|

پاسخ ژاك آلن ميلر به ژاک رانسیر

آيا ما هر دو در یک کشور زندگی می‌کنیم؟

ترجمه: مهدی امیرخانلو

پاریس، 7 آوریل 2015
رانسیر عزیز؛
همین حالا مصاحبه‌ات با اریک اِشیمان را در «نوول آبزرواتوار» خواندم. مانده‌ام که ما هر دو در یک کشور زندگی می‌کنیم؟... مانده‌ام چه بگویم... یا حتی در یک سیاره، وقتی می‌بینم تو حرفت را با این جمله شروع می‌کنی: «پرواضح است همگان با محکوم‌کردن حملات ژانویه موافق‌اند».
کذب این حرف آن‌قدر آشکار است که آدم را از جواب‌دادن مأیوس می‌کند. من چیزی نمی‌گویم. با خودت است که منظورت را از این حرف روشن کنی. یعنی چه که «پرواضح است همگان...»؟ لطفا به ما بگو، من می‌خواهم این «همه» را ببینم - همه‌ای که می‌گویی شبیه یک دسته‌گل زیباست، بماند که عده‌ای از مردم بیرون از آن هستند.
بعد که بیشتر فکر کردم، با خودم گفتم منظورت این است که طرف قاتل‌ها نیستی؛ و حرفت را با همچو عبارت غریبی بیان کردی تا بگویی دیگر طرف مقتول‌ها هم نیستی.
پس وقتی به این «همه» فکر می‌کنیم (که همه را دربر... نمی‌گیرد) بلافاصله سروقت مسئله امر کلی می‌رسیم. غمگین شده بودی که کلی‌گرایی «دستکاری و مصادره‌به‌مطلوب» شده، و «بدل شده به وجه ممیز گروهی خاص». اما کرم از خود درخت است- یعنی، از خود مفهوم. کلی‌گراها آن‌قدر کور نیستند که نبینند همه طرف آنها نیستند. همین که بعضی‌ها کلی‌گرایند معنایش این است که بعضی‌ها هم جزئی‌گرایند، و اصلا بعضي هم افراد تک‌وتنها. پس شکی نیست که کلی‌گرایی از اول «وجه ممیز گروهی خاص» بوده. و جزئی‌گراها هم به‌سهم خود می‌توانند دلیل بیاورند که کلی‌گرایی، جزئی‌گرایی کلی‌گراهاست.
هیچ جای استدلالشان هم نمی‌لنگد. آنهایی که فکر می‌کنند «ارزش‌های والای کلی‌گرایانه» (اصطلاح خودت) شده‌اند ابزار «نگاه نو»ي امپریالیسم غربی، لژنشین‌اند. اینها در مجمع عمومی سازمان ملل در اکثریت‌اند. پوتین و فیلسوف‌های اسلاوپرستش، اربابان چین، عربستان سعودی،... و این خلافت اسلامی جدید، همه بر سر این موضوع اتفاق نظر دارند، و البته لی کوان یئوی تازه‌درگذشته (معمار سنگاپور) و برادران کاسترو را هم نباید از قلم انداخت.
تو همین را راجع به فرانسه گفتی، گفتی اینجا اصول والای کلی‌گرایی آلت دست مشتاقان سلطه شده است، همان‌هایی که همّ‌وغم خود را صرف حمله به «جامعه‌ای خاص» کرده‌اند. این را گفتی و بعد بلافاصله آن کلی‌گرایی را که جز بیگانه‌هراسی و نژادپرستی ترویج نمی‌کند، رد کردی. همین‌جاست که باید گفت، نگه دار تا با هم برویم.
