|

باستان‌شناس نامدار ایرانی، تشییع شد اما دفن نشد

پیکر شهریار عدل را به هرات می‌برند؟

فاطمه علی‌اصغر: «این حق شهریار عدل نبود، مردی که از میراث ایران پاسداری کرد، حالا معلوم نیست کجا قرار است به خاک سپرده شود». مریم پیر، نگران است، نگران جنازه همسرش که حالا روی زمین مانده. تشییع شده، اما به خاک سپرده نشده: «اگر این وضعیت ادامه پیدا کند، ما برای دفن او در هرات اقدام می‌کنیم، اما به نظر شما این درست است، مردی که همواره دغدغه‌اش ایران بود، در افغانستان به خاک سپرده شود؟» کامران، برادرش، حال بدتری دارد. چشمانش قرمز شده و بی‌تابانه در حال مذاکره و گفت‌وگو برای پیداکردن آرامگاهی در شأن شهریارشان است: «تا زمانی که تکلیف دفن برادرم در یک محوطه باستانی و تاریخی مشخص نشود، اجازه تدفین نمی‌دهم و او را به هرات یا پاریس منتقل می‌کنم».
یک هفته گذشته است. شهریار عدل، 31 خرداد در پاریس قلبش برای همیشه ایستاد و پنجم تیر، جنازه‌اش از پاریس به ایران آمد تا در یکی از محوطه‌ها و بناهای تاریخی که او سال‌ها در آنها پژوهش کرده به خاک سپرده شود اما این باستان‌شناس و یکی از فعال‌ترین چهره‌های بین‌المللی میراث فرهنگی، هنوز جایگاه دفنش مشخص نیست.
حالا پیکر شهریار ایران که همیشه ایستاده بود
- چنانچه تمام تصاویری که از او به‌جا مانده شهادت می‌دهند- در تابوتی جلو موزه ایران‌باستان آرمیده تا خاک پذیرنده در آنجایی که درد پژوهش کشیده است، او را پذیرا شود، اما گویا بعد از یک هفته، هنوز مسئولان میراث فرهنگی فعال ایران نتوانسته‌اند هماهنگی برای دفن او در بسطام، شهرری یا یکی دیگر از محوطه‌های تاریخی که شهریار عدل در آن پژوهش کرده بود را فراهم کنند.
کامران عدل حق دارد که بی‌تاب باشد: «من بخشی از خودم را از دست داده‌ام. مدتی است دارم سعی می‌کنم شهریار در یک محل باستانی دفن شود، جایی که او بسیار کار کرده، اما نشد. حتی پیش‌بینی شده بود که جایی در نزدیک تهران دفن شود، اما شب گذشته به من اعلام کردند که در این مکان هم نمی‌توانم او را دفن کنم بنابراین تصمیم گرفتم او را در بهشت‌زهرا(س) تهران امانت بگذارم تا تکلیف او مشخص شود و در نهایت یا او را در هرات نزد جدش دفن کنیم یا به پاریس ببریم».
بگذار شهریار برای افغان‌ها باشد
این‌همه مسئولان میراث فرهنگی در رثای خدمات شهریار عدل سخن گفته و او را ستون میراث فرهنگی خواندند یا اینکه گفتند: «باستان‌شناسی شغل شهریار نبود. او عاشق ایران و فرهنگ ایران بود. شاید شهریار بنا به سلوکی که داشت، تنها کسی بود که به نام کوچک او را می‌شناختند».
حالا مردی که همه به نام کوچک می‌شناختند، روزنه‌ای به خاک سرزمین مادری‌اش ندارد، جز قطعه نامداران بهشت‌زهرا(س)، آن هم به‌صورت امانی! آیا پیکر او به خاک سپرده می‌شود یا اینکه در سردخانه بهشت‌زهرا(ع) می‌ماند؟ علامت سؤال در نگاه همه حاضران مراسم تشییع‌جنازه موج می‌زند. سرنوشت این جنازه حکایت روزهای دفن مصدق و نیما را به یاد می‌آورد.
