دفاع از حق مداخله مردم
آذر تشکر-جامعهشناس
مدتها بود در زمینهای مشاع شهرک اکباتان از بهسرانجامرساندن چند پروژه شهری بحث میشد و همین موضوع باعث بروز اختلافها و چالشهایی میان شهرکنشینان و مدیران شهرداری شده بود. پروژه دارالقران جزء آخرین این پروژهها بود که چند روز پیش دیوان عدالت اداری حکم به توقف احداث آن داد.
در مقام یک جامعهشناس، از نظر من موضوع، زمین شهری است و نوع و نحوه تصمیمگیری بر سر زمین شهری، بهعنوان منبع مهم کمیابی در شهر. چه کاربریای برای زمین شهری تعریف میشود و این کاربری را چه کسی تعریف میکند و بر سر تعریف آن تصمیم میگیرد. اینجا پرسش اساسی این است که تعیین تکلیف زمینهای شهری با کیست و آن بخش زمینهای شهری که تحت مالکیت خصوصی تعریف نمیشوند، یعنی فضاهایی که ما مشاع مینامیم، در اختیار و کنترل چه کسی است؟ فضاهای مشاع تحت کنترل و نظارت چه نهادی باید باشند تا هنگام وقوع اختلافِنظرهای اینچنینی، بتوان با استفاده از روشهای دموکراتیک اختلافات را حل کرد؟
شهر بهطور مشخص یکسری فضاهای خصوصی دارد که در قالب مسکن و فضای تجاریشده طبقهبندی میشود؛ مردم برای این فضا پول میدهند و کنترل آنها را بهدست میگیرند. در مقابلش فضاهای عمومیای است که میشود بهلحاظ دسترسی عمومی، دستهبندیشان کرد. یکسری فضاهایی هم هستند که کاملا عمومیاند، مانند خیابان و فضای سبز که به عموم شهروندان تعلق دارند. این متعلقبه همهبودن و مشاعبودن این چالش را هم ایجاد میکند که کنترل این فضا باید با چه کسی باشد و گاهی دیده میشود نهادهایی خودشان را تحمیل میکنند که ما نماینده مردم هستیم و باید در این زمینه تصمیمگیری کنیم.
مشکل اینجاست که سازوکاری وجود ندارد تا مردمی که این فضای عمومی متعلقبه آنهاست، بدانند چطور باید درباره آن فضا تصمیمگیری کنند. درنتیجه سازمانهایی مثل شهرداری خودشان را محق میدانند بهجای مردم تصمیم بگیرند، درحالیکه باید سازوکاری اندیشیده شود تا خود مردم تصمیمگیر باشند. وقتی این سازوکار دموکراتیک وجود نداشته باشد، مردم شروع میکنند به تجمعکردن، عریضهنویسی و تحصنکردن مقابل شورای شهر تا از این طریق بتوانند به حقشان برسند.
در دنیا سازوکارهایی دیده شده است که مردم درباره فضاهای شهری و نحوه استفاده از آن و نوع و میزان هزینهکردن برای آن تصمیم بگیرند؛ مثلا اگر قرار باشد ایستگاه آتشنشانیای برای شهری ساخته شود، از مدتها قبل ماکت ایستگاه در محلی که قرار است آنجا احداث شود، قرار میگیرد.
بودجه و طرح و هزینهای که باید مصرف شود و همچنین نظر شهروندان، پرسیده میشود. مردم نظر میدهند که مثلا ایستگاه میتواند با هزینهای کمتر از آنچه در پروژه دیده شده است، ساخته شود و شهرداری هم به ایدهها و نظرات مردم اهمیت میدهد.
اکنون در ماجرای اکباتان این ابهام وجود دارد که اساسا قرار است زمین مشاع شهرک که دستِکم مربوطبه همه اهالی شهرک است، چه بشود؟ وقتی سازوکار تصمیمگیری غیردموکراتیک است، در مسیر خود به سیاسیکاری میرسد و جناحهای مختلف سیاسی تلاش میکنند از این نمد برای خود کلاهی ببافند. درحالیکه، باید سازوکار دموکراتیک مشخص شود و مکانیسمهایی بهکار گرفته شود تا مردم بتوانند در مواردی که مستقیم به خود و فضای عمومیشان مربوط میشود، بر سر نحوه استفاده از زمین مشاع شهرکشان تصمیم بگیرند. سازمانی که گمان میکند نماینده حق مردم بر اراضی مشاع است، قدرت سازمان را که با رانت و قدرت بروکراتیک تقویت شده است، از قدرت مردم برتر میداند و به این نتیجه میرسد که این قدرت برایش حق ایجاد میکند؛ درحالیکه برعکس، این مردم هستند که باید قدرت تصمیمگیری داشته باشند.
مسئولان شهری و اعضای شورا، که همواره از فقدان مشارکت مردم گلهمندند، باید در چنین مواردی قدر مردمی را بدانند که در روزگاری که باب شده است همه بهدنبال منافع فردی باشند، از منافع فردی خود میگذرند و برای نفع جمعی تلاش میکنند. تلاش مردم اکباتان، که برای احیای حق مردم بر منافع عمومی در شهر است، نمونهاي قوی از حق مداخله مردم در فضاست و باید به این تصمیمگیری احترام گذاشت.
