آینده مبهم تخصص در جامعه ایران
وحید شامخی
۱- شاید این پرسش کلیشهای و تکراری که علم بهتر است یا ثروت نیاز به بازنگری و تأملی غیرکلیشهای داشته باشد. در سالهای اخیر پرسش دیگری مطرح میشود که اگر کاری را دوست داری انجام دهی، اما درآمد قابلتوجهی از آن حاصل نمیشود، آیا بایستی آن کار را ادامه داد یا خیر؟ [1] شاید سوال علم بهتر است یا ثروت نیز بهگونهای همین پرسش را مطرح میکند که در روزگاری که جوانان به تحصیل در رشتههایی که علاقهمند بودهاند، پرداختهاند، اما شغل مرتبط با آن، درآمد چندانی به ارمغان نیاورده است، چه باید کرد؟ آیا انگیزه پایدار ما در زندگی کسب درآمد است؟ آیا فرصت یادگیری، رشد در مسئولیتهای کوچک و بزرگ و کمک به دیگران انگیزه بهتری برای انجام یک کار نیست؟ [2]
۲- در دهه اخیر میزان قابلتوجهی پول حاصل از درآمدهای نفتی وارد اقتصاد کشور شده است. شاید گوشهچشمی به آن حجم پول هر فردی از جامعه را به فکر فروبرد که چگونه میتوان سهم بیشتری از آن را به خود اختصاص داد. ورود بهترین و لوکسترین کالاها و خدمات دنیا به کشور برای هر فردی از جامعه وسوسهانگیز است و این انگیزهای برای جوانان است که با بالابردن سهم درآمدی خود، کیفیت زندگی خود و خانواده خود را با بهره از آن کالاها و خدمات بالا برند.
۳- در کشور ما، درحالحاضر درآمد زیادی از فعالیتهای واسطهای و غیرتخصصی حاصل میشود. این به آن معنی است که درآمد تخصصمحور کاهش یافته و بسیاری از افراد برای داشتن شغل با درآمد بالاتر، تحصیلات و تخصص خود را رها کرده و به فعالیتهایی میپردازند که نیاز به تخصص و آموزش کمتری دارد و حتی در مواردی بیاخلاقی و منافع فردی شالوده موفقیت در آن فعالیتهاست.
۴- در جامعه امروز فارغ از تخصص و تحصیل، میزان ثروت و درآمد شاخص ارزشگذاری فردی شده است. در چنین فضایی صرف زمان برای فعالیتهای تخصصی دیربازده (که طبیعت فعالیتهای تخصصی است)، اتلاف وقت و سرمایه محسوب میشود. حتی بسیاری از بنگاههای تخصصمحور که به محصولی دست یافتهاند، در رقابت با اجناسی که در میان واسطه گران و واردکنندگان دستبهدست میگردد، تاب تحمل نداشته و رفتهرفته انگیزه و توان فعالیت خود را از دست میدهند.
۵- افزایش تعداد مقالات و مدارک تحصیلی نمیتواند نمایانگر فعالیت اقتصادی تخصصمحور در یک جامعه باشد. نوآوری، حلقه مفقوده پژوهشهای امروز ماست. تعداد بسیار اندکی از مقالات و فعالیتهای پژوهشی، در کشور خودمان کاربرد داشته و در اغلب موارد ممکن است اثر مثبتی در پیشبرد تحقیقات کشورهای توسعهیافته داشته باشد.
۶- روند توسعه با کاهش روند تخصص در تناقض است. آیا الگوی موفقی از توسعه در هرکجای دنیا سراغ دارید که فارغ از رشد تخصص و فعالیتهای تخصصی باشد؟ آیا میتوان تصویر روشنی از افق 15 تا 20 سال آینده ایران داشت که تجارت تنها تخصص افراد جامعه باشد؟ براساس شاخصهای توسعه بانک جهانی، میزان سرانه تولید ناخالص ملی، توزیع درآمد، آموزش، دسترسی به بهداشت و درمان، بازنشستگی و امنیت اجتماعی و حملونقل مدرن [3] نمایانگر میزان توسعهیافتگی یک کشور هستند که به نظر میرسد این روند (افزایش درآمد و فعالیتهای اقتصادی غیرتخصصی) با تکتک این موارد در تناقض است.
و همانگونه که جان گالزورثی [4] میگوید، اگر امروز به آیندهمان فکر نکنیم، آیندهای نخواهیم داشت.