«این سوگ‌نامه سازمان میراث فرهنگیِ فعال است که بعد از یک هفته هنوز قبر شهریار عدل مشخص نیست؟ آیا باید او را در هرات به خاک بسپارند؟ تا همچون بسیاری از بزرگان ایران نظیر مولانا، نظامی و... متعلق به سرزمین‌های دیگر شود؟» احسان یغمایی، باستان‌شناس نام‌آشنای ایران، این‌گونه گفته‌هایش را ادامه می‌دهد: «اگر امثال شهریار عدل نبودند امروز میراث فرهنگی ایران جایگاهی نداشت. امروز کسانی که پست و مقامی دارند یا به جایی رسیده‌اند، از صدقه سری شهریارهاست. حالا وقتی می‌شنوم هنوز جایگاه دفن او مشخص نشده است، تعجب می‌کنم. شهریار هم می‌توانست در کنار محمد محیط‌طباطبایی، پژوهشگر و تاریخ‌دان در برج طغرل دفن شود، او که بارگاه بلندبالایی نمی‌خواست».
اما برج طغرل بنایی است که کامران عدل برای دفن برادرش در آنجا بسیار تلاش کرده و نتوانسته است برای خاکسپاری در آنجا به نتیجه برسد: «می‌خواستیم او را در بنای باستانی برج طغرل، دفن کنیم جایی که او ۱۸ سال کار کرده بود، اما نگذاشتند».
دو صد گفته چون نیم کردار نیست
چهره شهریار ایران حالا نقش بسته روی پوستری خاکستری. مسئولان و دوستداران او هم یکی‌یکی می‌آیند در کنار پوستر و پیکر شهریار عدل که در تابوت خوابیده تا در مقابل روح بیدارش، از تلاش‌های بسیار او برای احیای میراث فرهنگی سخن بگویند. معاون میراث فرهنگی کشور از تأسیس بنیاد شهریار عدل خبر می‌دهد: «هدف از تأسیس این بنیاد تمام‌کردن پروژه‌های نیمه‌تمام مرحوم عدل است».
رئیس پژوهشگاه میراث فرهنگی می‌گوید: «از همه کسانی که بدهکار عدل هستند، می‌خواهم به فکر این باشند که حیات علمی مرحوم عدل و آن چیزی که او برایش عشق می‌ورزید، تداوم پیدا کند». مسعود سلطانی‌فر از «شهریار عدل» تعریف‌ها می‌کند و از جمع‌آوری تمامی آثار «شهریار عدل» در قالب مجموعه‌ای کامل از اقدامات، مقالات، یادداشت‌ها، کتاب‌ها و دست‌نوشته‌هایش خبر می‌دهد. اما جنازه روی زمین مانده است. امشب را هم در سردخانه سپری خواهد کرد. دوصد گفته چون نیم کردار نیست. لباس مشکی‌پوش‌ها همه از هم می‌پرسند: سرانجام کجا دفن می‌شود؟ دوستان وفادار هم ترجیح می‌دهند در سکوت سپری کنند و در خفا انتقاد.
تنها باید به صحبت‌های «مهدی حجت»، معاون سابق میراث فرهنگی، دلخوش کرد: رفتن شهریار داستانی تکرارشدنی در همه دنیاست، اما همه‌ آنهایی که امروز برای آخرین خداحافظی با شهریار عدل آمده بودند، اشک‌ها، زبان و نگا‌هشان این را می‌گفت که تا ایران، تاریخ و فرهنگ آن زنده است، «شهریار عدل» همچنان پابرجا و بر سر زبان‌هاست. چون عدل در پیکر همایون (فرزندش)، شاگردان، همه ادیان، تاریخ و فرهنگ ایران مانند خون جاری است. هرچند یغمایی، باستان‌شناس، بر این باور است که دیگر ایران مثل شهریار عدل را به خود نخواهد دید؛ مردی که از خانواده‌ای اصیل بود و ارتباطات فرهنگی قوی میان ایران و دیگر کشورها برقرار کرد. حالا چشم‌ها همه از دور به همایون کوچک، فرزند شهریار عدل، دوخته شده است که روبه‌روی موزه ملی کنار حوض ایستاده است. پدر دلداده میراثش امشب هم در خاک سرزمینش نمی‌آساید.

