|

سرگشتگی دولت ترکیه در قبال کردها

گوکهان باجیک . آزاد حاجی‌آقایی

دولت ترکیه مشخصا در تدوین یک استراتژی پایدار نسبت به مسئله کردها در داخل و خارج از قلمرو سرزمینی خود شکست خورده است و این بدین معناست که این مسئله، سیاست‌های کنونی داخلی ترکیه را دچار سرگشتگی کرده است. از سوی دیگر حزب «دموکراتیک خلق‌ها» نیز با کسب 13 درصد آرا از مجموع آرای ملی حمایت‌های مردمی در میان ترک‌ها به خود جلب کرده است. متعاقب انتخابات هفتم ژوئن، این حزب به سومین حزب بزرگ در استانبول تبدیل شد. اما دراین‌میان باید توجه داشت این حزب کردی در میان بسیاری کردهای ترکیه و در شمال سوریه که کانتون‌های کردنشین آن به‌طور فزاینده‌ای از مشروعیت بین‌المللی برخوردار می‌شوند نیز از پایگاه مردمی برخوردار است.
به‌نظر می‌رسد اکنون آنکارا میان سیاست‌های کردها در داخل و خارج از قلمرو سرزمینی خود، در دام افتاده و دچار یأس شده است. دراین‌میان در آنکارا برخی از شخصیت‌های تأثیرگذار در راستای ممانعت از ایجاد یک دولت کردی در شمال سوریه، از آنکارا برای مداخله نظامی حمایت می‌کنند. اما آیا چنین موضعی واقع‌گرایانه به‌شمار می‌رود؟ آیا ترکیه می‌تواند یک‌طرفه به چنین اقدامی دست بزند؟ آیا جامعه بین‌المللی در مقابل این اقدام یک‌طرفه ترکیه که ممکن است بقای کانتون‌ها را با تهدید مواجه کند، تسامح نشان می‌دهد؟ و نیز آیا ترکیه برای چنین مداخله‌ای در شمال سوریه، از ظرفیت‌های مادی برخوردار است؟
سیاست خارجی ترکیه تقریبا دانش‌نامه‌ای از استراتژی‌های شکست‌خورده را در چنته خود دارد. از همه بدتر، بسیاری از استراتژیسین‌های ترکیه حرکت‌های جدیدی را مطرح کرده‌اند که کاملا خلاف منافع ترکیه است. ممکن است استدلال شود پیگیری دو سیاست از سوی ترکیه به ظهور قدرتمندانه کردها در منطقه کمک کرده باشد: نخست؛ سیاست ترکیه در قبال سوریه. تضعیف سوریه محیط تودرتویی را برای سیاست‌های کردی در منطقه ایجاد کرده است. آیا آنکارا چنین آغازی را پیش‌بینی نمی‌کرد؟ تجربه عراق این نکته را به ما آموخته است که در صورت بی‌ثبات‌شدن یک کشور چند قومیتی، آنچه حاصل می‌شود، چیزی بیش از یک کشور چندپاره فدرال نیست. این همان چیزی است که در سوریه در حال وقوع است. من مطمئنم در آینده، کردها به‌طور غیرمستقیم سپاسگزار این سیاست ترکیه خواهند بود.
