|

پاسخ ژاک رانسیر به ژاک آلن میلر

آیا درباره یک مقاله حرف می‌زنیم؟

ترجمه: محسن ملکی

پاریس، 10 آوریل 2015
ژاک آلن میلر عزیز،
از من پرسیدید آیا در یک کشور زندگی می‌کنیم. من نیز باید از شما بپرسم آیا درباره یک مقاله حرف می‌زنیم؟
گفتم همه مردم در محکوم‌کردن کشتار هفت ژانویه با هم اتفاق نظر دارند، و حال شما می‌گویید این «همه» که من بدان اشاره کردم کجاست که به چشم نمی‌آید. به گمانم هر روز درست در مقابل چشمان شماست. منظورم اتفاق نظر گسترده عموم مردم فرانسه پس از حمله بود.
البته شایعه شده یک عده بچه‌مدرسه‌ای گفته‌اند قربانیان این حمله خودشان این بلا را سر خودشان آورده‌اند. اما مسئله این است که این دیدگاه‌ها را طوری گزارش کرده‌اند که انگار از جهانی دیگر به گوش می‌رسند. درحالی‌که من درباره جهانی حرف می‌زدم که هر دو در آن زندگی می‌کنیم. گفتم که قصد ندارم این توافق عمومی را رد کنم و البته مسئله دیگری هم بود که می‌خواستم درباره‌اش حرف بزنم.
بگذارید به سراغ اصل مطلب برویم.
بنده را متهم می‌کنید به اینکه کلی‌گرایی را -به بهانه اینکه امروزه صرفا ابزاری است برای بیگانه‌ستیزی و نژادپرستی- انکار می‌کنم. و با کمال لطف و محبت مرا در ردیف دیکتاتورها قرار می‌دهید؛ یعنی کسانی که «ارزش‌های والای کلی‌گرایانه» را صرفا ابزاری برای «نگاهی نو»، یعنی امپریالیسم غرب، می‌دانند. من به‌نوبه‌خود از همان زمانی که کتاب «آموزه آلتوسر» را نوشتم، همواره با کسانی که ادعا می‌کنند کلی‌گرایی، حقوق بشر، آزادی‌های صوری، اومانیسم و دمکراسی صرفا سرپوشی برای استثمار یا انقیاد مردم‌اند، مبارزه کرده‌ام. هیچ‌وقت نظرم در این‌باره عوض نشده است، بعد از این هم نخواهد شد و دقیقا به همین دلیل نگرانم از اینکه می‌بینم در یک یا دو دهه گذشته گفتمانی شکل گرفته که از قرار معلوم هدف از طراحی آن توجیه دعاوی این دیکتاتورها و همه کسانی است که با آنها موافقند.
قطعا کلی‌گرایی همیشه کلی‌گرایی گروه مشخصی از انسان‌هاست. اما این نکته بدین معنا نیست که کلی‌گرایی نباید از اصول خود پیروی کند. وقتی کلی‌گرایی به خیابانی یک‌طرفه بدل می‌شود؛ وقتی به نظامی از قوانین و محدودیت‌ها (یا حتی راه و رسم‌های غلط) تقلیل می‌یابد، نظامی که بالضروره تنها بخشی از کلیت را که قرار است تنظیم و اداره کند، تحت‌تأثیر قرار می‌دهد؛ وقتی با کبر و غرور، آن را به‌عنوان چیزی عَلَم می‌کنند که «ما» را از «آنها» جدا می‌کند؛ آنوقت است که کلی‌گرایی برای کسانی که عملا در آماج آن قرار دارند، باعث تقویت و تشدید این احساس می‌شود که کلی‌گرایی چیزی جز یک حقه نیست، حقه‌ای که هدفش بالاخص سرکوب آنهاست. از این‌رو، من از کلی‌گرایی در برابر کسانی دفاع می‌کنم که با اعمالشان موجب بدنامی آن می‌شوند.
