گفتوگو با ژاک رانسیر درباره جایگاه راست افراطی در فرانسه
ابلهان سودمند برای جبهه ملی
ترجمه: نیما عیسیپور
بهنظر ژاک رانسیر، تعدادی از روشنفکران بهاصطلاح «جمهوریخواه» فرانسوی مدتی است در پی آن هستند درها را برای حزب جبهه ملی بگشایند. رانسیر در این گفتوگو با اریک اِشیمان نشان میدهد چگونه از ارزشهای کلیگرایانه به نفع گفتار بیگانههراسی بهرهبرداری شده است.
سه ما پیش مردم فرانسه به نام آزادی بیان و همزیستی به خیابانها ریختند. در انتخابات محلی اخیر، حزب جبهه ملی پیشرفت تازهای داشت. نظر شما در رابطه با اینکه این دو تحولِ به ظاهر متناقض بیدرنگ پشتِسر هم رخ دادهاند، چیست؟
خیلی مطمئن نیستم که اساسا تناقضی وجود داشته باشد. پرواضح است که همگان با محکومکردن حملات ژانویه موافقاند و همه هم از عکسالعمل مردم در قبال این اتفاق خشنودند؛ اما آن اتفاقِنظری که میخواستیم در دفاع از «آزادی بیان» نشان دهیم، بهگونهای سردرگمی دامن زد. فیالواقع، آزادی بیان اصلی است که مناسبات میان افراد و دولت را تنظیم میکند و به دولت اجازه نمیدهد از بیان آرا و دیدگاههای مخالف جلوگیری کند؛ اما حمله هفتم ژانویه به دفتر «شارلی ابدو» موجب بدنامی اصل کاملا متفاوت دیگری شد: این اصل که اگر کسی چیزی میگوید که خوشایند ما نیست، نباید به او شلیک کرد. این همان اصلی است که براساس آن افراد میتوانند با هم زندگی کنند و بیاموزند به هم احترام بگذارند.
با وجود این، از این مسئله چشم پوشیدیم و درعوض تصمیم گرفتیم به کل قضیه درباب آزادی بیان دوقطبی بنگریم. بهاینترتیب، در جریانی که سالها با استفاده از ارزشهای والای کلی درصدد آن بود از بخشی از جمعیت مشروعیتزدایی کند، فصل جدیدی آغاز شد؛ این جریان «فرانسویهای خوب» -هواداران جمهوری، لائیسیته [سکولاریسمِ فرانسوی دولتی] و آزادی بیان- را در برابر مهاجرانی قرار میدهد که ناگزیر فرقهگرا، متعصب، تبعیضگر جنسی و عقبافتاده هستند. برای ما توسلکردن بهکلیگرایی بهمثابه پذیرش اصلی مشترک است برای زندگیهایمان؛ اما کلیگرایی خود دستکاری و مصادرهبهمطلوب شده است و به ویژگی بارز یک گروه خاص بدل شده است و از آن برای اتهامزدن به یک اجتماع خاص استفاده میکنند -آنهم اغلب از طریق برنامههای جنونآمیز مبارزه با حجاب. یازدهم ژانویه (راهپیمایی جمهوریخواهان) هم نتوانست بر خارجشدن کلیگرایی از ریل غلبه کند. معترضان در این تظاهرات گردهم جمع شدند، بیاینکه بتوان تشخیص داد چه کسانی در حمایت از ارزشهای مشترک حضور داشتند و چه افرادی از گرایشات مبتنی بر بیگانههراسی دفاع میکردند.
یعنی میخواهید بگویید آنها که مدافع مدل جمهوریخواهی-لائیک هستند، بدون اینکه بدانند، دارند راه را برای حزب جبهه ملی باز میکنند؟
به ما میگویند از جبهه ملی شرزدایی شده است. خب، این به چه معناست؟ یعنی حزب آن دسته از اعضایی را که بهشکلی افراطی نژادپرست بودند به حاشیه رانده است؟ بله؛ اما گذشته از همه اینها تفاوت میان ایدههای جبهه ملی و ایدههایی که همچنان احترامبرانگیز قلمداد میشوند و بخشی از میراث جمهوریخواهی، محو شده است. در طول دو دهه تعدادی از روشنفکران منتسببه «چپ» منبع بحثها و جدلهایی بودهاند که آب در آسیاب بیگانههراسی و نژادپرستی میریزند. جبهه ملی دیگر لازم نیست بگوید مهاجران شغلهای ما را میخواهند یا اینکه آنها بیسروپا و شرور هستند. همین کافی است اعلام کنند لائیک نیستند، به ارزشهای ما اعتقاد ندارند، فرقهگرا هستند... .
ارزشهای والای کلیگرایانه-لائیسیته، قوانین مشترک برای همگان، برابری بین مرد و زن -به وسیلهای برای تمایزگذاری بین «ما» (مایی که به این ارزشها وفاداریم) و «آنها»یی بدل شده است، که اعتقادی به این ارزشها ندارند. جبهه ملی میتواند خود را از این اتهام مصون بداند، زیرا این «جمهوریخواهان» خودنما و میزبان هستند که به بحثهای مربوط به بیگانههراسی دامن میزنند.