دوم؛ سیاست بد؛ عملکرد بد ترکیه در ابتکار عمل کردها در داخل این کشور است. در بیش از دو سال، آنکارا با یک نگاه استراتژیک انتخاباتی به مسئله کردها نزدیک شد. در حالی‌که سیاست‌مداران نسبت به نتایج حل مسئله کردها و ابتکار عمل کردها، نگاه مثبتی داشتند، کردها از این مسئله بسیار عاقلانه استفاده کردند. آنها شرق ترکیه را مجددا سازماندهی کردند تا جایی‌که اکنون بسیار منسجم و سازماندهی‌شده هستند. ممکن است یک دانشمند علوم سیاسی آنچه را که اکنون در شرق ترکیه می‌بیند، به‌عنوان گونه‌ای از شبه‌دولت کردی در داخل ترکیه قلمداد کند. با وجود این، ترکیه هنوز نیز از یک استراتژی کوتاه یا بلندمدت برای اتخاذ مسیر جدید سیاسی برخوردار نیست. آنکارا با سرآسیمگی ناشی از حرکات و اقدامات متعدد کردها، واقعا در پی انجام چه چیزی است؟ اگر واقع‌گرایانه از این وضعیت سخن بگوییم، درواقع آنکارا گزینه‌های چندانی را در اختیار ندارد. بازیگران سیاسی کرد که 80 کرسی پارلمانی را به‌دست آورده‌اند، اکنون یک جنبش فراملی را نمایندگی می‌کنند و در حالی‌که آنکارا حتی در قلمرو ملی خود در مواجهه با مشکلات جدی قرار گرفته است، کردها آزادانه در بیش از دو کشور، به کنش‌ورزی سیاسی می‌پردازند.
دراین‌میان، تحولات بسیار جدی‌تری در ظهور نسل جدیدی از سیاست‌مداران کرد مشاهده می‌شود. اخیرا «احمد ترک» چهره سیاسی و مشهور کردها در ترکیه و شهردار «ماردین»، گفته است: «ما آخرین نسلی هستیم که شما دست‌هایتان را برای ما تکان می‌دهید». این سخنان کاملا تهدیدآمیز هستند. اما این اظهارنظر در نوع خود می‌تواند واقعیت جامعه‌شناختی را در میان کردهای جوان این کشور تصویرپردازی کند: آنها به‌لحاظ روانی تدریجا در حال جداشدن از بقیه ترکیه هستند. در سال‌های اخیر مرزی روانی بین کردها و ترک‌ها در حال ظهور بوده است. بسیاری از این جوانان کرد، دیگر اعتقادی به ایده اتحاد با ترک‌ها ندارند.
عامل نهایی در این شکست استراتژیک ترکیه، به‌وجود کردها در بخش غربی ترکیه وابسته است. همان‌گونه که اشاره شد، حزب دموکراتیک خلق‌ها به سومین حزب بزرگ در استانبول تبدیل شده است. کردها در شهرهای متعدد غربی ترکیه مانند بورسا، ازمیر و استانبول از پایگاه انتخاباتی گسترده‌ای برخوردار هستند. بنابراین با مدنظر قراردادن این واقعیت که بسیاری از کردها در غرب این کشور ساکن هستند، یک راه‌حل فدرالیستی نیز ممکن است در این کشور با شکست مواجه شود. علاوه‌بر این، در مناطق فوق، تنش‌های اجتماعی عدیده‌ای بین این کردها و همسایگان ترک‌شان نیز در جریان است.
در گذشته جغرافیای مسئله کردها محدود به جنوب شرق آناتولی بود، اما اکنون جغرافیای سیاسی با یک حرکت انقلابی در حال تغییر است؛ یعنی بسط و گسترش حرکت انقلابی تا بخش‌هایی از مرزهای سوریه و درنهایت؛ رسیدن این حرکت انقلابی به شهرهای غرب ترکیه یعنی بورسا، استانبول و ازمیر.
*ستون‌نویس روزنامه زمان و زمان‌تودی

