﺗﯿﺒﯽ ناپیوسته از روﯾﺪادهاﺑﺎزﻧﻤﺎﯾﯽ ﻣﯽﮐﻨﻨﺪ. ﺑﻪ‌ﻃﻮرﮐﻠﯽ ﺳﻨﺎرﯾﻮها ﺗﺼﺎوﯾﺮ آﯾﻨﺪهﻫﺎﯾﯽ ﻣﻤﮑﻦ هستند ﮐﻪ ﺗﺮﺗﯿﺐ ﻣﻨﻄﻘﯽ روﯾﺪادها را ﻧﺸﺎن ﻣﯽدهند. ﺑﺮاﺳﺎس ﻧﺘﺎﯾﺞ ﺗﺤﻠﯿﻠﯽ، ﺗﺤﺮﯾﻢ‌های ﻏﺮب ﻋﻠﯿﻪ اﯾﺮان، ﺟﻨﮓ و ﺣﻤﻼت ﺗﺮورﯾﺴﺘﯽ، ﺳﯿﺎﺳﺖ ﺧﺎرﺟﯽ ﮐﺸﻮر در راﺑﻄﻪ ﺑﺎ ﺳﺎﯾﺮ ﮐﺸﻮرها و ﻣﯿﺰان ﺳﺮﻣﺎﯾﻪ‌ﮔﺬاری ﺧﺎرﺟﯽ برای ﻣﺪﯾﺮﯾﺖ اﻧﺮژی، از تأﺛﯿﺮﮔﺬارﺗﺮﯾﻦ ﭘﺎراﻣﺘﺮها و ﺗﻨﻮع ﺳﺒﺪ اﻧﺮژی، ﻣﯿﺰان ﻣﺼﺮف داﺧﻠﯽ و ﺗﻐﯿﯿﺮات ﻗﯿﻤﺖ ﺟﻬﺎﻧﯽ، از تأﺛﯿﺮﭘﺬﯾﺮﺗﺮﯾﻦ ﭘﺎراﻣﺘﺮها در ﻣﺪﯾﺮﯾﺖ ﺑﺨﺶ اﻧﺮژی ﮐﺸﻮر هستند و ﺳﻨﺎرﻳﻮها بر این اساس نوشته ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ. ﺑﻪ‌اﻳﻦ‌ﻣﻨﻈﻮر، پنج ﺳﻨﺎرﻳﻮی اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ زﻳﺮ را می‌توان ﺑﻴﺎن کرد ﻛﻪ سه مورد در اداﻣﻪ ﺗﻮﺿﻴﺢ داده ﻣﻲ‌ﺷﻮﻧﺪ:
1. سناریوی بدون شگفتی؛ روندهای جاری بدون تغییرات مهم به مسیر عادی خود ادامه خواهند داد.
2. ﺳﻨﺎرﻳﻮی ﺧﻮشبینانه؛ در این سناریو، آینده بهتر از گذشته خواهد بود.
3. ﺳﻨﺎرﻳﻮی فاجعه؛ حوادث و بحران‌های غیرمنتظره رخ خواهند داد.
4. ﺳﻨﺎرﻳﻮی بدبینانه؛ موضوع موردنظر آینده بدتری نسبت‌به حال و گذشته خواهد داشت.
5. سناریوی معجزه؛ رویدادهای بسیار خوب و باورنکردنی‌ای در آینده به وقوع می‌پیوندند.