اگر درست متوجه شده باشم، شما میگویید معنای اصلی «لائیسیته» به انحراف کشیده شده است. پس این کلمه برای شما چه معنایی دارد؟
«لائیسیته» در قرن نوزدهم ابزاری سیاسی بود که به جمهوریخواهان اجازه میداد مدارس را از چنگ کلیسای کاتولیک درآورند (بهویژه پس از تصویب لایحه فالو). ازاینرو، مفهوم لائیسیته به مواضعی ارجاع میداد که بهمنظور شکستن نظارت تام کلیسا بر آموزش اتخاذ شده بودند. در سالهای دهه هشتاد تصمیم گرفتیم آن را به یک اصل کلی بدل کنیم: اما در گذشته لائیسیته بهمثابه ابزاری درک شده بود برای تنظیم مناسبات دولت با کلیسای کاتولیک. در دهه هشتاد این مفهوم دستکاری شد و لائیسیته به قانونی بدل شد که هر فرد باید به آن گردن نهد. حال دیگر لائیکبودن به عهده افراد بود نه دولت. چطور میتوان تشخیص داد کسی دارد اصل لائیسیته را زیر پا میگذارد؟ با آنچه روی سرهاشان میگذارند... . وقتی بچه بودم، در روز عشای ربانی به مدرسه میرفتیم تا دوستان غیرکاتولیکمان را ببینیم، بازوبندهای مراسم را میپوشیدیم و عکسها را بین همه توزیع میکردیم. هیچکس فکر نمیکرد که این تهدیدی برای لائیسیته بود. در آن زمان، لائیسیته مسئله بودجه بود: بودجه عمومی برای مدارس دولتی، بودجه خصوصی برای مدارس خصوصی. این قسم لائیسیته مبتنی بر مناسبات میان دولت و مدارس خصوصی مدفون
شده و جای خود را به یک لائیسیته دیگر داده است؛ لائیسیتهای که بهدنبال آن است تا رفتار فردی را مدیریت کند و همچنین بخشی از جمعیت را به خاطر ظاهرشان بدنام کند. برخی حتی آنقدر هیجانزده شدهاند که خواستار قانونی هستند که به موجب آن داشتن حجاب در حضور یک کودک ممنوع است.
اما این میل به بدنامکردن مردم از کجا نشئت میگیرد؟
دلایل متعددی دارد؛ برخی از دلایل به مسئله فلسطین و اشکال مختلف عدم رواداریای مربوط میشود که دو طرف در این کشور بدان دامن زدهاند. اما مسئله دیگر رنجش و آزردگی عظیم «جناح چپ» است که از دل آرزوهای بزرگ سالهای دهه 60 و 70 و بربادرفتن همین آرزوها توسط جریان موسوم به حزب «سوسیالیست» زاده شد، آن هم درست زمانیکه این حزب به قدرت رسید. همه ایدهآلهای جمهوریخواهانه، سوسیالیستی، انقلابی و پیشرو به هم پشت کردهاند. به ضد خودشان بدل شدهاند؛ این ایدهآلها دیگر سلاحهای مبارزه برای برابری نیستند، بلکه جنگافزاری هستند برای تبعیض، بیاعتمادی و تحقیر هدایتشده علیه مردمانی از قرار معلوم «وحشی» یا «عقبافتاده». ناتوان از درافتادن با رشد نابرابری، با مشروعیتزدایی از مردمی که از آثار این نابرابری در رنجاند، به نابرابریها مشروعیت میبخشیم. میتوانیم به همان شیوهای بیندیشیم که نقد مارکسیستی را واژگون کرد، یافتن توجیهی برای تقبیح فرد در دموکراسی و خوارشمردن مصرفکننده قادر مطلق - یعنی، محکومکردن آنانی که کمترین ابزار لازم برای مصرف را در اختیار دارند... واژگونی کلیگرایی جمهوریخواهان، که به یک نظرگاه ارتجاعی
برای بدنامکردن فقرا تبدیل شده، از همین منطق برخوردار است.
آیا با وجود این مبارزه علیه حجاب بهمثابه چیزی که با آزادی زنان فاصله بسیار دارد خود به حد کفایت مشروع نیست؟
مسئله اینجاست که مگر رسالت مدارس دولتی آزادکردن زنان است. اگر اینگونه است، پس چرا دولت کارگران و دیگر گروههای تحت سلطه در جامعه فرانسه را آزاد نمیکند؟ انواع انقیاد وجود دارد؛ از اجتماعی گرفته تا جنسی و نژادی. اصل اساسی یک ایدئولوژی ارتجاعی انگشتگذاشتن بر یک شکل خاص از قبول سلطه است و بقیه انواع سلطه بهتر است سر جای خود باقی بمانند. همان مردمی که زمانی فمینیسم را به «فرقهگرایی» متهم میکردند حال «فمینیسم» خود را کشف کردهاند تا توجیهی باشد بر قوانین ضدحجاب. مطمئنا وضع زنان در جهان اسلام مسئلهساز است، لیکن این خود زنان درگیر با حجاب هستند که باید درخصوص اینکه چه چیزی ظالمانه است تصمیم بگیرند. بهطور کلی مردمی که از ظلم و سرکوب رنج میبرند باید علیه قبول سلطه خود بشورند - نمیشود بهنیابت از مردم آنان را رها کرد.