مدتها بود در زمینهای مشاع شهرک اکباتان از بهسرانجامرساندن چند پروژه شهری بحث میشد و همین موضوع باعث بروز اختلافها و چالشهایی میان شهرکنشینان و مدیران شهرداری شده بود. پروژه دارالقران جزء آخرین این پروژهها بود که چند روز پیش دیوان عدالت اداری حکم به توقف احداث آن داد.
در مقام یک جامعهشناس، از نظر من موضوع، زمین شهری است و نوع و نحوه تصمیمگیری بر سر زمین شهری، بهعنوان منبع مهم کمیابی در شهر. چه کاربریای برای زمین شهری تعریف میشود و این کاربری را چه کسی تعریف میکند و بر سر تعریف آن تصمیم میگیرد. اینجا پرسش اساسی این است که تعیین تکلیف زمینهای شهری با کیست و آن بخش زمینهای شهری که تحت مالکیت خصوصی تعریف نمیشوند، یعنی فضاهایی که ما مشاع مینامیم، در اختیار و کنترل چه کسی است؟ فضاهای مشاع تحت کنترل و نظارت چه نهادی باید باشند تا هنگام وقوع اختلافِنظرهای اینچنینی، بتوان با استفاده از روشهای دموکراتیک اختلافات را حل کرد؟
شهر بهطور مشخص یکسری فضاهای خصوصی دارد که در قالب مسکن و فضای تجاریشده طبقهبندی میشود؛ مردم برای این فضا پول میدهند و کنترل آنها را بهدست میگیرند. در مقابلش فضاهای عمومیای است که میشود بهلحاظ دسترسی عمومی، دستهبندیشان کرد. یکسری فضاهایی هم هستند که کاملا عمومیاند، مانند خیابان و فضای سبز که به عموم شهروندان تعلق دارند. این متعلقبه همهبودن و مشاعبودن این چالش را هم ایجاد میکند که کنترل این فضا باید با چه کسی باشد و گاهی دیده میشود نهادهایی خودشان را تحمیل میکنند که ما نماینده مردم هستیم و باید در این زمینه تصمیمگیری کنیم.
مشکل اینجاست که سازوکاری وجود ندارد تا مردمی که این فضای عمومی متعلقبه آنهاست، بدانند چطور باید درباره آن فضا تصمیمگیری کنند. درنتیجه سازمانهایی مثل شهرداری خودشان را محق میدانند بهجای مردم تصمیم بگیرند، درحالیکه باید سازوکاری اندیشیده شود تا خود مردم تصمیمگیر باشند. وقتی این سازوکار دموکراتیک وجود نداشته باشد، مردم شروع میکنند به تجمعکردن، عریضهنویسی و تحصنکردن مقابل شورای شهر تا از این طریق بتوانند به حقشان برسند.
در دنیا سازوکارهایی دیده شده است که مردم درباره فضاهای شهری و نحوه استفاده از آن و نوع و میزان هزینهکردن برای آن تصمیم بگیرند؛ مثلا اگر قرار باشد ایستگاه آتشنشانیای برای شهری ساخته شود، از مدتها قبل ماکت ایستگاه در محلی که قرار است آنجا احداث شود، قرار میگیرد.
بودجه و طرح و هزینهای که باید مصرف شود و همچنین نظر شهروندان، پرسیده میشود. مردم نظر میدهند که مثلا ایستگاه میتواند با هزینهای کمتر از آنچه در پروژه دیده شده است، ساخته شود و شهرداری هم به ایدهها و نظرات مردم اهمیت میدهد.
اکنون در ماجرای اکباتان این ابهام وجود دارد که اساسا قرار است زمین مشاع شهرک که دستِکم مربوطبه همه اهالی شهرک است، چه بشود؟ وقتی سازوکار تصمیمگیری غیردموکراتیک است، در مسیر خود به سیاسیکاری میرسد و جناحهای مختلف سیاسی تلاش میکنند از این نمد برای خود کلاهی ببافند. درحالیکه، باید سازوکار دموکراتیک مشخص شود و مکانیسمهایی بهکار گرفته شود تا مردم بتوانند در مواردی که مستقیم به خود و فضای عمومیشان مربوط میشود، بر سر نحوه استفاده از زمین مشاع شهرکشان تصمیم بگیرند. سازمانی که گمان میکند نماینده حق مردم بر اراضی مشاع است، قدرت سازمان را که با رانت و قدرت بروکراتیک تقویت شده است، از قدرت مردم برتر میداند و به این نتیجه میرسد که این قدرت برایش حق ایجاد میکند؛ درحالیکه برعکس، این مردم هستند که باید قدرت تصمیمگیری داشته باشند.
مسئولان شهری و اعضای شورا، که همواره از فقدان مشارکت مردم گلهمندند، باید در چنین مواردی قدر مردمی را بدانند که در روزگاری که باب شده است همه بهدنبال منافع فردی باشند، از منافع فردی خود میگذرند و برای نفع جمعی تلاش میکنند. تلاش مردم اکباتان، که برای احیای حق مردم بر منافع عمومی در شهر است، نمونهاي قوی از حق مداخله مردم در فضاست و باید به این تصمیمگیری احترام گذاشت.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.