ﺗﺠﺰﯾﻪ و ﺗﺤﻠﯿﻞ ﺳﻨﺎرﯾﻮی ﺧﻮشبینانه
ﺑﺎ رﺷﺪ چشمگیر ﺗﺠﺎرت ﺟﻬﺎﻧﯽ، رﺷﺪ و ﮔﺴﺘﺮش ﻋﺮﺿﻪ ﺟﻬﺎﻧﯽ اﻧﺮژی را ﺧﻮاهیم داﺷﺖ؛ ازهمین‌رو، ﻧﯿﺎزﻣﻨﺪ ﺳﺮﻣﺎﯾﻪ‌ﮔﺬاری در حوزه‌های ﻣﺨﺘﻠﻒ زﻧﺠﯿﺮه تأﻣﯿﻦ اﻧﺮژی ﺧﻮاﻫﯿﻢ ﺑﻮد. ازآنجا‌ﮐﻪ ﺛﺒﺎت ﺳﯿﺎﺳﯽ و اﻗﺘﺼﺎدی در ﻣﻨﻄﻘﻪ، ﺑﺮ اﻣﻨﯿﺖ ﻋﺮﺿﻪ اﻧﺮژی تأﺛﯿﺮﮔﺬار است، رﯾﺴﮏ ﺳﺮﻣﺎﯾﻪ‌ﮔﺬاری در ﮐﺸﻮر ﭘﺎیین اﺳﺖ و ﻣﻨﺠﺮ ﺑﻪ ﺟﺬب ﺳﺮﻣﺎﯾﻪ‌های داﺧﻠﯽ و ﺧﺎرﺟﯽ در راﺳﺘﺎی ﺗﻮﺳﻌﻪ ﻇﺮﻓﯿﺖ ﺗﻮﻟﯿﺪ اﻧﺮژی در ﮐﺸﻮر ﻣﯽ‌ﺷﻮد. ﺑﺎ ﺣﻤﺎﯾﺖ از ﺑﺨﺶ ﺧﺼﻮﺻﯽ، از ﯾﮏ‌ﺳﻮ زﻣﯿﻨﻪ ﻻزم ﺑﺮای ﺟﺬب ﺳﺮﻣﺎﯾﻪ‌‌ها، اﻓﺰاﯾﺶ رﻗﺎﺑﺖ و اﻓﺰاﯾﺶ ﺑﻬﺮه‌وری اﯾﺠﺎد ﻣﯽشود و از ﺳﻮی دﯾﮕﺮ، ﺑﺨﺶ ﻣﻬﻤﯽ از ﻇﺮﻓﯿﺖ‌های دوﻟﺖ ﮐﻪ ﺻﺮف اﻣﻮر ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ اﻧﺮژی ﻣﯽﺷﻮد، آزاد می‌شود و ﺗﻮاﻧﺎﯾﯽ دوﻟﺖ در ﭘﺮداﺧﺘﻦ ﺑﻪ اﻣﻮر دیگر ﺑﯿﺸﺘﺮ ﻣﯽﺷﻮد و ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺟﺪی ﻣﺴﺌﻮلان، زﯾﺮﺳﺎﺧﺖ‌های اﻗﺘﺼﺎدی و آﻣﻮزﺷﯽ ﻻزم در زﻣﯿﻨﻪ ﻣﺪﯾﺮﯾﺖ ﺑﻬﯿﻨﻪ اﻧﺮژی پی‌گیری خواهد شد و ﻣﻘﺮرات در زﻣﯿﻨﻪ ﻣﻘﺎﺑﻠﻪ ﺑﺎ ﺧﻄﺮات زﯾﺴﺖﻣﺤﯿﻄﯽ، ﻣﺼﺮف اﻧﺮژی و ﮐﻨﺘﺮل آﻻﯾﻨﺪ‌ه‌های ﻧﺎﺷﯽ از ﻣﺼﺎرف اﻧﺮژی اﺻﻼح ﻣﯽشود و اﺳﺘﻔﺎده از اﻧﺮژی‌های ﺗﺠﺪﯾﺪﭘﺬﯾﺮ ﻧﯿﺰ ﺳﺮﻟﻮﺣﻪ ﺳﺮﻣﺎﯾﻪﮔﺬاری ﺑﺨﺶ اﻧﺮژی ﮐﺸﻮر ﺧﻮاﻫﺪ شد.
