|

اسطوره و نماد

در فهم عامه و در برخی از فرهنگ‌ها، اسطوره به معنی امور خیالی و غیرواقعی است و جنبه افسانه‌ای محض دارد؛ اما اسطوره شرح عمل، عقیده، نهاد یا پدیده‌ای طبیعی است که دست‌کم بخشی از آن از سنت‌ها و روایت‌ها گرفته شده و با آیین‌ها و عقاید دینی پیوندی ناگسستنی دارد. اسطوره را از دیدگاه‌های گوناگون می‌توان مورد بررسی قرار داد. جامعه‌‏شناسان، دین‌‏شناسان، روان‌شناسان و... هر یک به‌نوعی از اسطوره‌ها برای بیان شناخت خاستگاه تفکر و عاطفه بشر و آرزوهای آدمی بهره جسته‌‏اند. انسان‌های جوامع کهن، پیچیدگی‌‏های جهان بیرونی خود را در روایت‌های ساده برای خویش بازگشایی می‌کردند. اسطوره با ادبیات، فلسفه و دین همواره پیوندی نزدیک داشته است. اسطوره‌های ملل مختلف با همه اختلافاتی که در جزئیات با هم دارند، در ساختار دارای یک روایت شبیه به‌هم هستند. آنها رؤیاهای ذهنی، اجتماعی و جمعی انسان هستند و کنارگذاشتنشان برابر با نادیده‌گرفتن بخش بزرگی از تجربه انسانی است. ناتوانی همیشگی انسان از درک و شناخت چگونگی آفرینش جهان و هدف از این آفرینش، خود موجب آفریدن اسطوره‌ها برای توجیه چگونگی و روند آفرینش شده است. ازهمین‌رو، اسطوره‌ها جهان‌بینی جوامع باستانی هستند و درک و تلقی انسان از چگونگی آفرینش و رویدادهای محیط پیرامون و شیوه نگاه انسان به جهان در شخصیت این داستان‌های نمادین متجلی شده است.
رویدادهای اسطوره‌ای، ساختاری داستان‌گونه و نمایشی دارند و کهن‌ترین سرگذشت‌های شناخته‌شده بشری هستند. لوی استروس در نظریه ساختارگرایی خود، اسطوره را لایه ژرف اندیشه انسانی می‌داند و از دید او معنی هر اسطوره براساس شکل آن تغییر می‌یابد و به‌این‌سان معنی اسطوره چندلایه و در هر زمان خاص است و نزد هر فرد و در هر جامعه‌ای برداشت‌های متفاوتی از آن وجود دارد و از این برداشت‌ها می‌توان به ساختار و الگوی ناخودآگاه قومی یک جامعه پی ‏برد. میرچا الیاده نیز با توجه به نگرش آیین‌‌گرای خود، اسطوره را خمیرمایه دین می‌داند. اما مری میجلی، فیلسوف اخلاق و استاد فلسفه، در کتاب «اسطوره‌ها و زندگی ما» با نگاهی متفاوت به نقش اساسی نمادها در متن زندگی امروز انسان به‌ویژه نقش نمادها در علم جدید و جهان‌بینی برآمده از آن می‌پردازد. دراین‌میان واژه اسطوره شاید قدری گمراه‌کننده باشد. از نظر میجلی، اسطوره داستانی است که در آن، نمادهای بسیاری وجود دارد. تأکید میجلی بر این نکته است که ما انسان‌ها گونه خاصی از موجودات هستیم که مسائل را اساسا در قالب نمادها درک می‌کنیم. اسطوره‌های زندگی ما مفاهیمی متافیزیکی هستند که پیدا و پنهان وارد تصویر علمی ما از جهان می‌شوند و به‌مرور بخشی از علم تجربی به‌اصطلاح دقیق و آزمون‌پذیر را تشکیل می‌دهند: مفاهیمی همچون ژن‌های خودخواه، ماده‌باوری که ذهن را به ماده فرومی‌کاهد و همین‌طور نگاه ملهم از حوزه هوش مصنوعی که انسان را ماشینی باهوش و مجهز به نرم‌افزاری پیشرفته می‌بیند. میجلی نه علم را یک‌سره نفی می‌کند و نه همچون قدرتی الهی می‌پرستد. او به ما یادآوری می‌کند که تخیل ما در قالب نمادها چه نقش مهمی در تمام دیدگاه‌هایمان درباره جهان و انسان و جایگاه انسان در جهان دارد.

