|

«ما» فیلمفارسی هستیم!

سعید عقیقی/ منتقد

... آدم مهمی نبود؟ به گمانم نسبت به کاشفان «فیلم خفن»، «دستگاه توطئه‌یاب»، «استقبال مخاطب»، «ساختار فیلمفارسی»، «فیلم معناگرا»، «تاویل دلوزی از عینیت سوژگانی لکانی»، و «پاکت تهیه‌کننده» حتما مهم‌تر بود و بیشتر سینما می‌دانست. دست‌کم به سینمای ایران آموخت که «کن» را «کان» تلفظ نکند. یک واژه ساخته که هنوز برای بخش عظیمی از محصولات دیروز و امروز سینمای ایران (و تمامی سینمایی‌نویسان منتسب به هفت گروه فوق‌الذکر) کاربرد دارد. در دوره بالای 75درصد بی‌سواد که تماشاگرش سر فیلم کسوف آنتونیونی «کفتر» می‌پراند و نشریه‌ای که عکس همان فیلم را روی جلدش چاپ می‌کرد توقیف می‌شد (و همان عکس اگر بدل به آفیش فیلم می‌شد اشکالی نداشت)، اتوبوسی به نام هوس را به ضرب رقص مهوش تحمل می‌کرد و برای پایین کشیدن رودخانه ژان رنوارو بالا بردن چند باره «آقا موچول» شیشه می‌شکست، نامه نوشتن در هنر و سینما و اظهار شرمساری کردن حرمت داشت. راستی اگر کاووسی منتقد سطح پایینی بود و چیزی از سینما نمی‌دانست و همه فیلم‌ها را به یک چوب می‌راند، نظرش چه اهمیتی داشت؟ خودش در سرمقاله هنر و سینمای نوروز 1340 می‌نویسد: «هنر و سینما بر‌عکس آنچه ممکن است اندیشیده شود یا مورد توقع واقع شود، سعی ندارد معرف بی‌ارزشی‌ها باشد... تمایل اکثریت خوانندگان به حوادث حاشیه سینما... و همچنین ایجاد مانع از طرف بعضی وزارتخانه‌ها و اداره‌های نگاهبان «حسن اخلاق» چگونه ممکن است ادامه کار را مشکل نسازد... از ما نخواهید که این فیلم داخلی یا آن کالای سینمایی خارجی را که فاقد هرگونه اصالت است، مورد بحث قرار دهیم.» و این بحث هنوز ادامه دارد. قانون بقای فیلمفارسی مثل قانون بقای ماده و انرژی است: از بین نمی‌رود و نابود نمی‌شود، فقط شکلش تغییر می‌کند. امروز کاووسی مرده و فیلمفارسی زنده است. تمام ابزارها را هم در اختیار دارد. رقیبی هم ندارد. پس مشکل چیست؟ شاید این باشد که - به قول کاووسی - فیلمفارسی، نه فیلم است و نه فارسی، و برخلاف ادعای بعضی از دست‌اندرکارانش که هنوز سینِما را سینَما تلفظ می‌کنند، ماندگاری در نوشته‌ها و ذهن‌ها به اندازه (و شاید بیش از) سود فیلم‌ها اهمیت دارد. اما درس بزرگ کاووسی برای ما، این است که فیلمفارسی تنها درون فیلم نیست. در شیوه زندگی و نگاه ما به دنیا، رابطه‌مان با یکدیگر، باورهایی که دم به دم تغییر می‌کنند و حتی در همان دو فیلمی که کاووسی ساخته بود، به تمامی حضور دارد و سبب می‌شود که حتی با خواندن «کسی که مثل هیچ‌کس نیست»، بی‌آنکه بخواهیم بدانیم شاعر از زبان که سخن می‌گوید، به این نتیجه می‌رسیم که «چقدر سینمای فردین خوب است.» ما بیش از آنچه گمان می‌کنیم، فیلمفارسی هستیم.
