|

میراث ازیادرفته

علی اعطا

موضوعی که در روزهای اخیر، باعث نگرانی بسیاری از فعالان حوزه میراث‌فرهنگی شده، تخریب تعدادی از خانه‌های تاریخی در بافت تاریخی شیراز است. این موضوع، اعتراض بسیاری از کارشناسان این حوزه را برانگیخته و این علامت سؤال را در اذهان ایجاد کرده که چرا با وجود تأکیدهای فراوان بر حفظ آثار فرهنگی و تاریخی در دیدگاه‌ها و بیانات مقامات عالی نظام از یک‌سو و مخالفت‌های سازمان میراث‌فرهنگی از سوی دیگر، چنین اتفاقاتی در این حوزه به وقوع می‌پیوندد.
موضوع شیراز، یکی از ده‌ها نمونه‌ای از این دست است که در رسانه‌ها درباره‌اش خوانده‌ایم و خواهیم خواند. البته باید توجه داشت مسائل و مشکلات بناها و بافت‌های تاریخی، در بسیاری موارد خاستگاه‌های متفاوت و متنوعی دارد و یک‌کاسه‌کردن آنها در یک موضع‌گیری خاص، اساسا خطاست.
در ماه‌های اخیر حرف‌ها و سخن‌های فراوان از زبان کارشناسان حوزه میراث‌فرهنگی، مدیران و مسئولان مرتبط با موضوع و همچنین تشکل‌های غیردولتی حامی میراث، گفته و شنیده شده است. من هم قصد ندارم اینجا حرف‌ها و سخن‌هایی را که گفته‌اند و نوشته‌اند، تکرار کنم، اما در بخش عمده‌ای از این‌گونه اتفاقات، مسئله مشترکی می‌بینم که درحقیقت، بهانه نوشتن این یادداشت است.
معماران، یکی از گروه‌های تخصصی هستند که بر پایه نوع مسائلی که در حرفه معماری با آن مواجهند و نوع آموزش‌هایی که دیده‌اند، با مسائل بافت‌ها و بناهای تاریخی آشنایی و چه‌بسا نسبت به آن حساسیت دارند و درواقع، بخش عمده‌ای از تجارب آموزشی در دانشکده‌های معماری و تجارب حرفه‌ای در عرصه بازار معماری، در کشوری مثل ایران، خواه‌ناخواه به مسائل حوزه میراث‌فرهنگی مرتبط می‌شود.
یک تمایز؛ با کمی تسامح
واقعیت این است که در جامعه حرفه‌ای معماری، با کمی تسامح در تفکیک، می‌توان دو دسته افراد را متمایز کرد؛ دسته اول، کسانی هستند که به‌عنوان معمار، صرفا به ‌کار حرفه‌ای معماری می‌پردازند و به‌عنوان یک متخصص محض، به امر تخصصی در بازار کار معماری مشغولند. دسته دوم که بخش بسیار کوچک‌تری از جامعه معماری را شکل می‌دهند، آن‌دسته از افراد هستند که علاوه بر کار حرفه‌ای معماری، به فعالیت‌های فرهنگی و اجتماعی در حوزه معماری نیز می‌پردازند. دسته دوم، البته با وجود اینکه در اقلیت است، به‌واسطه حضور اجتماعی و رسانه‌ای، معمولا صدایش طنین رساتری دارد.
به‌واسطه حضور و فعالیت‌های افراد گروه دوم است که تشکل‌ها و مؤسسات غیردولتی در حوزه معماری زنده و فعالند، یا سمینارها و جلساتی با رویکرد آگاهی‌بخشی برگزار می‌شود و اقداماتی از این دست که به عرصه عمومی تعلق دارد، شکل می‌گیرد.
تشکل‌های معماری و یک پرسش
نکته‌ای که دراین‌میان موجب شگفتی است، بی‌توجهی بخش عمده‌ای از معماران فعال در عرصه عمومی نسبت به مسائل حوزه میراث‌فرهنگی است. گاهی اصلا به‌نظر می‌رسد در میان دغدغه‌های ریزودرشت فرهنگی، اساسا مسئله میراث فراموش شده است. در ماجرای شیراز و تخریب بخش‌هایی از بافت تاریخی آن، از زاویه‌ای که مدنظر من است، مسئله این نیست که آیا خانه‌های تاریخی شیراز باید خراب می‌شد یا نباید خراب می‌شد؛ یا اینکه چه کسی تا چه میزان درست می‌گوید. پرسش اصلی اینجاست که چرا اکثریت قریب‌به‌اتفاق فعالان فرهنگی اجتماعی در حرفه معماری، دراین‌باره سؤالی مطرح نمی‌کنند. چرا گفت‌وگوهای عمومی در این حوزه شکل نمی‌دهند. در سال‌های اخیر، بالاخره تشکل‌های غیردولتی جدی‌تری در میان معماران شکل گرفته و مقبولیت عام پیدا کرده‌اند؛ تشکل‌هایی که به بهانه‌های مختلف فعالیت می‌کنند و در مواردی، حضور موثری هم دارند.