اجازه دهید به جبهه ملی بازگردیم. شما منتقد این ایده هستید که «the people» [یا همان مردم نه در معنای عام آن، بلکه به معنای دسته یا گروهی خاص از مردم] ماهیتا نژادپرستانه است. به زعم شما، مهاجران بیشتر قربانیان نژادپرستی «از بالا» هستند تا «از پایین»: ارائه چهرهای نژادپرستانه از مهاجران، تبعید آنان به حومههای حاشیهای یا دشواری یافتن کار یا مسکن درصورت داشتن نام خانوادگی خارجی. اما هنگامیکه 25 درصد از رأیدهندگان از حزبی حمایت میکنند که خواهان توقف ساختوساز مساجد است، این آیا نشان نمیدهد که علیرغم برخی ملاحظات رانههای بیگانههراسی همچنان بین مردم فرانسه وجود دارند؟
نخست اینکه، این موج عظیم بیگانههراسی فقط به سطوح مختلف رأیدهندگان راست افراطی محدود نمیشود و از آنها نیز فراتر میرود. چه تفاوتی وجود دارد میان یک شهردار منتسب به جبهه ملی که نام خیابان 19 مارس را تغییر میدهد، نمایندگان پارلمان حزب UMP [حزب راست میانه «اتحاد برای جنبش مردمی»] که خواستار این هستند تا به کودکانمان جنبههای مثبت استعمارگرایی را بیاموزیم، نیکلا سارکوزی که مخالف حذف گوشت خوک از منوی مدارس فرانسه است، یا روشنفکران بهاصطلاح «طرفدار جمهوری» که میکوشند نوجوانان محجبه را از رفتن به دانشگاه باز بدارند؟ به هر ترتیب، گفتن اینکه رأی جبهه ملی تجلی ایدههای مبتنی بر بیگانههراسی یا نژادپرستی محسوب میشود، بسیار تقلیلگرایانه است. جبهه ملی بیش از اینکه ابزاری باشد برای بیان تمایلات و عواطف مردم، محصول ساختاری حیات سیاسی فرانسوی است؛ مثلا همانطور که میدانید این حزب براساس قانون اساسی جمهوری پنجم سازمان یافته است. وقتی این نظام به یک اقلیت کوچک اجازه میدهد تا به نام مردم بر آنان حکم براند، انگار لجوجانه برای آن جهتگیری سیاسیای فضا میگشاید که معتقد است «ما جزئی از بازی آنها نیستیم». جبهه ملی پس
از تجزیه کمونیستها و چپ افراطی آن فضا را به اشغال خود درآورده است. تا آنجاکه به احساسات عمیق تودهها مربوط میشود - خب، اصلا چطور میتوان آن را اندازه گرفت؟ میخواهم تنها به گفتن همین اکتفا کنم که در فرانسه هیچ جریانی مشابه جنبش آلمانی ضدبیگانگان PEGIDA وجود ندارد. فکر نمیکنم که وضعیت کنونی را بتوان با سالهای دهه 30 مقایسه کرد، همچنین امروزه در فرانسه مثل سالهای بین جنگ دیگر شاهد گروهی عظیم از شبهنظامیان افراطگرای دستراستی نیز نیستیم.
انگار به زعم شما مبارزه با جبهه ملی لازم نیست...
ما باید به جنگ آن نظامی برویم که جبهه ملی را تولید میکند و همینطور باید علیه آن تاکتیکی بایستیم که با محکومسازی جبهه ملی درصدد آن است تا چرخش بهراست سریع دولت نخبگان و طبقه روشنفکر را پنهان کند.
نگران نیستید که این جریان به قدرت برسد؟
به نظر من از آنجا که جبهه ملی محصول عدم توازن موجود در منطق نهادهاست، به احتمال خیلی زیاد در همین نظام ادغام میشود. بین جبهه ملی و نیروهای نظاممند موجود شباهتهای بسیاری وجود دارد.
به قدرت رسیدن جبهه ملی میتواند عواقب بسیار انضمامیای برای ضعیفترین قشرها، یعنی مهاجران، در جامعه فرانسه داشته باشد، اینطور نیست؟
احتمالا همینطور است. اما تصور نمیکنم جبهه ملی دست به اخراج گسترده صدها هزار یا میلیونها مهاجر به موطنشان بزند. مسئله جبهه ملی اعتراض سفیدپوستان نگونبخت علیه مهاجران نیست؛ گستره رأیدهندگان به این جریان جملگی بخشهای جامعه را دربر میگیرد، حتی مهاجران. بنابراین درست است که برخی مواضع نمادین وجود دارند، اما من فکر نمیکنم که دولت ائتلافی UMP با جبهه ملی خیلی با دولت UMP متفاوت باشد.