بگذار بین امور ملی و بین‌المللی تمایز قائل شویم. وقتی پای هم‌نوازی ملت‌ها به‌میان می‌آید، خیلی دور از عقل نیست که به‌جای سعی و اصرار لجوجانه بر جهان‌شمول‌کردن کلی‌گرایی خود، بپذیریم که کلی‌گرایی هم نوعی جزئی‌گرایی است -جزئی‌گرایی ما. در این مورد به‌خصوص، نبش قبر آن ارتش جهانی که یک‌بار به‌نام حقوق بشر توسط آن «آدم‌خوار» معروف- امپراتور فرانسه- تجسم یافت، الزامی است. اما تو به‌نام چه چیزی از فرانسوی‌ها می‌خواهی جزئی‌گرایی‌شان را -که خودش کلی است- به‌نفع جزئی‌گرایی آن «جامعه‌ای خاص» رها کنند؟
وقتی اشیمان راجع‌به پوشش و آزادی زن‌ها از تو می‌پرسد، جواب می‌دهی: «قطعا وضع زنان در جهان اسلام مسئله‌ساز است، اما خود زنان مسلمانند که باید قبل از هرکس، تصمیم بگیرند چه چیزی را سرکوبگر بدانند و درکل هم، مردمی که تحت سرکوبند باید خود با سلطه بجنگند -شما نمی‌توانید نیابتا آنها را آزاد کنید».
سطر آخرت، همین‌جا، درست جمع‌بندی ایراد روبسپیر به بریسو است؛ همان موقع که بريسو به فرانسه انقلابی، ندا داد که «صلیبی برای آزادی همگان» علم کند و آغازگر جهاد براي آزادي باشد: «غریب‌ترین ایده‌ای که به ذهن یک سیاست‌مدار می‌تواند خطور کند، این باور است که با توسل به زور و حمله به یک کشور، می‌توان قانون و مشروطه را هم به آن قالب کرد. احدی از مبلغان مسلح خوشش نمی‌آید: هم طبيعت و هم دورانديشي، حكم مي‌كند آنها را به‌عنوان دشمن بيرون رانيم». (نطق در باشگاه ژاکوبن‌ها، دوم ژانویه 1792).
اما این بحث ربطی به موضوع ندارد، موضوع اصلا جنگ خارجی نیست. اشیمان هیچ اشاره‌ای به آزادسازی افغانستان یا عربستان نمی‌کند؛ از تو می‌پرسد نظرت راجع‌به آزادی زنان محجبه فرانسوی چیست. پیچاندن سؤال و گفتن از آداب ‌و رسوم «جهان اسلام» -وقتی از تو راجع‌به سرنوشت هم‌وطنان‌مان پرسیده‌اند و تو مشکل را به دوش آنها می‌اندازی- جواب نمی‌دهد. پاک‌کردن صورت‌مسئله است. اگر آنها منقاد دیگرانند، این دیگر فقط مسئله آنها نیست، مسئله آن «جامعه خاص» که می‌گویی هم نیست. مشکل کل جامعه جهانی است.
به‌گمانم وقتی ادعا می‌کنی کشتار دبیران «شارلی ابدو» هم حمله به آزادی نبود، باز همین کار را می‌کنی. ظاهرا در آن مورد خاص، دوقطبی‌کردن فقط به‌کار «مشروعیت‌زدایی از بخشی از مردم» آمده. تو آزادی بیان را «اصل تنظیم‌کننده روابط افراد با دولت» می‌بینی.
نه، رانسیر. چه شد که کشتار هفتم ژانویه موجی به‌پا کرد که از زمان بمب‌گذاری مادرید در سال 2004 که 200 کشته و هزارو400 زخمی به‌جا گذاشت، دیده نشده بود؟ چون که نیرویی با عزم جزم قلب پاریس را تکان داد و به کل بشر گفت بعضی چیزها هرگز نباید در هیچ‌جای جهان گفته یا حتی بازنموده شود. این حمله نمایان به حقوق مردم، زبان قال میلی جنون‌آمیز بود به سلطه بر جهان. این کشتار همه‌نوع واکنش برانگیخت: وحشت، انزجار، مقاومت، و ضمنا فهم، حمایت و ستایش.
[...] پس تو واقعا به ما می‌گویی این ماجرا ربطی به آزادی بیان نداشت، چون با تعاریف تنگ‌وترش تو جور درنمی‌آید؟
عجب ترکیب جالبی. عجب کلک قشنگی. همان‌وقت که غرب برخلاف میلش مجبور شد اعتراف کند کلی‌گرایی‌اش یک جزئی‌گرایی بوده و بس، جزئی‌گرایی مسلمان‌ها خودش را به‌صورت یک کلی‌گرایی نشان داد. کلی‌گرایی مسلح برگشته است. تلاش نئوکان‌های آمریکایی شکست خورده و حالا وقت کلی‌گرایی بنیادگراهاست که به صحنه تاریخ پا بگذارند و نقش «روح جهان» را بازی کنند.