البته حرف من به فعالان حوزه میراث برنمی‌گردد. منظور من تشکل‌های حرفه‌ای و غیردولتی معماری و آن دست از معماران حرفه‌ای هستند که فعالیت‌ها و عملکردشان نشان می‌دهد نسبت به مسائل فرهنگی و اجتماعی توجه نشان می‌دهند، اهل گفت‌وگوهای عمومی هستند، به فعالیت‌های رسانه‌ای اهمیت می‌دهند؛ اما متأسفانه در این موارد خاص، کمتر دیده‌ایم نسبت به مسائلی از این قبیل، پیگیری و توجهی نشان داده شود.
در مواردی نظیر مسئله بافت تاریخی شیراز، طرح دیدگاه‌های کارشناسی که معمولا فارغ از تعلقات گروهی انجام می‌شود، می‌تواند به روشن و شفاف‌شدن موضوع، طرح بهتر مسئله، مشخص‌شدن ابعاد آن و در نتیجه، شکل‌گیری گفت‌وگوهای جدی در عرصه عمومی منجر شود. بالاخره در میان تخصص‌های مختلفی که در زمینه مسائل مربوط به شهرهای تاریخی صاحب‌نظر و ذی‌مدخلند، تخصص معماران را نمی‌توان نادیده گرفت.
گمان می‌کنم معماران ما، به همان میزان که نسبت به مسائلی مانند مسابقات معماری، چگونگی حضور ایران در اکسپو میلان و بی‌ینال ونیز و نظیر آن حساسیت نشان می‌دهند، لازم است به موضوعاتی نظیر مسئله بافت تاریخی شیراز نیز حساسیت نشان دهند، موضوعات را با دقت بیشتری دنبال کنند و از موضع کارشناسی، در جهت حل مسائل این شهر تاریخی که بخش عمده آن ناشی از اشکالات و ایرادات فنی و تخصصی است، اظهارنظر کنند.

موضوعی که در روزهای اخیر، باعث نگرانی بسیاری از فعالان حوزه میراث‌فرهنگی شده، تخریب تعدادی از خانه‌های تاریخی در بافت تاریخی شیراز است. این موضوع، اعتراض بسیاری از کارشناسان این حوزه را برانگیخته و این علامت سؤال را در اذهان ایجاد کرده که چرا با وجود تأکیدهای فراوان بر حفظ آثار فرهنگی و تاریخی در دیدگاه‌ها و بیانات مقامات عالی نظام از یک‌سو و مخالفت‌های سازمان میراث‌فرهنگی از سوی دیگر، چنین اتفاقاتی در این حوزه به وقوع می‌پیوندد.
موضوع شیراز، یکی از ده‌ها نمونه‌ای از این دست است که در رسانه‌ها درباره‌اش خوانده‌ایم و خواهیم خواند. البته باید توجه داشت مسائل و مشکلات بناها و بافت‌های تاریخی، در بسیاری موارد خاستگاه‌های متفاوت و متنوعی دارد و یک‌کاسه‌کردن آنها در یک موضع‌گیری خاص، اساسا خطاست.
در ماه‌های اخیر حرف‌ها و سخن‌های فراوان از زبان کارشناسان حوزه میراث‌فرهنگی، مدیران و مسئولان مرتبط با موضوع و همچنین تشکل‌های غیردولتی حامی میراث، گفته و شنیده شده است. من هم قصد ندارم اینجا حرف‌ها و سخن‌هایی را که گفته‌اند و نوشته‌اند، تکرار کنم، اما در بخش عمده‌ای از این‌گونه اتفاقات، مسئله مشترکی می‌بینم که درحقیقت، بهانه نوشتن این یادداشت است.
معماران، یکی از گروه‌های تخصصی هستند که بر پایه نوع مسائلی که در حرفه معماری با آن مواجهند و نوع آموزش‌هایی که دیده‌اند، با مسائل بافت‌ها و بناهای تاریخی آشنایی و چه‌بسا نسبت به آن حساسیت دارند و درواقع، بخش عمده‌ای از تجارب آموزشی در دانشکده‌های معماری و تجارب حرفه‌ای در عرصه بازار معماری، در کشوری مثل ایران، خواه‌ناخواه به مسائل حوزه میراث‌فرهنگی مرتبط می‌شود.