مراجع در دفتر روزنامه موجوداست.
۱- شاید این پرسش کلیشهای و تکراری که علم بهتر است یا ثروت نیاز به بازنگری و تأملی غیرکلیشهای داشته باشد. در سالهای اخیر پرسش دیگری مطرح میشود که اگر کاری را دوست داری انجام دهی، اما درآمد قابلتوجهی از آن حاصل نمیشود، آیا بایستی آن کار را ادامه داد یا خیر؟ [1] شاید سوال علم بهتر است یا ثروت نیز بهگونهای همین پرسش را مطرح میکند که در روزگاری که جوانان به تحصیل در رشتههایی که علاقهمند بودهاند، پرداختهاند، اما شغل مرتبط با آن، درآمد چندانی به ارمغان نیاورده است، چه باید کرد؟ آیا انگیزه پایدار ما در زندگی کسب درآمد است؟ آیا فرصت یادگیری، رشد در مسئولیتهای کوچک و بزرگ و کمک به دیگران انگیزه بهتری برای انجام یک کار نیست؟ [2]
۲- در دهه اخیر میزان قابلتوجهی پول حاصل از درآمدهای نفتی وارد اقتصاد کشور شده است. شاید گوشهچشمی به آن حجم پول هر فردی از جامعه را به فکر فروبرد که چگونه میتوان سهم بیشتری از آن را به خود اختصاص داد. ورود بهترین و لوکسترین کالاها و خدمات دنیا به کشور برای هر فردی از جامعه وسوسهانگیز است و این انگیزهای برای جوانان است که با بالابردن سهم درآمدی خود، کیفیت زندگی خود و خانواده خود را با بهره از آن کالاها و خدمات بالا برند.
۳- در کشور ما، درحالحاضر درآمد زیادی از فعالیتهای واسطهای و غیرتخصصی حاصل میشود. این به آن معنی است که درآمد تخصصمحور کاهش یافته و بسیاری از افراد برای داشتن شغل با درآمد بالاتر، تحصیلات و تخصص خود را رها کرده و به فعالیتهایی میپردازند که نیاز به تخصص و آموزش کمتری دارد و حتی در مواردی بیاخلاقی و منافع فردی شالوده موفقیت در آن فعالیتهاست.
۴- در جامعه امروز فارغ از تخصص و تحصیل، میزان ثروت و درآمد شاخص ارزشگذاری فردی شده است. در چنین فضایی صرف زمان برای فعالیتهای تخصصی دیربازده (که طبیعت فعالیتهای تخصصی است)، اتلاف وقت و سرمایه محسوب میشود. حتی بسیاری از بنگاههای تخصصمحور که به محصولی دست یافتهاند، در رقابت با اجناسی که در میان واسطه گران و واردکنندگان دستبهدست میگردد، تاب تحمل نداشته و رفتهرفته انگیزه و توان فعالیت خود را از دست میدهند.
۵- افزایش تعداد مقالات و مدارک تحصیلی نمیتواند نمایانگر فعالیت اقتصادی تخصصمحور در یک جامعه باشد. نوآوری، حلقه مفقوده پژوهشهای امروز ماست. تعداد بسیار اندکی از مقالات و فعالیتهای پژوهشی، در کشور خودمان کاربرد داشته و در اغلب موارد ممکن است اثر مثبتی در پیشبرد تحقیقات کشورهای توسعهیافته داشته باشد.
۶- روند توسعه با کاهش روند تخصص در تناقض است. آیا الگوی موفقی از توسعه در هرکجای دنیا سراغ دارید که فارغ از رشد تخصص و فعالیتهای تخصصی باشد؟ آیا میتوان تصویر روشنی از افق 15 تا 20 سال آینده ایران داشت که تجارت تنها تخصص افراد جامعه باشد؟ براساس شاخصهای توسعه بانک جهانی، میزان سرانه تولید ناخالص ملی، توزیع درآمد، آموزش، دسترسی به بهداشت و درمان، بازنشستگی و امنیت اجتماعی و حملونقل مدرن [3] نمایانگر میزان توسعهیافتگی یک کشور هستند که به نظر میرسد این روند (افزایش درآمد و فعالیتهای اقتصادی غیرتخصصی) با تکتک این موارد در تناقض است.
و همانگونه که جان گالزورثی [4] میگوید، اگر امروز به آیندهمان فکر نکنیم، آیندهای نخواهیم داشت.
مراجع در دفتر روزنامه موجوداست.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.