... آدم مهمی نبود؟ به گمانم نسبت به کاشفان «فیلم خفن»، «دستگاه توطئه‌یاب»، «استقبال مخاطب»، «ساختار فیلمفارسی»، «فیلم معناگرا»، «تاویل دلوزی از عینیت سوژگانی لکانی»، و «پاکت تهیه‌کننده» حتما مهم‌تر بود و بیشتر سینما می‌دانست. دست‌کم به سینمای ایران آموخت که «کن» را «کان» تلفظ نکند. یک واژه ساخته که هنوز برای بخش عظیمی از محصولات دیروز و امروز سینمای ایران (و تمامی سینمایی‌نویسان منتسب به هفت گروه فوق‌الذکر) کاربرد دارد. در دوره بالای 75درصد بی‌سواد که تماشاگرش سر فیلم کسوف آنتونیونی «کفتر» می‌پراند و نشریه‌ای که عکس همان فیلم را روی جلدش چاپ می‌کرد توقیف می‌شد (و همان عکس اگر بدل به آفیش فیلم می‌شد اشکالی نداشت)، اتوبوسی به نام هوس را به ضرب رقص مهوش تحمل می‌کرد و برای پایین کشیدن رودخانه ژان رنوارو بالا بردن چند باره «آقا موچول» شیشه می‌شکست، نامه نوشتن در هنر و سینما و اظهار شرمساری کردن حرمت داشت. راستی اگر کاووسی منتقد سطح پایینی بود و چیزی از سینما نمی‌دانست و همه فیلم‌ها را به یک چوب می‌راند، نظرش چه اهمیتی داشت؟ خودش در سرمقاله هنر و سینمای نوروز 1340 می‌نویسد: «هنر و سینما بر‌عکس آنچه ممکن است اندیشیده شود یا مورد توقع واقع شود، سعی ندارد معرف بی‌ارزشی‌ها باشد... تمایل اکثریت خوانندگان به حوادث حاشیه سینما... و همچنین ایجاد مانع از طرف بعضی وزارتخانه‌ها و اداره‌های نگاهبان «حسن اخلاق» چگونه ممکن است ادامه کار را مشکل نسازد... از ما نخواهید که این فیلم داخلی یا آن کالای سینمایی خارجی را که فاقد هرگونه اصالت است، مورد بحث قرار دهیم.» و این بحث هنوز ادامه دارد. قانون بقای فیلمفارسی مثل قانون بقای ماده و انرژی است: از بین نمی‌رود و نابود نمی‌شود، فقط شکلش تغییر می‌کند. امروز کاووسی مرده و فیلمفارسی زنده است. تمام ابزارها را هم در اختیار دارد. رقیبی هم ندارد. پس مشکل چیست؟ شاید این باشد که - به قول کاووسی - فیلمفارسی، نه فیلم است و نه فارسی، و برخلاف ادعای بعضی از دست‌اندرکارانش که هنوز سینِما را سینَما تلفظ می‌کنند، ماندگاری در نوشته‌ها و ذهن‌ها به اندازه (و شاید بیش از) سود فیلم‌ها اهمیت دارد. اما درس بزرگ کاووسی برای ما، این است که فیلمفارسی تنها درون فیلم نیست. در شیوه زندگی و نگاه ما به دنیا، رابطه‌مان با یکدیگر، باورهایی که دم به دم تغییر می‌کنند و حتی در همان دو فیلمی که کاووسی ساخته بود، به تمامی حضور دارد و سبب می‌شود که حتی با خواندن «کسی که مثل هیچ‌کس نیست»، بی‌آنکه بخواهیم بدانیم شاعر از زبان که سخن می‌گوید، به این نتیجه می‌رسیم که «چقدر سینمای فردین خوب است.» ما بیش از آنچه گمان می‌کنیم، فیلمفارسی هستیم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.