فاطمه علی‌اصغر: «این حق شهریار عدل نبود، مردی که از میراث ایران پاسداری کرد، حالا معلوم نیست کجا قرار است به خاک سپرده شود». مریم پیر، نگران است، نگران جنازه همسرش که حالا روی زمین مانده. تشییع شده، اما به خاک سپرده نشده: «اگر این وضعیت ادامه پیدا کند، ما برای دفن او در هرات اقدام می‌کنیم، اما به نظر شما این درست است، مردی که همواره دغدغه‌اش ایران بود، در افغانستان به خاک سپرده شود؟» کامران، برادرش، حال بدتری دارد. چشمانش قرمز شده و بی‌تابانه در حال مذاکره و گفت‌وگو برای پیداکردن آرامگاهی در شأن شهریارشان است: «تا زمانی که تکلیف دفن برادرم در یک محوطه باستانی و تاریخی مشخص نشود، اجازه تدفین نمی‌دهم و او را به هرات یا پاریس منتقل می‌کنم».
یک هفته گذشته است. شهریار عدل، 31 خرداد در پاریس قلبش برای همیشه ایستاد و پنجم تیر، جنازه‌اش از پاریس به ایران آمد تا در یکی از محوطه‌ها و بناهای تاریخی که او سال‌ها در آنها پژوهش کرده به خاک سپرده شود اما این باستان‌شناس و یکی از فعال‌ترین چهره‌های بین‌المللی میراث فرهنگی، هنوز جایگاه دفنش مشخص نیست.
حالا پیکر شهریار ایران که همیشه ایستاده بود
- چنانچه تمام تصاویری که از او به‌جا مانده شهادت می‌دهند- در تابوتی جلو موزه ایران‌باستان آرمیده تا خاک پذیرنده در آنجایی که درد پژوهش کشیده است، او را پذیرا شود، اما گویا بعد از یک هفته، هنوز مسئولان میراث فرهنگی فعال ایران نتوانسته‌اند هماهنگی برای دفن او در بسطام، شهرری یا یکی دیگر از محوطه‌های تاریخی که شهریار عدل در آن پژوهش کرده بود را فراهم کنند.
کامران عدل حق دارد که بی‌تاب باشد: «من بخشی از خودم را از دست داده‌ام. مدتی است دارم سعی می‌کنم شهریار در یک محل باستانی دفن شود، جایی که او بسیار کار کرده، اما نشد. حتی پیش‌بینی شده بود که جایی در نزدیک تهران دفن شود، اما شب گذشته به من اعلام کردند که در این مکان هم نمی‌توانم او را دفن کنم بنابراین تصمیم گرفتم او را در بهشت‌زهرا(س) تهران امانت بگذارم تا تکلیف او مشخص شود و در نهایت یا او را در هرات نزد جدش دفن کنیم یا به پاریس ببریم».
بگذار شهریار برای افغان‌ها باشد
این‌همه مسئولان میراث فرهنگی در رثای خدمات شهریار عدل سخن گفته و او را ستون میراث فرهنگی خواندند یا اینکه گفتند: «باستان‌شناسی شغل شهریار نبود. او عاشق ایران و فرهنگ ایران بود. شاید شهریار بنا به سلوکی که داشت، تنها کسی بود که به نام کوچک او را می‌شناختند».
حالا مردی که همه به نام کوچک می‌شناختند، روزنه‌ای به خاک سرزمین مادری‌اش ندارد، جز قطعه نامداران بهشت‌زهرا(س)، آن هم به‌صورت امانی! آیا پیکر او به خاک سپرده می‌شود یا اینکه در سردخانه بهشت‌زهرا(ع) می‌ماند؟ علامت سؤال در نگاه همه حاضران مراسم تشییع‌جنازه موج می‌زند. سرنوشت این جنازه حکایت روزهای دفن مصدق و نیما را به یاد می‌آورد.