پیش از اولین دور انتخابات مانوئل وال با انتقاد از روشنفکران فرانسوی آنها را جماعت درخوابفرورفته خطاب کرد: به قول او، «روشنفکران کجا هستند، وجدان بزرگ این کشور کجاست، کجا هستند مردان و زنانی که باید در خط مقدم باشند -چپ کجاست؟» شما هم از این موضوع نگرانید؟
پس سوسیالیستها از ما میپرسند که «چپ کجاست»؟ پاسخ ساده است: در همان مغاکی که شما موجبش بودید. نقش حزب سوسیالیست همواره این بوده که چپ را خفه کند. عملیات با موفقیت انجام شد. مانوئل وال میپرسد روشنفکران چه کار میکنند...، رک بگویم، نمیفهمم چطور آدمی مثل او میتواند دم از انتقاد از چپها بزند. او از سکوت چپها انتقاد میکند اما واقعیت این است که برای دههها برخی از روشنفکران تقدیر غمانگیزی داشتهاند. آنها به ستاره و حتی قدیس تبدیل شدهاند. در کمپینهای آکنده از نفرت علیه حجاب و در حمایت از «لائیسیته» مشارکتی فعال داشتهاند. در دفاع یا انتقاد از چیزها با صراحتی فزونازحد سخن گفتهاند. بگذارید این را هم اضافه کنم که اقبال به روشنفکران همان اقبال به مردم است، البته مردمی که آنقدر کودناند که روشنفکران تیزهوش میتوانند نقش سخنگوی آنان را ایفا کنند. بیتردید تنها زمانی میتوان این نقش را پذیرفت که خود را در مقابل مردمی تعریف کنید که بیشعور و عقبمانده معرفی میشوند. این طرز فکر نهایتا از یک تقسیمبندی ناشی میشود که براساس آن برخی «میدانند» و برخی دیگر نیز «نمیدانند»، اگر در پی آن هستیم به مصاف جامعه
نفرتباری برویم که جبهه ملی تنها یکی از تجلیات آن است، این دقیقا همان تصوری است که باید نابود شود.
با وجود این، روشنفکرانی هستند، مثل خود شما، که با این انحراف به راست در تفکر فرانسوی سرِ ستیز دارند. شما به نیروی کلام روشنفکر اعتقاد ندارید؟
نمیتوان از چند فرد انتظار داشت گشودگیای در این وضعیت ایجاد کنند. این گشودگی فقط از طریق جنبشهای تودهای و دموکراتیک است که در وضعیت رقم میخورد، جنبشهایی که مشروعیت خود را از یک روشنفکر کسب نمیکنند.
شما در کار فلسفیتان نشان میدهید از زمانی که افلاطون در اندیشه سیاسیاش به این متمایل شد که افراد را در قالب آنهایی که «میدانند» و آنانی که «نمیدانند» طبقهبندی کند، از یک سو، طبقه افراد شایسته، تحصیلکرده و عاقلی را داریم که باید حکومت کنند و از سوی دیگر، طبقه مردم نادانی که قربانی امیال فرومایه خویش هستند و محکوماند به اینکه دیگران بر آنها حکومت کنند. بنابراین آیا وضعیت کنونی را نیز اینگونه تحلیل میکنید؟
حاکمان تا مدتهایی مدید جامهای دوختهشده از فضایل طبقه آگاه را به تن میکردهاند، فضایلی همچون دوراندیشی، اعتدال، دانایی و غیره. اما امروزه دولتها از علم-اقتصاد سخن میگویند و مدعیاند هیچ کاری ندارند الا اجرای قوانین علیالظاهر عینی و ناگزیر اقتصاد (قوانینی که تنها در راستای منافع طبقات حاکم اجرا میشوند). اما همه شاهد فجایع اقتصادی و هرجومرجهای ژئوپلیتیکی بودهایم که حکمت حاکمانه و علم اقتصاد نوین در چهل سال گذشته بهبار آوردهاند. اثبات ناکارآمدی بهاصطلاح کارآمدان، موجب شده مردم آنانی را به سخره گیرند که با تحقیر بر آنها حکم میرانند. اثبات پوزیتیو شایستگی مردم بهاصطلاح ناکارآمد، البته مقولهای است کاملا متفاوت.
پینوشت:
روبر منار شهردار طرفدار جبهه ملی در بزیه نام خیابانی را تغییر داد که به مناسبت استقلال الجزایر نامگذاری شده بود، نام جدید این خیابان «ایلی دونوا اهل سن ماک» عنوان گرفت، یکی از اعضای گروه مقاومت فرانسه که به اردوگاه مرگ بوخِنوالد فرستاده شده بود، ولی بعدها به یکی از حامیان جریان ارتجاعی ضداستقلال الجزایر تبدیل شد. وی در کودتای ژنرالها در آوریل 1961 شرکت داشت و به همین جرم نیز به زندان محکوم شد.
http: //www. versobooks. com
بهنظر ژاک رانسیر، تعدادی از روشنفکران بهاصطلاح «جمهوریخواه» فرانسوی مدتی است در پی آن هستند درها را برای حزب جبهه ملی بگشایند. رانسیر در این گفتوگو با اریک اِشیمان نشان میدهد چگونه از ارزشهای کلیگرایانه به نفع گفتار بیگانههراسی بهرهبرداری شده است.