این هم شکست خواهد خورد. دلیل اولش اینکه دوتکه است، اختلاف فرقه‌ای از درون دوپاره‌اش کرده است و دموکراسی‌ها انعطافی دارند که دولت‌های تمامیت‌خواهی که در آن جز اختگی و فساد و آشوب نمی‌بینند، راجع به آن دچار سوءتفاهم شده‌اند. خود تو، مثلا، به‌نظرم نتوانسته‌ای جنبه فراملی مشکلات فرانسه را درک کنی.
مذهب یهود نوعی کلی‌گرایی دارد، چون هفت فرمان نوح برای همه است؛ اما نمی‌خواهد کل جهان را به مذهب خود درآورد، در بطنش اقرار آزادانه انسان‌های برگزیده به جزئی‌گرایی‌شان جای دارد. دوره‌ای بود که کلی‌گرایی مسیحی هنوز جوان و سرزنده و حتی گهگاه خونریز بود، اما امروز به بحث وحدت کلیساها راضی شده است. کلی‌گرایی کمونیستی هم که دیگر به خاطره‌ها و آرزوهای محال پیوسته است. آنچه مانده، کلی‌گرایی سرمایه‌داری و کلی‌گرایی بنیادگراهاست.
[...]
جزئی‌گرایی روس هم مدعی است در همان زمینی بازی می‌کند که کلی‌گرایی‌های بزرگ معاصر. آنها روی احیای نوعی نظریه معادشناختی در قالب «مسکو، رم سوم» حساب کرده‌اند. هر روز شاهدیم یکی دیگر از احزاب دست راستی اروپایی جذب این مدار می‌شود. آیا ممکن است دامنه انترناسیونالش از این هم فراتر برود؟
درباره جزئی‌گرایی فرانسوی می‌توان گفت دیگر آن جاه‌طلبی‌های شارل موراسی را که الهام‌بخش دوگل شد ندارد: همان جاه‌طلبی که این ملت قدیمی را به محور نیروهای کوچک و متوسط مقاومت در برابر امپراتوری‌های بزرگ بدل کرد.
من هر هفته شبیه اظهارات تمسخرآمیز تو راجع به سکولاریسم سبک فرانسوی را («لائیسیته» فقط مال فرانسه است و بس) در «نیویورک تایمز»، «اکونومیست»، «وال‌استریت ژورنال» و «فایننشال تایمز» می‌خوانم. همه‌شان همین را می‌گویند: بجنبید فرانسوی‌ها، یک تکان دیگر بخورید سرمایه‌دار شده‌اید. چندفرهنگی باشید، ول کنید این فرهنگ والایتان را، بگذارید مردم و کالاها آزادانه بروند و بیایند، هرکس با عشق‌های خودش، لباس‌های خودش، خوراک‌های خودش، راحت‌شان بگذارید.باز، چه کلک خوبی، کار آدم‌هایی مثل تو که از حق استثمارشده‌ترین استثمار‌شده‌ها دفاع می‌کردند، به خدمت شاه پروس می‌کشد.فرمودی که حزب سوسیالیست قبر چپ را کنده است. این عین نافهمی نقش حزب کمونیست در دفن «انسان چپ» است. حزب کمونیست فرانسه (PCF) بود که در دوره اوجش، تحت رهبری تورز - همان‌وقت که تا مغز استخوان حامی مسکو بود - خود را به‌عنوان یک حزب ملی یا حتی ملی‌گرا عرضه کرد. این‌هم یک کلک دیگر؛ همان موقع که حزب را به حال خودش رها کردند، بی‌اعتنا به اینکه ریشه در مردم داشته باشد، معنایش را از دست داد.
تو در عامل ملی فقط «میل سریع به راست» را می‌بینی. تو به «جنبش‌های توده‌ای و دموکراتیک» (خدا می‌داند در کجا) امید بسته‌ای. خودت گفتی 40سال اخیر جز «فاجعه‌های اقتصادی» و «آشوب ژئوپلیتیکی» نداشته و تازه این حرف توست -یکی از برجسته‌ترین متفکران چپ رادیکال!
