|

بازی اردوغان با کارت داعش

اردشیر زارعی‌قنواتی

حمله تروریستی و بسیار پرتلفات گروه داعش در 25 ژوئن به شهر کُردنشین «کوبانی» جدا از بار نظامی و امنیتی آن حامل یک واقعیت ژئوپلیتیک در مناسبات منطقه‌ای است. حمله تازه داعش به کوبانی را باید در دو سطح میدانی و سیاسی ارزیابی کرد که اثبات‌کننده پیچیدگی و ائتلاف آشکار دولت آنکارا به‌عنوان یک بازیگر منطقه‌ای و داعش به‌عنوان یک نیروی تروریست آلترناتیو برای رسیدن به اهداف مشترک است. این حمله در شرایطی انجام گرفته است که در هفته‌های اخیر نیروهای کرد در قالب «یگان‌های مدافع خلق» با حمایت هوایی آمریکا شتابان به‌سوی مواضع داعش در خطوط مرزی دو کشور، در حال پیشروی بوده‌اند. از طرف دیگر با توجه به نتایج انتخابات پارلمانی جدید ترکیه که حزب کردی-‌چپ «دموکراتیک‌خلق‌ها» با عبور از حدنصاب 10‌ درصدی حزب حاکم «عدالت و توسعه» را از کسب اکثریت پارلمانی برای تشکیل دولت حزبی محروم کند، معادلات جدیدی را در عرصه داخلی ترکیه و منطقه رقم زده است. در کنار این تحولات اساسی، کنترل بیش از 88‌ درصد خط مرزی 900 کیلومتری سوریه-ترکیه توسط مبارزان کرد که شامل نقاط استراتژیک و مواصلاتی بین دو کشور می‌شود، موجب شکست استراتژی سیاست خارجی آنکارا برای ایجاد خط حائل و منطقه پروازممنوع در محدوده مرزی هم‌جوار در سوریه شد. گستره دامنه این شکست به این نیز محدود نمی‌شود، چراکه با تثبیت قدرت نیروهای کُردی در مناطق مرزی با ترکیه، با توجه به هم‌جواری این منطقه با مناطق کُردنشین آن سوی مرز، خطر سرریزشدن مطالبات خودگردانی یا خودمختاری مناطق کُردنشین یک تهدید امنیتی‌-‌سیاسی نیز برای آنکارا شکل داده است. حمله به کوبانی در چنین وضعیتی انجام شده است و بدون کوچک‌ترین شک و تردیدی هماهنگی مستقیمی بین دولت «رجب طیب‌اردوغان» و داعش دراین‌باره شکل گرفته است. پیروزی کُردهای سوریه بر داعش و همکاری واشنگتن با یگان‌های مدافع خلق، یک پیام آشکار برای آنکارا داشته است؛ اینکه رهبران کاخ سفید این‌بار به‌طور شفاف‌تر با عبور از زیگزاگ‌های سیاسی در مبارزه با داعش، با سرمایه‌گذاری بر نیروهای باانگیزه «کُرد»، یک هم‌پیمان جدید را انتخاب کرده‌اند که تا حدود زیادی آنها را از ناز و کرشمه ترکیه بی‌نیاز می‌کند. بدون تردید این انتخاب و تغییر در مناسبات جاری قدرت در منطقه برای دولت آنکارا و شخص اردوغان، هزینه‌های سنگینی را همراه خواهد داشت. دورزدن ترکیه از سوی آمریکا در کنار شرایط داخلی این کشور که بقای دولت اسلام‌گرای اردوغان را با اماواگرهای زیادی مواجهه کرده است، ازاین‌پس نقش بازیگران داخلی و خارجی را با گذشته بسیار متفاوت خواهد کرد. در این وضعیت جدید، نیاز اردوغان به کارت داعش به همان اندازه بااهمیت است که در شرایط زیر فشار قرارگرفتن تروریست‌های داعش در سوریه و عراق، برای این گروه نیز مشارکت و