«این سوگ‌نامه سازمان میراث فرهنگیِ فعال است که بعد از یک هفته هنوز قبر شهریار عدل مشخص نیست؟ آیا باید او را در هرات به خاک بسپارند؟ تا همچون بسیاری از بزرگان ایران نظیر مولانا، نظامی و... متعلق به سرزمین‌های دیگر شود؟» احسان یغمایی، باستان‌شناس نام‌آشنای ایران، این‌گونه گفته‌هایش را ادامه می‌دهد: «اگر امثال شهریار عدل نبودند امروز میراث فرهنگی ایران جایگاهی نداشت. امروز کسانی که پست و مقامی دارند یا به جایی رسیده‌اند، از صدقه سری شهریارهاست. حالا وقتی می‌شنوم هنوز جایگاه دفن او مشخص نشده است، تعجب می‌کنم. شهریار هم می‌توانست در کنار محمد محیط‌طباطبایی، پژوهشگر و تاریخ‌دان در برج طغرل دفن شود، او که بارگاه بلندبالایی نمی‌خواست».
اما برج طغرل بنایی است که کامران عدل برای دفن برادرش در آنجا بسیار تلاش کرده و نتوانسته است برای خاکسپاری در آنجا به نتیجه برسد: «می‌خواستیم او را در بنای باستانی برج طغرل، دفن کنیم جایی که او ۱۸ سال کار کرده بود، اما نگذاشتند».
دو صد گفته چون نیم کردار نیست
چهره شهریار ایران حالا نقش بسته روی پوستری خاکستری. مسئولان و دوستداران او هم یکی‌یکی می‌آیند در کنار پوستر و پیکر شهریار عدل که در تابوت خوابیده تا در مقابل روح بیدارش، از تلاش‌های بسیار او برای احیای میراث فرهنگی سخن بگویند. معاون میراث فرهنگی کشور از تأسیس بنیاد شهریار عدل خبر می‌دهد: «هدف از تأسیس این بنیاد تمام‌کردن پروژه‌های نیمه‌تمام مرحوم عدل است».
رئیس پژوهشگاه میراث فرهنگی می‌گوید: «از همه کسانی که بدهکار عدل هستند، می‌خواهم به فکر این باشند که حیات علمی مرحوم عدل و آن چیزی که او برایش عشق می‌ورزید، تداوم پیدا کند». مسعود سلطانی‌فر از «شهریار عدل» تعریف‌ها می‌کند و از جمع‌آوری تمامی آثار «شهریار عدل» در قالب مجموعه‌ای کامل از اقدامات، مقالات، یادداشت‌ها، کتاب‌ها و دست‌نوشته‌هایش خبر می‌دهد. اما جنازه روی زمین مانده است. امشب را هم در سردخانه سپری خواهد کرد. دوصد گفته چون نیم کردار نیست. لباس مشکی‌پوش‌ها همه از هم می‌پرسند: سرانجام کجا دفن می‌شود؟ دوستان وفادار هم ترجیح می‌دهند در سکوت سپری کنند و در خفا انتقاد.
تنها باید به صحبت‌های «مهدی حجت»، معاون سابق میراث فرهنگی، دلخوش کرد: رفتن شهریار داستانی تکرارشدنی در همه دنیاست، اما همه‌ آنهایی که امروز برای آخرین خداحافظی با شهریار عدل آمده بودند، اشک‌ها، زبان و نگا‌هشان این را می‌گفت که تا ایران، تاریخ و فرهنگ آن زنده است، «شهریار عدل» همچنان پابرجا و بر سر زبان‌هاست. چون عدل در پیکر همایون (فرزندش)، شاگردان، همه ادیان، تاریخ و فرهنگ ایران مانند خون جاری است. هرچند یغمایی، باستان‌شناس، بر این باور است که دیگر ایران مثل شهریار عدل را به خود نخواهد دید؛ مردی که از خانواده‌ای اصیل بود و ارتباطات فرهنگی قوی میان ایران و دیگر کشورها برقرار کرد. حالا چشم‌ها همه از دور به همایون کوچک، فرزند شهریار عدل، دوخته شده است که روبه‌روی موزه ملی کنار حوض ایستاده است. پدر دلداده میراثش امشب هم در خاک سرزمینش نمی‌آساید.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.