توده فقط یک نام است. پرولتاریا هم كه با جبهه ملی است. چپ رادیکال دارد ازهم می‌پاشد و چپ میانه به راست مایل می‌شود. دستِ راست، از سارکوزی گرفته تا ژوپه، بازتر است. موقعیت جدید این است.
http://www.versobooks.com

پاریس، 7 آوریل 2015
رانسیر عزیز؛
همین حالا مصاحبه‌ات با اریک اِشیمان را در «نوول آبزرواتوار» خواندم. مانده‌ام که ما هر دو در یک کشور زندگی می‌کنیم؟... مانده‌ام چه بگویم... یا حتی در یک سیاره، وقتی می‌بینم تو حرفت را با این جمله شروع می‌کنی: «پرواضح است همگان با محکوم‌کردن حملات ژانویه موافق‌اند».
کذب این حرف آن‌قدر آشکار است که آدم را از جواب‌دادن مأیوس می‌کند. من چیزی نمی‌گویم. با خودت است که منظورت را از این حرف روشن کنی. یعنی چه که «پرواضح است همگان...»؟ لطفا به ما بگو، من می‌خواهم این «همه» را ببینم - همه‌ای که می‌گویی شبیه یک دسته‌گل زیباست، بماند که عده‌ای از مردم بیرون از آن هستند.
بعد که بیشتر فکر کردم، با خودم گفتم منظورت این است که طرف قاتل‌ها نیستی؛ و حرفت را با همچو عبارت غریبی بیان کردی تا بگویی دیگر طرف مقتول‌ها هم نیستی.
پس وقتی به این «همه» فکر می‌کنیم (که همه را دربر... نمی‌گیرد) بلافاصله سروقت مسئله امر کلی می‌رسیم. غمگین شده بودی که کلی‌گرایی «دستکاری و مصادره‌به‌مطلوب» شده، و «بدل شده به وجه ممیز گروهی خاص». اما کرم از خود درخت است- یعنی، از خود مفهوم. کلی‌گراها آن‌قدر کور نیستند که نبینند همه طرف آنها نیستند. همین که بعضی‌ها کلی‌گرایند معنایش این است که بعضی‌ها هم جزئی‌گرایند، و اصلا بعضي هم افراد تک‌وتنها. پس شکی نیست که کلی‌گرایی از اول «وجه ممیز گروهی خاص» بوده. و جزئی‌گراها هم به‌سهم خود می‌توانند دلیل بیاورند که کلی‌گرایی، جزئی‌گرایی کلی‌گراهاست.
هیچ جای استدلالشان هم نمی‌لنگد. آنهایی که فکر می‌کنند «ارزش‌های والای کلی‌گرایانه» (اصطلاح خودت) شده‌اند ابزار «نگاه نو»ي امپریالیسم غربی، لژنشین‌اند. اینها در مجمع عمومی سازمان ملل در اکثریت‌اند. پوتین و فیلسوف‌های اسلاوپرستش، اربابان چین، عربستان سعودی،... و این خلافت اسلامی جدید، همه بر سر این موضوع اتفاق نظر دارند، و البته لی کوان یئوی تازه‌درگذشته (معمار سنگاپور) و برادران کاسترو را هم نباید از قلم انداخت.
تو همین را راجع به فرانسه گفتی، گفتی اینجا اصول والای کلی‌گرایی آلت دست مشتاقان سلطه شده است، همان‌هایی که همّ‌وغم خود را صرف حمله به «جامعه‌ای خاص» کرده‌اند. این را گفتی و بعد بلافاصله آن کلی‌گرایی را که جز بیگانه‌هراسی و نژادپرستی ترویج نمی‌کند، رد کردی. همین‌جاست که باید گفت، نگه دار تا با هم برویم.
بگذار بین امور ملی و بین‌المللی تمایز قائل شویم. وقتی پای هم‌نوازی ملت‌ها به‌میان می‌آید، خیلی دور از عقل نیست که به‌جای سعی و اصرار لجوجانه بر جهان‌شمول‌کردن کلی‌گرایی خود، بپذیریم که کلی‌گرایی هم نوعی جزئی‌گرایی است -جزئی‌گرایی ما. در این مورد به‌خصوص، نبش قبر آن ارتش جهانی که یک‌بار به‌نام حقوق بشر توسط آن «آدم‌خوار» معروف- امپراتور فرانسه- تجسم یافت، الزامی است. اما تو به‌نام چه چیزی از فرانسوی‌ها می‌خواهی جزئی‌گرایی‌شان را -که خودش کلی است- به‌نفع جزئی‌گرایی آن «جامعه‌ای خاص» رها کنند؟
وقتی اشیمان راجع‌به پوشش و آزادی زن‌ها از تو می‌پرسد، جواب می‌دهی: «قطعا وضع زنان در جهان اسلام مسئله‌ساز است، اما خود زنان مسلمانند که باید قبل از هرکس، تصمیم بگیرند چه چیزی را سرکوبگر بدانند و درکل هم، مردمی که تحت سرکوبند باید خود با سلطه بجنگند -شما نمی‌توانید نیابتا آنها را آزاد کنید».