نزدیکی استراتژیک با یک قدرت منطقه‌ای همچون ترکیه، اجتناب‌ناپذیر بوده است. به‌همین‌دلیل گمانه‌زنی خبرگزاری‌های بین‌المللی و تحلیلگران مستقل مبنی‌بر مشارکت و همدستی دولت ترکیه در حملات تروریستی داعش به کوبانی در 25 ژوئن، رنگ واقعیت انکارناپذیری به خود می‌گیرد. در چنین شرایطی که دولت اردوغان و داعش به یک شراکت استراتژیک برای برهم‌زدن معادلات جدیدی که در مناطق جنگی شمال سوریه رخ می‌دهد، روی آورده‌اند، وضعیت تازه زنگ خطری جدی را برای مبارزان کُرد در منطقه هم‌اکنون به‌هم‌پیوسته سه کانتون «جزیره، کوبانی و عفرین»، به‌صدا درآورده است. پیشروی شتابنده یگان‌های مدافع خلق با حمایت هوایی جنگنده‌های آمریکا، هرچند در کوتاه‌مدت این امکان را برای پیروزی‌های تحسین‌برانگیز آنها به‌وجود آورده است، اما در بطن خود حامل خطراتی است که اگر به آنها کم‌ بها داده شود، می‌تواند موقعیت نیروهای کُردی را به‌شدت تهدید کند. با توجه به وسعت مناطق عملیاتی و وجود حفره‌هایی که بین سه کانتون کُردی به‌دلیل سکونت اقلیت‌های عربی و ترکمن وجود دارد و همچنین عزم جزم اردوغان و «ابوبکر بغدادی»، خلیفه خودخوانده داعش، برای جبران شکست‌های اخیر، چنانچه کردها هوشیاری سیاسی و نظامی خود را حفظ نکنند، در آینده احتمال رقم‌خوردن سیکل معکوس و گرفتارشدن در تله‌های امنیتی برای آنها زیاد خواهد بود. در هفته گذشته زمانی که کُردها شهر استراتژیک تل ابیض را تصرف کردند و به‌سوی رقه در حال پیشروی بودند، من در مقاله «تأثیر تصرف تل ابیض بر موقعیت ترکیه و داعش»، بعد از تشریح موقعیت جنگی دو طرف، نسبت‌به ضدِحمله داعش به مناطق کُردی در روزهای آینده، هشدار داده بودم؛ متأسفانه خیلی‌زود این وضعیت ناخوشایند به وقوع پیوست. ازآنجاکه گزارشات حاکی از آن است که کوبانی تقریبا خالی از نیروهای رزمنده کُرد شده است و بیشتر مدافعان شهر به‌سمت خطوط عملیاتی و عمق منطقه جنگی در حال جابه‌جایی هستند، این‌بار خطر از هر زمان دیگری بیشتر است. نیروهای کُرد بیش از آنکه درگیر محاسبه اشتباه و احساساتی در رؤیای تصرف شهر استراتژیک رقه، که برای داعش حکم مرگ و زندگی را دارد، باشند، باید تمرکز ذهنی و عینی خود را بر مناطق استراتژیک کُردی، همچون کوبانی و «حسکه» معطوف کنند و در جغرافیای پهناوری که بسیار بالاتر از توان عملیاتی آنهاست، خود را به ورطه یک مهلکه بزرگ نیندازند. کُردها باید این واقعیت و تجربه تاریخی معاصر را به‌خوبی درک کنند که انطباق منافع آنها با واشنگتن در مبارزه با داعش، حتما به این مفهوم نخواهد بود که هرگونه استراتژی جنگی مورد نظر متحدشان، اصولا تأمین‌کننده منافع نهایی آنها نیز خواهد بود. منافع کُردهای سوریه امروز بیش از هر چیز بستگی به حفظ مناطق به‌هم‌پیوسته سه کانتون و تأمین ثبات آن دارد، درحالی‌که برای واشنگتن رؤیای تسخیر شهر رقه به هر بهایی در اولویت است.