من مسئله زنان باحجاب فرانسه را نادیده نگرفته‌ام. استدلالم این بود که زنان خودشان باید بگویند حجاب موجب سرکوب‌شان هست یا نه و اینکه شما قرار نیست به نمایندگی از دیگران آنها را آزاد کنید؛ این استدلال بیش و پیش از هر چیز به مسئله حجاب در فرانسه مربوط می‌شود. درباره نکته اول باید بگویم روزی‌روزگاری آموختیم که آنچه از نظر ما در استثمار کارگران از همه سرکوبگرانه‌تر است، ضرورتا همان چیزی نیست که خود کارگران بیش از هر چیز دیگر از آن رنج می‌برند؛ در این شرایط این نکته در مورد وضعیت زنان مسلمان نیز صدق می‌کند. می‌دانیم که این زنان تفاسیر مختلفی از پوشیدن حجاب دارند. این است که به نظرم «اجتماع ملی» مسائل مهم‌تری در دست دارد که باید به آنها بپردازد و اینکه «ملی‌شدن» این پرسش موجب قوی‌ترشدن موضع جنبش دست راستی شده، حال آنکه قرار بود با آن مبارزه کند.
در مورد آزادی بیان باید بگویم به‌نظرم باید آن را به معنای دقیق کلمه در چارچوب رابطه بین دولت و آنهایی تعریف کرد که می‌خواهند نظرشان را بیان کنند. شما با این حرفم مخالفید و درباره کسانی حرف می‌زنید که «به کل افراد بشر اعلام می‌کنند نباید برخی چیزها را به زبان آورد یا حتی آنها را در هیچ کجای جهان بازنمایی کرد». می‌توانیم درباره اینکه برادران کواچی برای عمل خود چه معنایی قائل می‌شدند، بحث کنیم. اما به نظرم این مسئله را نمی‌توان ذیل عناوینی چون «آزادی بیان» یا «آزادی مطبوعات» دسته‌بندی کرد. درست پس از هفت ژانویه آقایی به نام ژاک آلن میلر نوشت که «در هیچ کجای تاریخ اجازه نداده‌اند که آدمی هر حرفی که دلش می‌خواهد بزند». به گمانم وقتی جناب میلر چنین حرفی زد، قصدش این نبود که توجیهی برای این جنایت بتراشد. می‌خواست بر این نکته تأکید کند که آنچه گفته می‌شود و آنچه گفته نمی‌شود، و مسئله تأثیر کلمات، فراتر از تعاریف قانونی آزادی بیان است.همیشه مردمانی بوده‌اند که حاضرند دیگران را بکشند تا آنها را وادار به سکوت کنند و نگذارند حرف‌هایی را که آنها دوست ندارند به زبان بیاورند و همیشه خواهند بود. مسئله بر سر دانستن این است که در اجتماعی خاص- در اینجا منظورمان اجتماع فرانسه یا اجتماع کسانی است که در فرانسه زندگی می‌کنند- چه می‌توان کرد تا تعداد آدم‌های مذکور افزایش نیابد و اعمال‌شان مورد پسند و حمایت بخش بزرگ‌تری از مردم قرار نگیرد. دقیقا به همین دلیل است که صرف گفتن اینکه همه حق دارند هرچه دلشان می‌خواهد بگویند و اینکه این حق پیوندی تنگاتنگ با هویت فرانسوی‌ها دارد، نه تنها تکافو نمی‌کند، بلکه تأثیری معکوس خواهد داشت؛ چراکه ما خوب می‌دانیم که حتی خود سردبیر روزنامه شارلی ابدو نیز می‌گفت حق ندارید هرچه دل‌تان می‌خواهد در روزنامه‌ام بنویسید- راستش اگر چنین کاری می‌کردید، اصلا بعید نبود اخراج بشوید. ما به چیزی فراتر از این نیاز داریم تا بتوانیم استدلال یکدیگر را درک کنیم تا ببینیم بر سر چه مسائلی می‌توان به توافق رسید و بر سر چه مسائلی نمی‌توان، تا دریابیم کجا می‌توان مصالحه کرد؛ تا آنهایی که مجبورند با هم زندگی کنند بتوانند با ابزاری جز قتل و تنفر با هم کنار بیایند. هر فرد نیز مسئول این است که گفتن یا نگفتن چه چیزی درست است یا نه و اینکه به چه طریقی احتمالا حرف‌هایش را درک خواهند کرد. آنهایی که فریاد «تکثر فرهنگی» را سرمی‌دهند، وقتی بحث بر سر این مسائل می‌شود، قطعا حرفی برای گفتن ندارند.
