فاضل میبدی در گفت و گو با «شرق»:
روشنفکران دینی، به وظیفه خود عمل میکنند
مجموعه مقالات حاضر در کتاب شما حتما با هدف آگاهیرسانی نگارش شده و یک پژوهش ارزنده به شمار میرود. اما مسئله فعلی با فعالیتهای روشنفکران دینی این است که صدای امثال داعش و نگاه متحجرانه به دین، معمولا بلندتر است و راهکارهای شما، حالت اجرائی پیدا نمیکند. از این مسئله ناراحت نیستید؟
ما ناگزیر به پیمودن این مسیر هستیم. در جهان امروز دو گروه هستند که به تفکرات بسته، افراد تندرو و گرایشهای تکفیری کمک میکنند؛ برخی عالمان که دیدگاههای خشن و غیرمنطبق با مقتضیات امروز جامعه و جهان را تئوریزه میکنند و در کتابهای فقهای شیعه و سنی هم میتوان ردپای آنها را یافت. برخی فقهای اهل سنت، وظیفه تربیت نیرو برای تفکرات داعشی و طالبانی را برعهده گرفتند. دوم، حاکمان برخی کشورهای اسلامی که منبع اصلی ترویج دیدگاههای متحجرانه و مقابله با تجددخواهی دینی هستند. من بر این باورم اگر علمای اسلام این تفکر ضد روشنفکری دینی را افشا کنند، حتما این حاکمان هم در اداره کشورهای خود، ناگزیر به کنارگذاشتن برخی روشها هستند. بله قبول دارم روشنفکری دینی در کشورهای اسلامی تفکر مغلوبی است چه از جهت علمای دین و چه برخی حاکمان، چرا که اگر بهثمر بنشیند برخی لطمه میبینند و ضرر مالی هنگفتی میکنند.
فکر میکنید این شیوه به نتیجه میرسد؟
از زمان مرحوم میرزاینایینی تا آخوندخراسانی که فقیهان روشنفکر به تلاش برای اصلاح روشهای نادرست در اجتماع، سیاست و فقه پرداختهاند، تا مرحوم طالقانی و روشنفکران دینی و اصلاحگران سیاسی- مذهبی، همه متفقالقول هستند که اسلام میتواند با دنیای مدرن، نسبت منطقی تعریف کند. این امر به معنای پذیرفتن دربست مدرنیته نیست اما این باور وجود دارد که اگر تفکر اسلامی بازخوانی و درست تبیین شود، ما هم اصولی چون تفکیک قوا، مفهوم دولت - ملت، رأی اکثریت، نظر مردم، حقوق زنان، حق فعالیت سیاسی آزادانه و... را ارزش میدانیم.
راهکار عملی هم برای رسیدن به این هدف دارید؟
یکی از راهها این است که طلبهها و علمای دین و دانشگاهیان در ایران و کشورهای دیگر، این مسئله را علمیتر دنبال کنند و از همه مهمتر، اختلافی که در مبانی روشنفکران دینی است، از بین برود. عالمانی که در ایران یا خارج از ایران بهعنوان روشنفکر دینی شناخته میشوند، در مبانی اختلاف دارند. برخی معتقدند باید به فقه و فروعات فقهی نگاه نو داشت و برخی روشنفکران دینی هم سراغ ریشه اصلی مانند وحی و قرآن رفتهاند که من معتقدم لزومی ندارد. اگر از مسائل حقوقبشر، حقوق زنان، جایگاه رأی مردم در حکومت اسلامی و همین موسیقی که مشکلی ندارد و نیاز جوانان است و مثلا حضور زنان در ورزشگاه، با قدرت و مبانی علمی و دینی دفاع شود، مشکل تا حدی مرتفع میشود. راهکار عملی این است که روشنفکران دینی کار خود را انجام دهند.
ما امروز نسبت به صد سال پیش با وجود مخالفتهایی که چه در حوزهها و چه توسط برخی افراد میشود، جلوتر آمدهایم. انتخابات، رأی مردم، مجلس و حضور زنان در مسائل اجتماعی، در نیم قرن اخیر اتفاق افتاده است و پیش از آن به این شکل وجود نداشت. این نتیجه تلاش روشنفکران دینی و مصلحان اجتماعی دینی است.