سه ما پیش مردم فرانسه به نام آزادی بیان و همزیستی به خیابانها ریختند. در انتخابات محلی اخیر، حزب جبهه ملی پیشرفت تازهای داشت. نظر شما در رابطه با اینکه این دو تحولِ به ظاهر متناقض بیدرنگ پشتِسر هم رخ دادهاند، چیست؟
خیلی مطمئن نیستم که اساسا تناقضی وجود داشته باشد. پرواضح است که همگان با محکومکردن حملات ژانویه موافقاند و همه هم از عکسالعمل مردم در قبال این اتفاق خشنودند؛ اما آن اتفاقِنظری که میخواستیم در دفاع از «آزادی بیان» نشان دهیم، بهگونهای سردرگمی دامن زد. فیالواقع، آزادی بیان اصلی است که مناسبات میان افراد و دولت را تنظیم میکند و به دولت اجازه نمیدهد از بیان آرا و دیدگاههای مخالف جلوگیری کند؛ اما حمله هفتم ژانویه به دفتر «شارلی ابدو» موجب بدنامی اصل کاملا متفاوت دیگری شد: این اصل که اگر کسی چیزی میگوید که خوشایند ما نیست، نباید به او شلیک کرد. این همان اصلی است که براساس آن افراد میتوانند با هم زندگی کنند و بیاموزند به هم احترام بگذارند.
با وجود این، از این مسئله چشم پوشیدیم و درعوض تصمیم گرفتیم به کل قضیه درباب آزادی بیان دوقطبی بنگریم. بهاینترتیب، در جریانی که سالها با استفاده از ارزشهای والای کلی درصدد آن بود از بخشی از جمعیت مشروعیتزدایی کند، فصل جدیدی آغاز شد؛ این جریان «فرانسویهای خوب» -هواداران جمهوری، لائیسیته [سکولاریسمِ فرانسوی دولتی] و آزادی بیان- را در برابر مهاجرانی قرار میدهد که ناگزیر فرقهگرا، متعصب، تبعیضگر جنسی و عقبافتاده هستند. برای ما توسلکردن بهکلیگرایی بهمثابه پذیرش اصلی مشترک است برای زندگیهایمان؛ اما کلیگرایی خود دستکاری و مصادرهبهمطلوب شده است و به ویژگی بارز یک گروه خاص بدل شده است و از آن برای اتهامزدن به یک اجتماع خاص استفاده میکنند -آنهم اغلب از طریق برنامههای جنونآمیز مبارزه با حجاب. یازدهم ژانویه (راهپیمایی جمهوریخواهان) هم نتوانست بر خارجشدن کلیگرایی از ریل غلبه کند. معترضان در این تظاهرات گردهم جمع شدند، بیاینکه بتوان تشخیص داد چه کسانی در حمایت از ارزشهای مشترک حضور داشتند و چه افرادی از گرایشات مبتنی بر بیگانههراسی دفاع میکردند.
یعنی میخواهید بگویید آنها که مدافع مدل جمهوریخواهی-لائیک هستند، بدون اینکه بدانند، دارند راه را برای حزب جبهه ملی باز میکنند؟
به ما میگویند از جبهه ملی شرزدایی شده است. خب، این به چه معناست؟ یعنی حزب آن دسته از اعضایی را که بهشکلی افراطی نژادپرست بودند به حاشیه رانده است؟ بله؛ اما گذشته از همه اینها تفاوت میان ایدههای جبهه ملی و ایدههایی که همچنان احترامبرانگیز قلمداد میشوند و بخشی از میراث جمهوریخواهی، محو شده است. در طول دو دهه تعدادی از روشنفکران منتسببه «چپ» منبع بحثها و جدلهایی بودهاند که آب در آسیاب بیگانههراسی و نژادپرستی میریزند. جبهه ملی دیگر لازم نیست بگوید مهاجران شغلهای ما را میخواهند یا اینکه آنها بیسروپا و شرور هستند. همین کافی است اعلام کنند لائیک نیستند، به ارزشهای ما اعتقاد ندارند، فرقهگرا هستند... .
ارزشهای والای کلیگرایانه-لائیسیته، قوانین مشترک برای همگان، برابری بین مرد و زن -به وسیلهای برای تمایزگذاری بین «ما» (مایی که به این ارزشها وفاداریم) و «آنها»یی بدل شده است، که اعتقادی به این ارزشها ندارند. جبهه ملی میتواند خود را از این اتهام مصون بداند، زیرا این «جمهوریخواهان» خودنما و میزبان هستند که به بحثهای مربوط به بیگانههراسی دامن میزنند.