سرآخر شما می‌گویید من لائیسیته فرانسوی را مسخره کرده‌ام و اینجاست که مرا نه با بنیادگراهای اسلام‌گرا یا پسا-کمونیستی بلکه با مطبوعات پرنخوت انگلیسی‌زبان مقایسه می‌کنید. حرف من درباره لائیسیته از این قرار بود: در سال‌های اخیر، لائیسیته‌ای ابداع کرده‌ایم که دیگر هیچ قدر مشترکی با معنای پیشین این کلمه در فرانسه ندارد، معنایی که قدمتی بیش از یک قرن داشت. در گذشته، لائیسیته به دولت و نهادهایش و از همه مهم‌تر مدارس مربوط می‌شد و مبارزه فعالان برای رسیدن به لائیسیته تلاشی بود برای اینکه بودجه‌های عمومی فقط برای مدارس دولتی کنار گذاشته شود. ما لائیسیته‌ای ابداع کرده‌ایم که دولت را ملزم به کاری نمی‌کند و مسئولیت را فقط بر دوش افراد می‌گذارد. ما لائیسیته را از نو خلق کرده‌ایم، آن هم به‌عنوانِ تعهد و الزامی کلی که به موضوعی بسیار جزئی- یعنی بخشی از لباس که حال بدل به ابزاری برای شعارهای مذهبی شده است- و گروه بسیار خاصی از جمعیت- یعنی دختران مسلمان- مربوط می‌شود. اگر مایلید نظر من درباره لائیسیته را نقد کنید، یا باید اثبات کنید مفهوم لائیسیته دچار تغییر ریشه‌ای نشده یا ثابت کنید این تغییر باعث پیشرفت این مفهوم شده است اما چنین کاری نمی‌کنید.ضمنا در اعتراض به حرف‌های من می‌گویید حزب سوسیالیست به‌تنهایی باعث نابودی جنبش چپ نشد و اینکه حزب کمونیست فرانسه (PCF) نیز بی‌تقصیر نبوده است، اما استدلال من ربطی به خوبی‌ها و بدی‌های این دو حزب نداشت. همه می‌دانند که حزب کمونیست فرانسه باوجود تمام کارهایی که در چند دهه انجام داد، هیچ وقت باعث نابودی کامل جنبش چپ نشد؛ حال آنکه حزب سوسیالیست موفق به ادغام و سپس نابودکردن جنبش چپ شده است. از این گذشته، از آنجاکه شما هیچ فضای سیاسی مشخصی را تعریف نمی‌کنید که با آن همدل باشید، هیچ جای بحثی درباره رؤیاهای آینده باقی نمی‌ماند، رؤیاهایی که از دیدگاه جناب‌عالی، بنده قربانی‌شان شده‌ام.
http://www.versobooks.com

پاریس، 10 آوریل 2015
ژاک آلن میلر عزیز،
از من پرسیدید آیا در یک کشور زندگی می‌کنیم. من نیز باید از شما بپرسم آیا درباره یک مقاله حرف می‌زنیم؟
گفتم همه مردم در محکوم‌کردن کشتار هفت ژانویه با هم اتفاق نظر دارند، و حال شما می‌گویید این «همه» که من بدان اشاره کردم کجاست که به چشم نمی‌آید. به گمانم هر روز درست در مقابل چشمان شماست. منظورم اتفاق نظر گسترده عموم مردم فرانسه پس از حمله بود.
البته شایعه شده یک عده بچه‌مدرسه‌ای گفته‌اند قربانیان این حمله خودشان این بلا را سر خودشان آورده‌اند. اما مسئله این است که این دیدگاه‌ها را طوری گزارش کرده‌اند که انگار از جهانی دیگر به گوش می‌رسند. درحالی‌که من درباره جهانی حرف می‌زدم که هر دو در آن زندگی می‌کنیم. گفتم که قصد ندارم این توافق عمومی را رد کنم و البته مسئله دیگری هم بود که می‌خواستم درباره‌اش حرف بزنم.
بگذارید به سراغ اصل مطلب برویم.
بنده را متهم می‌کنید به اینکه کلی‌گرایی را -به بهانه اینکه امروزه صرفا ابزاری است برای بیگانه‌ستیزی و نژادپرستی- انکار می‌کنم. و با کمال لطف و محبت مرا در ردیف دیکتاتورها قرار می‌دهید؛ یعنی کسانی که «ارزش‌های والای کلی‌گرایانه» را صرفا ابزاری برای «نگاهی نو»، یعنی امپریالیسم غرب، می‌دانند. من به‌نوبه‌خود از همان زمانی که کتاب «آموزه آلتوسر» را نوشتم، همواره با کسانی که ادعا می‌کنند کلی‌گرایی، حقوق بشر، آزادی‌های صوری، اومانیسم و دمکراسی صرفا سرپوشی برای استثمار یا انقیاد مردم‌اند، مبارزه کرده‌ام. هیچ‌وقت نظرم در این‌باره عوض نشده است، بعد از این هم نخواهد شد و دقیقا به همین دلیل نگرانم از اینکه می‌بینم در یک یا دو دهه گذشته گفتمانی شکل گرفته که از قرار معلوم هدف از طراحی آن توجیه دعاوی این دیکتاتورها و همه کسانی است که با آنها موافقند.