سطر آخرت، همین‌جا، درست جمع‌بندی ایراد روبسپیر به بریسو است؛ همان موقع که بريسو به فرانسه انقلابی، ندا داد که «صلیبی برای آزادی همگان» علم کند و آغازگر جهاد براي آزادي باشد: «غریب‌ترین ایده‌ای که به ذهن یک سیاست‌مدار می‌تواند خطور کند، این باور است که با توسل به زور و حمله به یک کشور، می‌توان قانون و مشروطه را هم به آن قالب کرد. احدی از مبلغان مسلح خوشش نمی‌آید: هم طبيعت و هم دورانديشي، حكم مي‌كند آنها را به‌عنوان دشمن بيرون رانيم». (نطق در باشگاه ژاکوبن‌ها، دوم ژانویه 1792).
اما این بحث ربطی به موضوع ندارد، موضوع اصلا جنگ خارجی نیست. اشیمان هیچ اشاره‌ای به آزادسازی افغانستان یا عربستان نمی‌کند؛ از تو می‌پرسد نظرت راجع‌به آزادی زنان محجبه فرانسوی چیست. پیچاندن سؤال و گفتن از آداب ‌و رسوم «جهان اسلام» -وقتی از تو راجع‌به سرنوشت هم‌وطنان‌مان پرسیده‌اند و تو مشکل را به دوش آنها می‌اندازی- جواب نمی‌دهد. پاک‌کردن صورت‌مسئله است. اگر آنها منقاد دیگرانند، این دیگر فقط مسئله آنها نیست، مسئله آن «جامعه خاص» که می‌گویی هم نیست. مشکل کل جامعه جهانی است.
به‌گمانم وقتی ادعا می‌کنی کشتار دبیران «شارلی ابدو» هم حمله به آزادی نبود، باز همین کار را می‌کنی. ظاهرا در آن مورد خاص، دوقطبی‌کردن فقط به‌کار «مشروعیت‌زدایی از بخشی از مردم» آمده. تو آزادی بیان را «اصل تنظیم‌کننده روابط افراد با دولت» می‌بینی.
نه، رانسیر. چه شد که کشتار هفتم ژانویه موجی به‌پا کرد که از زمان بمب‌گذاری مادرید در سال 2004 که 200 کشته و هزارو400 زخمی به‌جا گذاشت، دیده نشده بود؟ چون که نیرویی با عزم جزم قلب پاریس را تکان داد و به کل بشر گفت بعضی چیزها هرگز نباید در هیچ‌جای جهان گفته یا حتی بازنموده شود. این حمله نمایان به حقوق مردم، زبان قال میلی جنون‌آمیز بود به سلطه بر جهان. این کشتار همه‌نوع واکنش برانگیخت: وحشت، انزجار، مقاومت، و ضمنا فهم، حمایت و ستایش.
[...] پس تو واقعا به ما می‌گویی این ماجرا ربطی به آزادی بیان نداشت، چون با تعاریف تنگ‌وترش تو جور درنمی‌آید؟
عجب ترکیب جالبی. عجب کلک قشنگی. همان‌وقت که غرب برخلاف میلش مجبور شد اعتراف کند کلی‌گرایی‌اش یک جزئی‌گرایی بوده و بس، جزئی‌گرایی مسلمان‌ها خودش را به‌صورت یک کلی‌گرایی نشان داد. کلی‌گرایی مسلح برگشته است. تلاش نئوکان‌های آمریکایی شکست خورده و حالا وقت کلی‌گرایی بنیادگراهاست که به صحنه تاریخ پا بگذارند و نقش «روح جهان» را بازی کنند.