اگر درست متوجه شده باشم، شما میگویید معنای اصلی «لائیسیته» به انحراف کشیده شده است. پس این کلمه برای شما چه معنایی دارد؟
«لائیسیته» در قرن نوزدهم ابزاری سیاسی بود که به جمهوریخواهان اجازه میداد مدارس را از چنگ کلیسای کاتولیک درآورند (بهویژه پس از تصویب لایحه فالو). ازاینرو، مفهوم لائیسیته به مواضعی ارجاع میداد که بهمنظور شکستن نظارت تام کلیسا بر آموزش اتخاذ شده بودند. در سالهای دهه هشتاد تصمیم گرفتیم آن را به یک اصل کلی بدل کنیم: اما در گذشته لائیسیته بهمثابه ابزاری درک شده بود برای تنظیم مناسبات دولت با کلیسای کاتولیک. در دهه هشتاد این مفهوم دستکاری شد و لائیسیته به قانونی بدل شد که هر فرد باید به آن گردن نهد. حال دیگر لائیکبودن به عهده افراد بود نه دولت. چطور میتوان تشخیص داد کسی دارد اصل لائیسیته را زیر پا میگذارد؟ با آنچه روی سرهاشان میگذارند... . وقتی بچه بودم، در روز عشای ربانی به مدرسه میرفتیم تا دوستان غیرکاتولیکمان را ببینیم، بازوبندهای مراسم را میپوشیدیم و عکسها را بین همه توزیع میکردیم. هیچکس فکر نمیکرد که این تهدیدی برای لائیسیته بود. در آن زمان، لائیسیته مسئله بودجه بود: بودجه عمومی برای مدارس دولتی، بودجه خصوصی برای مدارس خصوصی. این قسم لائیسیته مبتنی بر مناسبات میان دولت و مدارس خصوصی مدفون
شده و جای خود را به یک لائیسیته دیگر داده است؛ لائیسیتهای که بهدنبال آن است تا رفتار فردی را مدیریت کند و همچنین بخشی از جمعیت را به خاطر ظاهرشان بدنام کند. برخی حتی آنقدر هیجانزده شدهاند که خواستار قانونی هستند که به موجب آن داشتن حجاب در حضور یک کودک ممنوع است.
اما این میل به بدنامکردن مردم از کجا نشئت میگیرد؟
دلایل متعددی دارد؛ برخی از دلایل به مسئله فلسطین و اشکال مختلف عدم رواداریای مربوط میشود که دو طرف در این کشور بدان دامن زدهاند. اما مسئله دیگر رنجش و آزردگی عظیم «جناح چپ» است که از دل آرزوهای بزرگ سالهای دهه 60 و 70 و بربادرفتن همین آرزوها توسط جریان موسوم به حزب «سوسیالیست» زاده شد، آن هم درست زمانیکه این حزب به قدرت رسید. همه ایدهآلهای جمهوریخواهانه، سوسیالیستی، انقلابی و پیشرو به هم پشت کردهاند. به ضد خودشان بدل شدهاند؛ این ایدهآلها دیگر سلاحهای مبارزه برای برابری نیستند، بلکه جنگافزاری هستند برای تبعیض، بیاعتمادی و تحقیر هدایتشده علیه مردمانی از قرار معلوم «وحشی» یا «عقبافتاده». ناتوان از درافتادن با رشد نابرابری، با مشروعیتزدایی از مردمی که از آثار این نابرابری در رنجاند، به نابرابریها مشروعیت میبخشیم. میتوانیم به همان شیوهای بیندیشیم که نقد مارکسیستی را واژگون کرد، یافتن توجیهی برای تقبیح فرد در دموکراسی و خوارشمردن مصرفکننده قادر مطلق - یعنی، محکومکردن آنانی که کمترین ابزار لازم برای مصرف را در اختیار دارند... واژگونی کلیگرایی جمهوریخواهان، که به یک نظرگاه ارتجاعی
برای بدنامکردن فقرا تبدیل شده، از همین منطق برخوردار است.
آیا با وجود این مبارزه علیه حجاب بهمثابه چیزی که با آزادی زنان فاصله بسیار دارد خود به حد کفایت مشروع نیست؟
مسئله اینجاست که مگر رسالت مدارس دولتی آزادکردن زنان است. اگر اینگونه است، پس چرا دولت کارگران و دیگر گروههای تحت سلطه در جامعه فرانسه را آزاد نمیکند؟ انواع انقیاد وجود دارد؛ از اجتماعی گرفته تا جنسی و نژادی. اصل اساسی یک ایدئولوژی ارتجاعی انگشتگذاشتن بر یک شکل خاص از قبول سلطه است و بقیه انواع سلطه بهتر است سر جای خود باقی بمانند. همان مردمی که زمانی فمینیسم را به «فرقهگرایی» متهم میکردند حال «فمینیسم» خود را کشف کردهاند تا توجیهی باشد بر قوانین ضدحجاب. مطمئنا وضع زنان در جهان اسلام مسئلهساز است، لیکن این خود زنان درگیر با حجاب هستند که باید درخصوص اینکه چه چیزی ظالمانه است تصمیم بگیرند. بهطور کلی مردمی که از ظلم و سرکوب رنج میبرند باید علیه قبول سلطه خود بشورند - نمیشود بهنیابت از مردم آنان را رها کرد.