حمله تروریستی و بسیار پرتلفات گروه داعش در 25 ژوئن به شهر کُردنشین «کوبانی» جدا از بار نظامی و امنیتی آن حامل یک واقعیت ژئوپلیتیک در مناسبات منطقه‌ای است. حمله تازه داعش به کوبانی را باید در دو سطح میدانی و سیاسی ارزیابی کرد که اثبات‌کننده پیچیدگی و ائتلاف آشکار دولت آنکارا به‌عنوان یک بازیگر منطقه‌ای و داعش به‌عنوان یک نیروی تروریست آلترناتیو برای رسیدن به اهداف مشترک است. این حمله در شرایطی انجام گرفته است که در هفته‌های اخیر نیروهای کرد در قالب «یگان‌های مدافع خلق» با حمایت هوایی آمریکا شتابان به‌سوی مواضع داعش در خطوط مرزی دو کشور، در حال پیشروی بوده‌اند. از طرف دیگر با توجه به نتایج انتخابات پارلمانی جدید ترکیه که حزب کردی-‌چپ «دموکراتیک‌خلق‌ها» با عبور از حدنصاب 10‌ درصدی حزب حاکم «عدالت و توسعه» را از کسب اکثریت پارلمانی برای تشکیل دولت حزبی محروم کند، معادلات جدیدی را در عرصه داخلی ترکیه و منطقه رقم زده است. در کنار این تحولات اساسی، کنترل بیش از 88‌ درصد خط مرزی 900 کیلومتری سوریه-ترکیه توسط مبارزان کرد که شامل نقاط استراتژیک و مواصلاتی بین دو کشور می‌شود، موجب شکست استراتژی سیاست خارجی آنکارا برای ایجاد خط حائل و منطقه پروازممنوع در محدوده مرزی هم‌جوار در سوریه شد. گستره دامنه این شکست به این نیز محدود نمی‌شود، چراکه با تثبیت قدرت نیروهای کُردی در مناطق مرزی با ترکیه، با توجه به هم‌جواری این منطقه با مناطق کُردنشین آن سوی مرز، خطر سرریزشدن مطالبات خودگردانی یا خودمختاری مناطق کُردنشین یک تهدید امنیتی‌-‌سیاسی نیز برای آنکارا شکل داده است. حمله به کوبانی در چنین وضعیتی انجام شده است و بدون کوچک‌ترین شک و تردیدی هماهنگی مستقیمی بین دولت «رجب طیب‌اردوغان» و داعش دراین‌باره شکل گرفته است. پیروزی کُردهای سوریه بر داعش و همکاری واشنگتن با یگان‌های مدافع خلق، یک پیام آشکار برای آنکارا داشته است؛ اینکه رهبران کاخ سفید این‌بار به‌طور شفاف‌تر با عبور از زیگزاگ‌های سیاسی در مبارزه با داعش، با سرمایه‌گذاری بر نیروهای باانگیزه «کُرد»، یک هم‌پیمان جدید را انتخاب کرده‌اند که تا حدود زیادی آنها را از ناز و کرشمه ترکیه بی‌نیاز می‌کند. بدون تردید این انتخاب و تغییر در مناسبات جاری قدرت در منطقه برای دولت آنکارا و شخص اردوغان، هزینه‌های سنگینی را همراه خواهد داشت. دورزدن ترکیه از سوی آمریکا در کنار شرایط داخلی این کشور که بقای دولت اسلام‌گرای اردوغان را با اماواگرهای زیادی مواجهه کرده است، ازاین‌پس نقش بازیگران داخلی و خارجی را با گذشته بسیار متفاوت خواهد کرد. در این وضعیت جدید، نیاز اردوغان به کارت داعش به همان اندازه بااهمیت است که در شرایط زیر فشار قرارگرفتن تروریست‌های داعش در سوریه و عراق، برای این گروه نیز مشارکت و نزدیکی استراتژیک با یک قدرت منطقه‌ای همچون