مجموعه مقالات حاضر در کتاب شما حتما با هدف آگاهیرسانی نگارش شده و یک پژوهش ارزنده به شمار میرود. اما مسئله فعلی با فعالیتهای روشنفکران دینی این است که صدای امثال داعش و نگاه متحجرانه به دین، معمولا بلندتر است و راهکارهای شما، حالت اجرائی پیدا نمیکند. از این مسئله ناراحت نیستید؟
ما ناگزیر به پیمودن این مسیر هستیم. در جهان امروز دو گروه هستند که به تفکرات بسته، افراد تندرو و گرایشهای تکفیری کمک میکنند؛ برخی عالمان که دیدگاههای خشن و غیرمنطبق با مقتضیات امروز جامعه و جهان را تئوریزه میکنند و در کتابهای فقهای شیعه و سنی هم میتوان ردپای آنها را یافت. برخی فقهای اهل سنت، وظیفه تربیت نیرو برای تفکرات داعشی و طالبانی را برعهده گرفتند. دوم، حاکمان برخی کشورهای اسلامی که منبع اصلی ترویج دیدگاههای متحجرانه و مقابله با تجددخواهی دینی هستند. من بر این باورم اگر علمای اسلام این تفکر ضد روشنفکری دینی را افشا کنند، حتما این حاکمان هم در اداره کشورهای خود، ناگزیر به کنارگذاشتن برخی روشها هستند. بله قبول دارم روشنفکری دینی در کشورهای اسلامی تفکر مغلوبی است چه از جهت علمای دین و چه برخی حاکمان، چرا که اگر بهثمر بنشیند برخی لطمه میبینند و ضرر مالی هنگفتی میکنند.
فکر میکنید این شیوه به نتیجه میرسد؟
از زمان مرحوم میرزاینایینی تا آخوندخراسانی که فقیهان روشنفکر به تلاش برای اصلاح روشهای نادرست در اجتماع، سیاست و فقه پرداختهاند، تا مرحوم طالقانی و روشنفکران دینی و اصلاحگران سیاسی- مذهبی، همه متفقالقول هستند که اسلام میتواند با دنیای مدرن، نسبت منطقی تعریف کند. این امر به معنای پذیرفتن دربست مدرنیته نیست اما این باور وجود دارد که اگر تفکر اسلامی بازخوانی و درست تبیین شود، ما هم اصولی چون تفکیک قوا، مفهوم دولت - ملت، رأی اکثریت، نظر مردم، حقوق زنان، حق فعالیت سیاسی آزادانه و... را ارزش میدانیم.
راهکار عملی هم برای رسیدن به این هدف دارید؟
یکی از راهها این است که طلبهها و علمای دین و دانشگاهیان در ایران و کشورهای دیگر، این مسئله را علمیتر دنبال کنند و از همه مهمتر، اختلافی که در مبانی روشنفکران دینی است، از بین برود. عالمانی که در ایران یا خارج از ایران بهعنوان روشنفکر دینی شناخته میشوند، در مبانی اختلاف دارند. برخی معتقدند باید به فقه و فروعات فقهی نگاه نو داشت و برخی روشنفکران دینی هم سراغ ریشه اصلی مانند وحی و قرآن رفتهاند که من معتقدم لزومی ندارد. اگر از مسائل حقوقبشر، حقوق زنان، جایگاه رأی مردم در حکومت اسلامی و همین موسیقی که مشکلی ندارد و نیاز جوانان است و مثلا حضور زنان در ورزشگاه، با قدرت و مبانی علمی و دینی دفاع شود، مشکل تا حدی مرتفع میشود. راهکار عملی این است که روشنفکران دینی کار خود را انجام دهند.
ما امروز نسبت به صد سال پیش با وجود مخالفتهایی که چه در حوزهها و چه توسط برخی افراد میشود، جلوتر آمدهایم. انتخابات، رأی مردم، مجلس و حضور زنان در مسائل اجتماعی، در نیم قرن اخیر اتفاق افتاده است و پیش از آن به این شکل وجود نداشت. این نتیجه تلاش روشنفکران دینی و مصلحان اجتماعی دینی است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.