اجازه دهید به جبهه ملی بازگردیم. شما منتقد این ایده هستید که «the people» [یا همان مردم نه در معنای عام آن، بلکه به معنای دسته یا گروهی خاص از مردم] ماهیتا نژادپرستانه است. به زعم شما، مهاجران بیشتر قربانیان نژادپرستی «از بالا» هستند تا «از پایین»: ارائه چهرهای نژادپرستانه از مهاجران، تبعید آنان به حومههای حاشیهای یا دشواری یافتن کار یا مسکن درصورت داشتن نام خانوادگی خارجی. اما هنگامیکه 25 درصد از رأیدهندگان از حزبی حمایت میکنند که خواهان توقف ساختوساز مساجد است، این آیا نشان نمیدهد که علیرغم برخی ملاحظات رانههای بیگانههراسی همچنان بین مردم فرانسه وجود دارند؟
نخست اینکه، این موج عظیم بیگانههراسی فقط به سطوح مختلف رأیدهندگان راست افراطی محدود نمیشود و از آنها نیز فراتر میرود. چه تفاوتی وجود دارد میان یک شهردار منتسب به جبهه ملی که نام خیابان 19 مارس را تغییر میدهد، نمایندگان پارلمان حزب UMP [حزب راست میانه «اتحاد برای جنبش مردمی»] که خواستار این هستند تا به کودکانمان جنبههای مثبت استعمارگرایی را بیاموزیم، نیکلا سارکوزی که مخالف حذف گوشت خوک از منوی مدارس فرانسه است، یا روشنفکران بهاصطلاح «طرفدار جمهوری» که میکوشند نوجوانان محجبه را از رفتن به دانشگاه باز بدارند؟ به هر ترتیب، گفتن اینکه رأی جبهه ملی تجلی ایدههای مبتنی بر بیگانههراسی یا نژادپرستی محسوب میشود، بسیار تقلیلگرایانه است. جبهه ملی بیش از اینکه ابزاری باشد برای بیان تمایلات و عواطف مردم، محصول ساختاری حیات سیاسی فرانسوی است؛ مثلا همانطور که میدانید این حزب براساس قانون اساسی جمهوری پنجم سازمان یافته است. وقتی این نظام به یک اقلیت کوچک اجازه میدهد تا به نام مردم بر آنان حکم براند، انگار لجوجانه برای آن جهتگیری سیاسیای فضا میگشاید که معتقد است «ما جزئی از بازی آنها نیستیم». جبهه ملی پس
از تجزیه کمونیستها و چپ افراطی آن فضا را به اشغال خود درآورده است. تا آنجاکه به احساسات عمیق تودهها مربوط میشود - خب، اصلا چطور میتوان آن را اندازه گرفت؟ میخواهم تنها به گفتن همین اکتفا کنم که در فرانسه هیچ جریانی مشابه جنبش آلمانی ضدبیگانگان PEGIDA وجود ندارد. فکر نمیکنم که وضعیت کنونی را بتوان با سالهای دهه 30 مقایسه کرد، همچنین امروزه در فرانسه مثل سالهای بین جنگ دیگر شاهد گروهی عظیم از شبهنظامیان افراطگرای دستراستی نیز نیستیم.
انگار به زعم شما مبارزه با جبهه ملی لازم نیست...
ما باید به جنگ آن نظامی برویم که جبهه ملی را تولید میکند و همینطور باید علیه آن تاکتیکی بایستیم که با محکومسازی جبهه ملی درصدد آن است تا چرخش بهراست سریع دولت نخبگان و طبقه روشنفکر را پنهان کند.
نگران نیستید که این جریان به قدرت برسد؟
به نظر من از آنجا که جبهه ملی محصول عدم توازن موجود در منطق نهادهاست، به احتمال خیلی زیاد در همین نظام ادغام میشود. بین جبهه ملی و نیروهای نظاممند موجود شباهتهای بسیاری وجود دارد.
به قدرت رسیدن جبهه ملی میتواند عواقب بسیار انضمامیای برای ضعیفترین قشرها، یعنی مهاجران، در جامعه فرانسه داشته باشد، اینطور نیست؟
احتمالا همینطور است. اما تصور نمیکنم جبهه ملی دست به اخراج گسترده صدها هزار یا میلیونها مهاجر به موطنشان بزند. مسئله جبهه ملی اعتراض سفیدپوستان نگونبخت علیه مهاجران نیست؛ گستره رأیدهندگان به این جریان جملگی بخشهای جامعه را دربر میگیرد، حتی مهاجران. بنابراین درست است که برخی مواضع نمادین وجود دارند، اما من فکر نمیکنم که دولت ائتلافی UMP با جبهه ملی خیلی با دولت UMP متفاوت باشد.