ﺗﺠﺰﯾﻪ و ﺗﺤﻠﯿﻞ ﺳﻨﺎرﯾﻮی ﺑﺪﺑﯿﻨﺎﻧﻪ
ﺗﯿﺮﮔﯽ رواﺑﻂ ﺳﯿﺎﺳﯽ و وﺟﻮد ﺗﺤﺮﯾﻢ‌ﻫﺎی ﺳﯿﺎﺳﯽ و اﻗﺘﺼﺎدی، ﺳﺒﺐ ﻣﯽ‌شود ﺟﺮﯾﺎن آزاد ﻣﻨﺎﺑﻊ ﻣﺎﻟﯽ و فناوری ﺗﺤﺖ تأﺛﯿﺮ ﻗﺮار ﮔﯿﺮد ﮐﻪ اﯾﻦ ﭘﺪﯾﺪه در ﻣﯿﺎن‌ﻣﺪت و ﺑﻠﻨﺪ‏ﻣﺪت، اﻣﻨﯿﺖ ﻋﺮﺿﻪ اﻧﺮژی را ﺑﺎ ﻣﺨﺎﻃﺮه ﻣﻮاﺟﻪ ﻣﯽ‌کند. همچنین اﯾﻦ ﺗﺤﺮﯾﻢ‌‌ها ﺳﺒﺐ ﻣﯽ‌شود ﮐﺸﻮر اﯾﺮان از دﺳﺘﺮﺳﯽ ﺑﻪ ﺑﺎزارهای ﺑﺰرگ ﻣﺤﺮوم شود و ﺿﺮﯾﺐ اﻣﻨﯿﺖ ﺗﻘﺎﺿﺎی اﻧﺮژی از اﯾﺮان ﮐﺎهش ﯾﺎﺑﺪ. در اﯾﻦ ﺳﻨﺎرﯾﻮ، ﺑﻪدﻟﯿﻞ وﺟﻮد ﻣﺸﮑﻼت اﻗﺘﺼﺎدی و نبودِ اﻣﻨﯿﺖ اﻧﺮژی در ﮐﺸﻮر، ﻣﻘﺮرات و ﻗﻮاﻧﯿﻦ ﭘﯿﺸﯿﻦ در زﻣﻴﻨﻪ ﺣﻔﻆ ﻣﺤﻴﻂ زﻳﺴﺖ، ﺛﺎﺑﺖ می‌ماند و ﺑﻪدﻟﻴﻞ ﺗﺤﺮﻳﻢ و دﺳﺘﺮﺳﻲ‌نداشتن ﺑﻪ فناوری‌های ﻧﻮ ﺑﺎ آﻻﻳﻨﺪﮔﻲ ﻛﻤﺘﺮ، ارﮔﺎﻧﻴﺴﻢ‌های زﻧﺪه در ﻣﺤﻴﻂ زﻳﺴﺖ دﭼﺎر آﺳﻴﺐ ﻣﻲ‌ﺷﻮﻧﺪ.
ﺑﻪدﻟﯿﻞ اﻋﻤﺎل ﺗﺤﺮﯾﻢ‌ﻫﺎ و ﺗﯿﺮﮔﯽ رواﺑﻂ ﺳﯿﺎﺳﯽ، رﯾﺴﮏ ﺳﺮﻣﺎﯾﻪ‌ﮔﺬاری ﺑﺎﻻ است و این امر ﺑﻪ‌ﻣﻌﻨﺎی اﻓﺰاﯾﺶ‌نیافتن ﻇﺮﻓﯿﺖ ﺗﻮﻟﯿﺪ است و تأﺛﯿﺮاتی ﻣﻨﻔﯽ ﺑﺮ اﻣﻨﯿﺖ ﻋﺮﺿﻪ اﻧﺮژی ﺧﻮاﻫﺪ داﺷﺖ. اﯾﻦ ﻣﺴﺎﺋﻞ ﻣﻨﺠﺮ ﺑﻪ اﻓﻮلی اﺳﺎﺳﯽ در ﺻﻨﻌﺖ ﻧﻔﺖ می‌شود و ﺟﺎﯾﮕﺎه ﺑﯿﻦاﻟﻤﻠﻠﯽ ﮐﺸﻮر در ﺗﻮﻟﯿﺪ ﻧﻔﺖ، ﺑﺎ ﻣﺸﮑﻼت ﺟﺪی‌ ﻣﻮاﺟﻪ ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ.