قطعا کلی‌گرایی همیشه کلی‌گرایی گروه مشخصی از انسان‌هاست. اما این نکته بدین معنا نیست که کلی‌گرایی نباید از اصول خود پیروی کند. وقتی کلی‌گرایی به خیابانی یک‌طرفه بدل می‌شود؛ وقتی به نظامی از قوانین و محدودیت‌ها (یا حتی راه و رسم‌های غلط) تقلیل می‌یابد، نظامی که بالضروره تنها بخشی از کلیت را که قرار است تنظیم و اداره کند، تحت‌تأثیر قرار می‌دهد؛ وقتی با کبر و غرور، آن را به‌عنوان چیزی عَلَم می‌کنند که «ما» را از «آنها» جدا می‌کند؛ آنوقت است که کلی‌گرایی برای کسانی که عملا در آماج آن قرار دارند، باعث تقویت و تشدید این احساس می‌شود که کلی‌گرایی چیزی جز یک حقه نیست، حقه‌ای که هدفش بالاخص سرکوب آنهاست. از این‌رو، من از کلی‌گرایی در برابر کسانی دفاع می‌کنم که با اعمالشان موجب بدنامی آن می‌شوند.
من مسئله زنان باحجاب فرانسه را نادیده نگرفته‌ام. استدلالم این بود که زنان خودشان باید بگویند حجاب موجب سرکوب‌شان هست یا نه و اینکه شما قرار نیست به نمایندگی از دیگران آنها را آزاد کنید؛ این استدلال بیش و پیش از هر چیز به مسئله حجاب در فرانسه مربوط می‌شود. درباره نکته اول باید بگویم روزی‌روزگاری آموختیم که آنچه از نظر ما در استثمار کارگران از همه سرکوبگرانه‌تر است، ضرورتا همان چیزی نیست که خود کارگران بیش از هر چیز دیگر از آن رنج می‌برند؛ در این شرایط این نکته در مورد وضعیت زنان مسلمان نیز صدق می‌کند. می‌دانیم که این زنان تفاسیر مختلفی از پوشیدن حجاب دارند. این است که به نظرم «اجتماع ملی» مسائل مهم‌تری در دست دارد که باید به آنها بپردازد و اینکه «ملی‌شدن» این پرسش موجب قوی‌ترشدن موضع جنبش دست راستی شده، حال آنکه قرار بود با آن مبارزه کند.
در مورد آزادی بیان باید بگویم به‌نظرم باید آن را به معنای دقیق کلمه در چارچوب رابطه بین دولت و آنهایی تعریف کرد که می‌خواهند نظرشان را بیان کنند. شما با این حرفم مخالفید و درباره کسانی حرف می‌زنید که «به کل افراد بشر اعلام می‌کنند نباید برخی چیزها را به زبان آورد یا حتی آنها را در هیچ کجای جهان بازنمایی کرد». می‌توانیم درباره اینکه برادران کواچی برای عمل خود چه معنایی قائل می‌شدند، بحث کنیم. اما به نظرم این مسئله را نمی‌توان ذیل عناوینی چون «آزادی بیان» یا «آزادی مطبوعات» دسته‌بندی کرد. درست پس از هفت ژانویه آقایی به نام ژاک آلن میلر نوشت که «در هیچ کجای تاریخ اجازه نداده‌اند که آدمی هر حرفی که دلش می‌خواهد بزند». به گمانم وقتی جناب میلر چنین حرفی زد، قصدش این نبود که توجیهی برای این جنایت بتراشد. می‌خواست بر این نکته تأکید کند که آنچه گفته می‌شود و آنچه گفته نمی‌شود، و مسئله تأثیر کلمات، فراتر از تعاریف قانونی آزادی بیان است.