دولت ترکیه مشخصا در تدوین یک استراتژی پایدار نسبت به مسئله کردها در داخل و خارج از قلمرو سرزمینی خود شکست خورده است و این بدین معناست که این مسئله، سیاست‌های کنونی داخلی ترکیه را دچار سرگشتگی کرده است. از سوی دیگر حزب «دموکراتیک خلق‌ها» نیز با کسب 13 درصد آرا از مجموع آرای ملی حمایت‌های مردمی در میان ترک‌ها به خود جلب کرده است. متعاقب انتخابات هفتم ژوئن، این حزب به سومین حزب بزرگ در استانبول تبدیل شد. اما دراین‌میان باید توجه داشت این حزب کردی در میان بسیاری کردهای ترکیه و در شمال سوریه که کانتون‌های کردنشین آن به‌طور فزاینده‌ای از مشروعیت بین‌المللی برخوردار می‌شوند نیز از پایگاه مردمی برخوردار است.
به‌نظر می‌رسد اکنون آنکارا میان سیاست‌های کردها در داخل و خارج از قلمرو سرزمینی خود، در دام افتاده و دچار یأس شده است. دراین‌میان در آنکارا برخی از شخصیت‌های تأثیرگذار در راستای ممانعت از ایجاد یک دولت کردی در شمال سوریه، از آنکارا برای مداخله نظامی حمایت می‌کنند. اما آیا چنین موضعی واقع‌گرایانه به‌شمار می‌رود؟ آیا ترکیه می‌تواند یک‌طرفه به چنین اقدامی دست بزند؟ آیا جامعه بین‌المللی در مقابل این اقدام یک‌طرفه ترکیه که ممکن است بقای کانتون‌ها را با تهدید مواجه کند، تسامح نشان می‌دهد؟ و نیز آیا ترکیه برای چنین مداخله‌ای در شمال سوریه، از ظرفیت‌های مادی برخوردار است؟
سیاست خارجی ترکیه تقریبا دانش‌نامه‌ای از استراتژی‌های شکست‌خورده را در چنته خود دارد. از همه بدتر، بسیاری از استراتژیسین‌های ترکیه حرکت‌های جدیدی را مطرح کرده‌اند که کاملا خلاف منافع ترکیه است. ممکن است استدلال شود پیگیری دو سیاست از سوی ترکیه به ظهور قدرتمندانه کردها در منطقه کمک کرده باشد: نخست؛ سیاست ترکیه در قبال سوریه. تضعیف سوریه محیط تودرتویی را برای سیاست‌های کردی در منطقه ایجاد کرده است. آیا آنکارا چنین آغازی را پیش‌بینی نمی‌کرد؟ تجربه عراق این نکته را به ما آموخته است که در صورت بی‌ثبات‌شدن یک کشور چند قومیتی، آنچه حاصل می‌شود، چیزی بیش از یک کشور چندپاره فدرال نیست. این همان چیزی است که در سوریه در حال وقوع است. من مطمئنم در آینده، کردها به‌طور غیرمستقیم سپاسگزار این سیاست ترکیه خواهند بود.
دوم؛ سیاست بد؛ عملکرد بد ترکیه در ابتکار عمل کردها در داخل این کشور است. در بیش از دو سال، آنکارا با یک نگاه استراتژیک انتخاباتی به مسئله کردها نزدیک شد. در حالی‌که سیاست‌مداران نسبت به نتایج حل مسئله کردها و ابتکار عمل کردها، نگاه مثبتی داشتند، کردها از این مسئله بسیار عاقلانه استفاده کردند. آنها شرق ترکیه را مجددا سازماندهی کردند تا جایی‌که اکنون بسیار منسجم و سازماندهی‌شده هستند. ممکن است یک دانشمند علوم سیاسی آنچه را که اکنون در شرق ترکیه می‌بیند، به‌عنوان گونه‌ای از شبه‌دولت کردی در داخل ترکیه قلمداد کند. با وجود این، ترکیه هنوز نیز از یک استراتژی کوتاه یا بلندمدت برای اتخاذ مسیر جدید سیاسی برخوردار نیست. آنکارا با سرآسیمگی ناشی از حرکات و اقدامات متعدد کردها، واقعا در پی انجام چه چیزی است؟ اگر واقع‌گرایانه از این وضعیت سخن بگوییم، درواقع آنکارا گزینه‌های چندانی را در اختیار ندارد. بازیگران سیاسی کرد که 80 کرسی پارلمانی را به‌دست آورده‌اند، اکنون یک جنبش فراملی را نمایندگی می‌کنند و در حالی‌که آنکارا حتی در قلمرو ملی خود در مواجهه با مشکلات جدی قرار گرفته است، کردها آزادانه در بیش از دو کشور، به کنش‌ورزی سیاسی می‌پردازند.
دراین‌میان، تحولات بسیار جدی‌تری در ظهور نسل جدیدی از سیاست‌مداران کرد مشاهده می‌شود. اخیرا «احمد ترک» چهره سیاسی و مشهور کردها در ترکیه و شهردار «ماردین»، گفته است: «ما آخرین نسلی هستیم که شما دست‌هایتان را برای ما تکان می‌دهید». این سخنان کاملا تهدیدآمیز هستند. اما این اظهارنظر در نوع خود می‌تواند واقعیت جامعه‌شناختی را در میان کردهای جوان این کشور تصویرپردازی کند: آنها به‌لحاظ روانی تدریجا در حال جداشدن از بقیه ترکیه هستند. در سال‌های اخیر مرزی روانی بین کردها و ترک‌ها در حال ظهور بوده است. بسیاری از این جوانان کرد، دیگر اعتقادی به ایده اتحاد با ترک‌ها ندارند.
عامل نهایی در این شکست استراتژیک ترکیه، به‌وجود کردها در بخش غربی ترکیه وابسته است. همان‌گونه که اشاره شد، حزب دموکراتیک خلق‌ها به سومین حزب بزرگ در استانبول تبدیل شده است. کردها در شهرهای متعدد غربی ترکیه مانند بورسا، ازمیر و استانبول از پایگاه انتخاباتی گسترده‌ای برخوردار هستند. بنابراین با مدنظر قراردادن این واقعیت که بسیاری از کردها در غرب این کشور ساکن هستند، یک راه‌حل فدرالیستی نیز ممکن است در این کشور با شکست مواجه شود. علاوه‌بر این، در مناطق فوق، تنش‌های اجتماعی عدیده‌ای بین این کردها و همسایگان ترک‌شان نیز در جریان است.
در گذشته جغرافیای مسئله کردها محدود به جنوب شرق آناتولی بود، اما اکنون جغرافیای سیاسی با یک حرکت انقلابی در حال تغییر است؛ یعنی بسط و گسترش حرکت انقلابی تا بخش‌هایی از مرزهای سوریه و درنهایت؛ رسیدن این حرکت انقلابی به شهرهای غرب ترکیه یعنی بورسا، استانبول و ازمیر.
*ستون‌نویس روزنامه زمان و زمان‌تودی

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.