در فهم عامه و در برخی از فرهنگ‌ها، اسطوره به معنی امور خیالی و غیرواقعی است و جنبه افسانه‌ای محض دارد؛ اما اسطوره شرح عمل، عقیده، نهاد یا پدیده‌ای طبیعی است که دست‌کم بخشی از آن از سنت‌ها و روایت‌ها گرفته شده و با آیین‌ها و عقاید دینی پیوندی ناگسستنی دارد. اسطوره را از دیدگاه‌های گوناگون می‌توان مورد بررسی قرار داد. جامعه‌‏شناسان، دین‌‏شناسان، روان‌شناسان و... هر یک به‌نوعی از اسطوره‌ها برای بیان شناخت خاستگاه تفکر و عاطفه بشر و آرزوهای آدمی بهره جسته‌‏اند. انسان‌های جوامع کهن، پیچیدگی‌‏های جهان بیرونی خود را در روایت‌های ساده برای خویش بازگشایی می‌کردند. اسطوره با ادبیات، فلسفه و دین همواره پیوندی نزدیک داشته است. اسطوره‌های ملل مختلف با همه اختلافاتی که در جزئیات با هم دارند، در ساختار دارای یک روایت شبیه به‌هم هستند. آنها رؤیاهای ذهنی، اجتماعی و جمعی انسان هستند و کنارگذاشتنشان برابر با نادیده‌گرفتن بخش بزرگی از تجربه انسانی است. ناتوانی همیشگی انسان از درک و شناخت چگونگی آفرینش جهان و هدف از این آفرینش، خود موجب آفریدن اسطوره‌ها برای توجیه چگونگی و روند آفرینش شده است. ازهمین‌رو، اسطوره‌ها جهان‌بینی جوامع باستانی هستند و درک و تلقی انسان از چگونگی آفرینش و رویدادهای محیط پیرامون و شیوه نگاه انسان به جهان در شخصیت این داستان‌های نمادین متجلی شده است.
رویدادهای اسطوره‌ای، ساختاری داستان‌گونه و نمایشی دارند و کهن‌ترین سرگذشت‌های شناخته‌شده بشری هستند. لوی استروس در نظریه ساختارگرایی خود، اسطوره را لایه ژرف اندیشه انسانی می‌داند و از دید او معنی هر اسطوره براساس شکل آن تغییر می‌یابد و به‌این‌سان معنی اسطوره چندلایه و در هر زمان خاص است و نزد هر فرد و در هر جامعه‌ای برداشت‌های متفاوتی از آن وجود دارد و از این برداشت‌ها می‌توان به ساختار و الگوی ناخودآگاه قومی یک جامعه پی ‏برد. میرچا الیاده نیز با توجه به نگرش آیین‌‌گرای خود، اسطوره را خمیرمایه دین می‌داند. اما مری میجلی، فیلسوف اخلاق و استاد فلسفه، در کتاب «اسطوره‌ها و زندگی ما» با نگاهی متفاوت به نقش اساسی نمادها در متن زندگی امروز انسان به‌ویژه نقش نمادها در علم جدید و جهان‌بینی برآمده از آن می‌پردازد. دراین‌میان واژه اسطوره شاید قدری گمراه‌کننده باشد. از نظر میجلی، اسطوره داستانی است که در آن، نمادهای بسیاری وجود دارد. تأکید میجلی بر این نکته است که ما انسان‌ها گونه خاصی از موجودات هستیم که مسائل را اساسا در قالب نمادها درک می‌کنیم. اسطوره‌های زندگی ما مفاهیمی متافیزیکی هستند که پیدا و پنهان وارد تصویر علمی ما از جهان می‌شوند و به‌مرور بخشی از علم تجربی به‌اصطلاح دقیق و آزمون‌پذیر را تشکیل می‌دهند: مفاهیمی همچون ژن‌های خودخواه، ماده‌باوری که ذهن را به ماده فرومی‌کاهد و همین‌طور نگاه ملهم از حوزه هوش مصنوعی که انسان را ماشینی باهوش و مجهز به نرم‌افزاری پیشرفته می‌بیند. میجلی نه علم را یک‌سره نفی می‌کند و نه همچون قدرتی الهی می‌پرستد. او به ما یادآوری می‌کند که تخیل ما در قالب نمادها چه نقش مهمی در تمام دیدگاه‌هایمان درباره جهان و انسان و جایگاه انسان در جهان دارد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.