همیشه مردمانی بوده‌اند که حاضرند دیگران را بکشند تا آنها را وادار به سکوت کنند و نگذارند حرف‌هایی را که آنها دوست ندارند به زبان بیاورند و همیشه خواهند بود. مسئله بر سر دانستن این است که در اجتماعی خاص- در اینجا منظورمان اجتماع فرانسه یا اجتماع کسانی است که در فرانسه زندگی می‌کنند- چه می‌توان کرد تا تعداد آدم‌های مذکور افزایش نیابد و اعمال‌شان مورد پسند و حمایت بخش بزرگ‌تری از مردم قرار نگیرد. دقیقا به همین دلیل است که صرف گفتن اینکه همه حق دارند هرچه دلشان می‌خواهد بگویند و اینکه این حق پیوندی تنگاتنگ با هویت فرانسوی‌ها دارد، نه تنها تکافو نمی‌کند، بلکه تأثیری معکوس خواهد داشت؛ چراکه ما خوب می‌دانیم که حتی خود سردبیر روزنامه شارلی ابدو نیز می‌گفت حق ندارید هرچه دل‌تان می‌خواهد در روزنامه‌ام بنویسید- راستش اگر چنین کاری می‌کردید، اصلا بعید نبود اخراج بشوید. ما به چیزی فراتر از این نیاز داریم تا بتوانیم استدلال یکدیگر را درک کنیم تا ببینیم بر سر چه مسائلی می‌توان به توافق رسید و بر سر چه مسائلی نمی‌توان، تا دریابیم کجا می‌توان مصالحه کرد؛ تا آنهایی که مجبورند با هم زندگی کنند بتوانند با ابزاری جز قتل و تنفر با هم کنار بیایند. هر فرد نیز مسئول این است که گفتن یا نگفتن چه چیزی درست است یا نه و اینکه به چه طریقی احتمالا حرف‌هایش را درک خواهند کرد. آنهایی که فریاد «تکثر فرهنگی» را سرمی‌دهند، وقتی بحث بر سر این مسائل می‌شود، قطعا حرفی برای گفتن ندارند.
سرآخر شما می‌گویید من لائیسیته فرانسوی را مسخره کرده‌ام و اینجاست که مرا نه با بنیادگراهای اسلام‌گرا یا پسا-کمونیستی بلکه با مطبوعات پرنخوت انگلیسی‌زبان مقایسه می‌کنید. حرف من درباره لائیسیته از این قرار بود: در سال‌های اخیر، لائیسیته‌ای ابداع کرده‌ایم که دیگر هیچ قدر مشترکی با معنای پیشین این کلمه در فرانسه ندارد، معنایی که قدمتی بیش از یک قرن داشت. در گذشته، لائیسیته به دولت و نهادهایش و از همه مهم‌تر مدارس مربوط می‌شد و مبارزه فعالان برای رسیدن به لائیسیته تلاشی بود برای اینکه بودجه‌های عمومی فقط برای مدارس دولتی کنار گذاشته شود. ما لائیسیته‌ای ابداع کرده‌ایم که دولت را ملزم به کاری نمی‌کند و مسئولیت را فقط بر دوش افراد می‌گذارد. ما لائیسیته را از نو خلق کرده‌ایم، آن هم به‌عنوانِ تعهد و الزامی کلی که به موضوعی بسیار جزئی- یعنی بخشی از لباس که حال بدل به ابزاری برای شعارهای مذهبی شده است- و گروه بسیار خاصی از جمعیت- یعنی دختران مسلمان- مربوط می‌شود. اگر مایلید نظر من درباره لائیسیته را نقد کنید، یا باید اثبات کنید مفهوم لائیسیته دچار تغییر ریشه‌ای نشده یا ثابت کنید این تغییر باعث پیشرفت این مفهوم شده است اما چنین کاری نمی‌کنید.ضمنا در اعتراض به حرف‌های من می‌گویید حزب سوسیالیست به‌تنهایی باعث نابودی جنبش چپ نشد و اینکه حزب کمونیست فرانسه (PCF) نیز بی‌تقصیر نبوده است، اما استدلال من ربطی به خوبی‌ها و بدی‌های این دو حزب نداشت. همه می‌دانند که حزب کمونیست فرانسه باوجود تمام کارهایی که در چند دهه انجام داد، هیچ وقت باعث نابودی کامل جنبش چپ نشد؛ حال آنکه حزب سوسیالیست موفق به ادغام و سپس نابودکردن جنبش چپ شده است. از این گذشته، از آنجاکه شما هیچ فضای سیاسی مشخصی را تعریف نمی‌کنید که با آن همدل باشید، هیچ جای بحثی درباره رؤیاهای آینده باقی نمی‌ماند، رؤیاهایی که از دیدگاه جناب‌عالی، بنده قربانی‌شان شده‌ام.
http://www.versobooks.com

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.