ترکیه، اجتناب‌ناپذیر بوده است. به‌همین‌دلیل گمانه‌زنی خبرگزاری‌های بین‌المللی و تحلیلگران مستقل مبنی‌بر مشارکت و همدستی دولت ترکیه در حملات تروریستی داعش به کوبانی در 25 ژوئن، رنگ واقعیت انکارناپذیری به خود می‌گیرد. در چنین شرایطی که دولت اردوغان و داعش به یک شراکت استراتژیک برای برهم‌زدن معادلات جدیدی که در مناطق جنگی شمال سوریه رخ می‌دهد، روی آورده‌اند، وضعیت تازه زنگ خطری جدی را برای مبارزان کُرد در منطقه هم‌اکنون به‌هم‌پیوسته سه کانتون «جزیره، کوبانی و عفرین»، به‌صدا درآورده است. پیشروی شتابنده یگان‌های مدافع خلق با حمایت هوایی جنگنده‌های آمریکا، هرچند در کوتاه‌مدت این امکان را برای پیروزی‌های تحسین‌برانگیز آنها به‌وجود آورده است، اما در بطن خود حامل خطراتی است که اگر به آنها کم‌ بها داده شود، می‌تواند موقعیت نیروهای کُردی را به‌شدت تهدید کند. با توجه به وسعت مناطق عملیاتی و وجود حفره‌هایی که بین سه کانتون کُردی به‌دلیل سکونت اقلیت‌های عربی و ترکمن وجود دارد و همچنین عزم جزم اردوغان و «ابوبکر بغدادی»، خلیفه خودخوانده داعش، برای جبران شکست‌های اخیر، چنانچه کردها هوشیاری سیاسی و نظامی خود را حفظ نکنند، در آینده احتمال رقم‌خوردن سیکل معکوس و گرفتارشدن در تله‌های امنیتی برای آنها زیاد خواهد بود. در هفته گذشته زمانی که کُردها شهر استراتژیک تل ابیض را تصرف کردند و به‌سوی رقه در حال پیشروی بودند، من در مقاله «تأثیر تصرف تل ابیض بر موقعیت ترکیه و داعش»، بعد از تشریح موقعیت جنگی دو طرف، نسبت‌به ضدِحمله داعش به مناطق کُردی در روزهای آینده، هشدار داده بودم؛ متأسفانه خیلی‌زود این وضعیت ناخوشایند به وقوع پیوست. ازآنجاکه گزارشات حاکی از آن است که کوبانی تقریبا خالی از نیروهای رزمنده کُرد شده است و بیشتر مدافعان شهر به‌سمت خطوط عملیاتی و عمق منطقه جنگی در حال جابه‌جایی هستند، این‌بار خطر از هر زمان دیگری بیشتر است. نیروهای کُرد بیش از آنکه درگیر محاسبه اشتباه و احساساتی در رؤیای تصرف شهر استراتژیک رقه، که برای داعش حکم مرگ و زندگی را دارد، باشند، باید تمرکز ذهنی و عینی خود را بر مناطق استراتژیک کُردی، همچون کوبانی و «حسکه» معطوف کنند و در جغرافیای پهناوری که بسیار بالاتر از توان عملیاتی آنهاست، خود را به ورطه یک مهلکه بزرگ نیندازند. کُردها باید این واقعیت و تجربه تاریخی معاصر را به‌خوبی درک کنند که انطباق منافع آنها با واشنگتن در مبارزه با داعش، حتما به این مفهوم نخواهد بود که هرگونه استراتژی جنگی مورد نظر متحدشان، اصولا تأمین‌کننده منافع نهایی آنها نیز خواهد بود. منافع کُردهای سوریه امروز بیش از هر چیز بستگی به حفظ مناطق به‌هم‌پیوسته سه کانتون و تأمین ثبات آن دارد، درحالی‌که برای واشنگتن رؤیای تسخیر شهر رقه به هر بهایی در اولویت است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.