یک تمایز؛ با کمی تسامح
واقعیت این است که در جامعه حرفه‌ای معماری، با کمی تسامح در تفکیک، می‌توان دو دسته افراد را متمایز کرد؛ دسته اول، کسانی هستند که به‌عنوان معمار، صرفا به ‌کار حرفه‌ای معماری می‌پردازند و به‌عنوان یک متخصص محض، به امر تخصصی در بازار کار معماری مشغولند. دسته دوم که بخش بسیار کوچک‌تری از جامعه معماری را شکل می‌دهند، آن‌دسته از افراد هستند که علاوه بر کار حرفه‌ای معماری، به فعالیت‌های فرهنگی و اجتماعی در حوزه معماری نیز می‌پردازند. دسته دوم، البته با وجود اینکه در اقلیت است، به‌واسطه حضور اجتماعی و رسانه‌ای، معمولا صدایش طنین رساتری دارد.
به‌واسطه حضور و فعالیت‌های افراد گروه دوم است که تشکل‌ها و مؤسسات غیردولتی در حوزه معماری زنده و فعالند، یا سمینارها و جلساتی با رویکرد آگاهی‌بخشی برگزار می‌شود و اقداماتی از این دست که به عرصه عمومی تعلق دارد، شکل می‌گیرد.
تشکل‌های معماری و یک پرسش
نکته‌ای که دراین‌میان موجب شگفتی است، بی‌توجهی بخش عمده‌ای از معماران فعال در عرصه عمومی نسبت به مسائل حوزه میراث‌فرهنگی است. گاهی اصلا به‌نظر می‌رسد در میان دغدغه‌های ریزودرشت فرهنگی، اساسا مسئله میراث فراموش شده است. در ماجرای شیراز و تخریب بخش‌هایی از بافت تاریخی آن، از زاویه‌ای که مدنظر من است، مسئله این نیست که آیا خانه‌های تاریخی شیراز باید خراب می‌شد یا نباید خراب می‌شد؛ یا اینکه چه کسی تا چه میزان درست می‌گوید. پرسش اصلی اینجاست که چرا اکثریت قریب‌به‌اتفاق فعالان فرهنگی اجتماعی در حرفه معماری، دراین‌باره سؤالی مطرح نمی‌کنند. چرا گفت‌وگوهای عمومی در این حوزه شکل نمی‌دهند. در سال‌های اخیر، بالاخره تشکل‌های غیردولتی جدی‌تری در میان معماران شکل گرفته و مقبولیت عام پیدا کرده‌اند؛ تشکل‌هایی که به بهانه‌های مختلف فعالیت می‌کنند و در مواردی، حضور موثری هم دارند.
البته حرف من به فعالان حوزه میراث برنمی‌گردد. منظور من تشکل‌های حرفه‌ای و غیردولتی معماری و آن دست از معماران حرفه‌ای هستند که فعالیت‌ها و عملکردشان نشان می‌دهد نسبت به مسائل فرهنگی و اجتماعی توجه نشان می‌دهند، اهل گفت‌وگوهای عمومی هستند، به فعالیت‌های رسانه‌ای اهمیت می‌دهند؛ اما متأسفانه در این موارد خاص، کمتر دیده‌ایم نسبت به مسائلی از این قبیل، پیگیری و توجهی نشان داده شود.
در مواردی نظیر مسئله بافت تاریخی شیراز، طرح دیدگاه‌های کارشناسی که معمولا فارغ از تعلقات گروهی انجام می‌شود، می‌تواند به روشن و شفاف‌شدن موضوع، طرح بهتر مسئله، مشخص‌شدن ابعاد آن و در نتیجه، شکل‌گیری گفت‌وگوهای جدی در عرصه عمومی منجر شود. بالاخره در میان تخصص‌های مختلفی که در زمینه مسائل مربوط به شهرهای تاریخی صاحب‌نظر و ذی‌مدخلند، تخصص معماران را نمی‌توان نادیده گرفت.
گمان می‌کنم معماران ما، به همان میزان که نسبت به مسائلی مانند مسابقات معماری، چگونگی حضور ایران در اکسپو میلان و بی‌ینال ونیز و نظیر آن حساسیت نشان می‌دهند، لازم است به موضوعاتی نظیر مسئله بافت تاریخی شیراز نیز حساسیت نشان دهند، موضوعات را با دقت بیشتری دنبال کنند و از موضع کارشناسی، در جهت حل مسائل این شهر تاریخی که بخش عمده آن ناشی از اشکالات و ایرادات فنی و تخصصی است، اظهارنظر کنند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.