در اﯾﻦ ﺳﻨﺎرﯾﻮ، ﺑﻪدﻟﯿﻞ ﺳﺮﻣﺎﯾﻪﮔﺬاری ﺧﺎرﺟﯽ ﺑﺴﯿﺎر اﻧﺪک در ﺑﺨﺶ ﻧﻔﺖ ﮐﺸﻮر، ناگزیر ﺳﺮﻣﺎﯾﻪ ﻣﻮرد ﻧﯿﺎز ﺑﺮای ﺗﻮﺳﻌﻪ اﯾﻦ ﺑﺨﺶ فقط ﺑﺎﯾﺪ از داﺧﻞ ﮐﺸﻮر تأﻣﯿﻦ ﺷﻮد. ﺑﻪ‌دﻟﯿﻞ ﺣﻀﻮر‌نداشتن ﭘﯿﻤﺎﻧﮑﺎران ﺗﻮاﻧﻤﻨﺪ ﺧﺎرﺟﯽ در ﺑﺨﺶ ﻧﻔﺖ ﮐﺸﻮر و ﺗﺤﺮﯾﻢﻫﺎی ﺑﯿﻦاﻟﻤﻠﻠﯽ ﻋﻠﯿﻪ ﮐﺸﻮر، ﻣﻤﮑﻦ اﺳﺖ ﺧﻼﻗﯿﺖﻫﺎ در ﺳﺎﯾﺮ ﺑﺨﺶﻫﺎی اﻧﺮژی ﺷﮑﻮﻓﺎ شود و ﺑﺮ ﺗﻮان داﺧﻞ ﺑﻪ ﺷﺪت تأﮐﯿﺪ ﻣﯽﺷﻮد. ضمنا ﺑﻮﻣﯽﺳﺎزی فناوری‌های وارد‌ﺷﺪه ﻗﺒﻠﯽ و ﺗﻮﻟﯿﺪ داﺧﻠﯽ ﺗﺠﻬﯿﺰات ﻣﻮرد ﻧﯿﺎز در ﭼﻨﯿﻦ ﻓﻀﺎﯾﯽ، دﻧﺒﺎل ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ. تأﺛﻴﺮﮔﺬاری ﺑﺮ آﻻﻳﻨﺪه‌ﻫﺎی زﻳﺴﺖ‌ﻣﺤﻴﻄﻲ ﻛﺸﻮر، از ﻋﻮارض ﻣﻬﻢ ﺑﺮون‌زای ﻣﺼﺮف اﻧﺮژی اﺳﺖ؛ پس ﻣﻘﺮرات ﻗﺪﻳﻤﻲ در زﻣﻴﻨﻪ ﻣﻘﺎﺑﻠﻪ ﺑﺎ ﻣﺨﺎﻃﺮات زﻳﺴﺖ‌ﻣﺤﻴﻄﻲ اﺻﻼح‌ می‌شوند و ﺑﺨﺶ‌ﻫﺎی ﺟﺪﻳﺪی ﺑﻪ آنها اﺿﺎﻓﻪ ﻣﻲ‌شود و اﺳﺘﻔﺎده از اﻧﺮژی‌ﻫﺎی ﺗﺠﺪﻳﺪﭘﺬﻳﺮ، ﺳﺮﻟﻮﺣﻪ ﺳﺮﻣﺎﻳﻪ‌ﮔﺬاری ﺑﺨﺶ اﻧﺮژی ﻛﺸﻮر ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ. ازآنجاﻛﻪ اﺳﺘﻔﺎده از اﻧﺮژی‌ﻫﺎی ﺗﺠﺪﻳﺪﭘﺬﻳﺮ، ﺣﻔﻆ ﻣﺤﻴﻂ ‌زﻳﺴﺖ و دراﻣﺎن‌ﺑﻮدن ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺑﺸﺮی از ﺧﻄﺮات زﻳﺴﺖ‌ﻣﺤﻴﻄﻲ را ﺑﻪ‌دﻧﺒﺎل دارد و از ازآنجاﻛﻪ ﻫﺪف دوﻟﺖ، ﻣﺪﻳﺮﻳﺖ ﺑﻬﻴﻨﻪ اﻧﺮژی و ﺗﺸﻮﻳﻖ ﺑﻬﻴﻨﻪ‌ﺳﺎزی ﻣﺼﺮف اﻧﺮژی اﺳﺖ، درنهایت اﺻﻼح ﻧﻈﺎم ﻗﻴﻤﺖ‌ﮔﺬاری و ﻫﺪﻓﻤﻨﺪ‌کردن ﻳﺎراﻧﻪ‌ﻫﺎ ﻣﺪﻧﻈﺮ ﻗﺮار ﻣﻲﮔﻴﺮد که از اﺑﺰارﻫﺎی اﺳﺎﺳﻲ ﺗﺸﻮﻳﻖ ﺑﻪ ﺑﻬﻴﻨﻪ‌ﺳﺎزی ﻣﺼﺮف اﻧﺮژی و ﮔﺴﺘﺮش ﻋﺪاﻟﺖ اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ ﻫﺴﺘﻨﺪ.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.