این هم شکست خواهد خورد. دلیل اولش اینکه دوتکه است، اختلاف فرقه‌ای از درون دوپاره‌اش کرده است و دموکراسی‌ها انعطافی دارند که دولت‌های تمامیت‌خواهی که در آن جز اختگی و فساد و آشوب نمی‌بینند، راجع به آن دچار سوءتفاهم شده‌اند. خود تو، مثلا، به‌نظرم نتوانسته‌ای جنبه فراملی مشکلات فرانسه را درک کنی.
مذهب یهود نوعی کلی‌گرایی دارد، چون هفت فرمان نوح برای همه است؛ اما نمی‌خواهد کل جهان را به مذهب خود درآورد، در بطنش اقرار آزادانه انسان‌های برگزیده به جزئی‌گرایی‌شان جای دارد. دوره‌ای بود که کلی‌گرایی مسیحی هنوز جوان و سرزنده و حتی گهگاه خونریز بود، اما امروز به بحث وحدت کلیساها راضی شده است. کلی‌گرایی کمونیستی هم که دیگر به خاطره‌ها و آرزوهای محال پیوسته است. آنچه مانده، کلی‌گرایی سرمایه‌داری و کلی‌گرایی بنیادگراهاست.
[...]
جزئی‌گرایی روس هم مدعی است در همان زمینی بازی می‌کند که کلی‌گرایی‌های بزرگ معاصر. آنها روی احیای نوعی نظریه معادشناختی در قالب «مسکو، رم سوم» حساب کرده‌اند. هر روز شاهدیم یکی دیگر از احزاب دست راستی اروپایی جذب این مدار می‌شود. آیا ممکن است دامنه انترناسیونالش از این هم فراتر برود؟
درباره جزئی‌گرایی فرانسوی می‌توان گفت دیگر آن جاه‌طلبی‌های شارل موراسی را که الهام‌بخش دوگل شد ندارد: همان جاه‌طلبی که این ملت قدیمی را به محور نیروهای کوچک و متوسط مقاومت در برابر امپراتوری‌های بزرگ بدل کرد.
من هر هفته شبیه اظهارات تمسخرآمیز تو راجع به سکولاریسم سبک فرانسوی را («لائیسیته» فقط مال فرانسه است و بس) در «نیویورک تایمز»، «اکونومیست»، «وال‌استریت ژورنال» و «فایننشال تایمز» می‌خوانم. همه‌شان همین را می‌گویند: بجنبید فرانسوی‌ها، یک تکان دیگر بخورید سرمایه‌دار شده‌اید. چندفرهنگی باشید، ول کنید این فرهنگ والایتان را، بگذارید مردم و کالاها آزادانه بروند و بیایند، هرکس با عشق‌های خودش، لباس‌های خودش، خوراک‌های خودش، راحت‌شان بگذارید.باز، چه کلک خوبی، کار آدم‌هایی مثل تو که از حق استثمارشده‌ترین استثمار‌شده‌ها دفاع می‌کردند، به خدمت شاه پروس می‌کشد.فرمودی که حزب سوسیالیست قبر چپ را کنده است. این عین نافهمی نقش حزب کمونیست در دفن «انسان چپ» است. حزب کمونیست فرانسه (PCF) بود که در دوره اوجش، تحت رهبری تورز - همان‌وقت که تا مغز استخوان حامی مسکو بود - خود را به‌عنوان یک حزب ملی یا حتی ملی‌گرا عرضه کرد. این‌هم یک کلک دیگر؛ همان موقع که حزب را به حال خودش رها کردند، بی‌اعتنا به اینکه ریشه در مردم داشته باشد، معنایش را از دست داد.
تو در عامل ملی فقط «میل سریع به راست» را می‌بینی. تو به «جنبش‌های توده‌ای و دموکراتیک» (خدا می‌داند در کجا) امید بسته‌ای. خودت گفتی 40سال اخیر جز «فاجعه‌های اقتصادی» و «آشوب ژئوپلیتیکی» نداشته و تازه این حرف توست -یکی از برجسته‌ترین متفکران چپ رادیکال!
توده فقط یک نام است. پرولتاریا هم كه با جبهه ملی است. چپ رادیکال دارد ازهم می‌پاشد و چپ میانه به راست مایل می‌شود. دستِ راست، از سارکوزی گرفته تا ژوپه، بازتر است. موقعیت جدید این است.
http://www.versobooks.com

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.