پیش از اولین دور انتخابات مانوئل وال با انتقاد از روشنفکران فرانسوی آنها را جماعت درخوابفرورفته خطاب کرد: به قول او، «روشنفکران کجا هستند، وجدان بزرگ این کشور کجاست، کجا هستند مردان و زنانی که باید در خط مقدم باشند -چپ کجاست؟» شما هم از این موضوع نگرانید؟
پس سوسیالیستها از ما میپرسند که «چپ کجاست»؟ پاسخ ساده است: در همان مغاکی که شما موجبش بودید. نقش حزب سوسیالیست همواره این بوده که چپ را خفه کند. عملیات با موفقیت انجام شد. مانوئل وال میپرسد روشنفکران چه کار میکنند...، رک بگویم، نمیفهمم چطور آدمی مثل او میتواند دم از انتقاد از چپها بزند. او از سکوت چپها انتقاد میکند اما واقعیت این است که برای دههها برخی از روشنفکران تقدیر غمانگیزی داشتهاند. آنها به ستاره و حتی قدیس تبدیل شدهاند. در کمپینهای آکنده از نفرت علیه حجاب و در حمایت از «لائیسیته» مشارکتی فعال داشتهاند. در دفاع یا انتقاد از چیزها با صراحتی فزونازحد سخن گفتهاند. بگذارید این را هم اضافه کنم که اقبال به روشنفکران همان اقبال به مردم است، البته مردمی که آنقدر کودناند که روشنفکران تیزهوش میتوانند نقش سخنگوی آنان را ایفا کنند. بیتردید تنها زمانی میتوان این نقش را پذیرفت که خود را در مقابل مردمی تعریف کنید که بیشعور و عقبمانده معرفی میشوند. این طرز فکر نهایتا از یک تقسیمبندی ناشی میشود که براساس آن برخی «میدانند» و برخی دیگر نیز «نمیدانند»، اگر در پی آن هستیم به مصاف جامعه
نفرتباری برویم که جبهه ملی تنها یکی از تجلیات آن است، این دقیقا همان تصوری است که باید نابود شود.
با وجود این، روشنفکرانی هستند، مثل خود شما، که با این انحراف به راست در تفکر فرانسوی سرِ ستیز دارند. شما به نیروی کلام روشنفکر اعتقاد ندارید؟
نمیتوان از چند فرد انتظار داشت گشودگیای در این وضعیت ایجاد کنند. این گشودگی فقط از طریق جنبشهای تودهای و دموکراتیک است که در وضعیت رقم میخورد، جنبشهایی که مشروعیت خود را از یک روشنفکر کسب نمیکنند.
شما در کار فلسفیتان نشان میدهید از زمانی که افلاطون در اندیشه سیاسیاش به این متمایل شد که افراد را در قالب آنهایی که «میدانند» و آنانی که «نمیدانند» طبقهبندی کند، از یک سو، طبقه افراد شایسته، تحصیلکرده و عاقلی را داریم که باید حکومت کنند و از سوی دیگر، طبقه مردم نادانی که قربانی امیال فرومایه خویش هستند و محکوماند به اینکه دیگران بر آنها حکومت کنند. بنابراین آیا وضعیت کنونی را نیز اینگونه تحلیل میکنید؟
حاکمان تا مدتهایی مدید جامهای دوختهشده از فضایل طبقه آگاه را به تن میکردهاند، فضایلی همچون دوراندیشی، اعتدال، دانایی و غیره. اما امروزه دولتها از علم-اقتصاد سخن میگویند و مدعیاند هیچ کاری ندارند الا اجرای قوانین علیالظاهر عینی و ناگزیر اقتصاد (قوانینی که تنها در راستای منافع طبقات حاکم اجرا میشوند). اما همه شاهد فجایع اقتصادی و هرجومرجهای ژئوپلیتیکی بودهایم که حکمت حاکمانه و علم اقتصاد نوین در چهل سال گذشته بهبار آوردهاند. اثبات ناکارآمدی بهاصطلاح کارآمدان، موجب شده مردم آنانی را به سخره گیرند که با تحقیر بر آنها حکم میرانند. اثبات پوزیتیو شایستگی مردم بهاصطلاح ناکارآمد، البته مقولهای است کاملا متفاوت.
پینوشت:
روبر منار شهردار طرفدار جبهه ملی در بزیه نام خیابانی را تغییر داد که به مناسبت استقلال الجزایر نامگذاری شده بود، نام جدید این خیابان «ایلی دونوا اهل سن ماک» عنوان گرفت، یکی از اعضای گروه مقاومت فرانسه که به اردوگاه مرگ بوخِنوالد فرستاده شده بود، ولی بعدها به یکی از حامیان جریان ارتجاعی ضداستقلال الجزایر تبدیل شد. وی در کودتای ژنرالها در آوریل 1961 شرکت داشت و به همین جرم نیز به زندان محکوم شد.
http: //www. versobooks. com
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.