|

روزي كه قائم‌مقام را در بهارستان خفه كردند

گزارش یک آدم‌کشی

گزارش یک آدم‌کشی

در غروب روز ۲۴ ماه صفر، قائم‌مقام فرهانی، سیدالوزراء، از طرف محمد‌شاه به وسیله پیش‌خدمتی به قصر نگارستان - در میدان بهارستان- احضار می شود. پس از واردشدن به قصر جویای شاه می‌شود: شاه کجا تشریف دارند؟ اشخاصی که برای انجام این خدمت مأمور هستند، می‌گویند: در عمارت سردر. قائم‌مقام بالا می‌رود و می‌بیند شاهی در کار نیست، می‌پرسد پس کجا تشریف دارند؟ می‌گویند تشریف خواهند آورد.
انتظارکشیدن شخصیتی چون قائم‌مقام که خود تدابیری شاهانه و تفکراتی حکیمانه دارد، محقر به نظر می‌رسد، نماز مغرب و عشا را می‌خواند و جویای شاهی می‌شود که هیچ‌گاه قرار نیست به دیدار میرزا آید: «اگر شاه به من فرمایشی ندارند، بهتر این است که بروم چون که منزل دوستی وعده کرده‌ام و انتظار مرا دارد». مأموران نگهداری او می‌گویند: شاه فرموده‌اند چون کار لازمی با شما دارند از اینجا خارج نشوید تا شما را به حضور بطلبند. به ناچار وقتش را به استراحت می‌گذراند. شال کمر را باز کرده زیر سر می‌گذارد و جبه را بر روی خود کشیده، می‌خوابد.
ساعاتی از نیمه‌شب گذشته که از خواب برمی‌خیزد و جویای شاه می‌شود؛ همان سؤال‌ها و همان جواب‌ها. گاهی به طنز صحبت‌کردن ماهیت سخن را جدی‌تر جلوه می‌دهد: پس من اینجا محبوسم! در شنیدن جواب (شاید) قدم می‌زند. جز شم شاعریش چیز دیگری به یاری‌اش نمی‌آید:
روزگار است گه عزت دهد گه خوار دارد
چرخ بازیگر از این بازیچه‌ها بسیار دارد
با گذراندن 6 روز که هیچ آب و غذایی به او نداده‌اند، ضعیف و ناتوان می‌شود، هدف از گرسنگی‌دادن به میرزا که حال، زندانی آنهاست، کشتنش بدون دردسر است؛ اما او نمی‌میرد. شب آخر ماه صفر، میران‌ غضب که سردسته‌شان اسماعیل‌خان ‌قراچه‌داغی است، وارد حوض‌خانه می‌شوند، گویا ایام حرام را گذرانده‌اند و کشتن کافر حلال.به سوی میرزا حمله‌ور می شوند و سعی در مغلوب‌کردن او را دارند. میرزا با دست و پاهای سست از خود دفاع می‌کند. بازویش مجروح می‌شود و خون سرازیر، تقلای بیشتر باعث دردناک‌شدن مرگ می‌شود، آن هم از جنس خفگی... به ناچار تسلیم گردن‌کشان شده و تنها تقلایش دست و پا تکان‌دادن است از برای جان‌دادن.
جسم بی‌جانش را شبانه به حرم حضرت عبدالعظیم (ری) برده و بی‌کفن و غسل در صحن امامزاده حمزه کنار مزار شیخ ابوالفتح رازی به خاک سپردند. این سر انجام نخست‌وزیری است که تمام عمر خود را صرف خدمت به خلق ایران کرد، به تبعيد رفت و کشته شد. مردی که از روی کینه غریبانه بدون هیچ تشریفاتی به خاک سپرده شد.
میرزا ابوالقاسم فراهانی (قائم مقام)، فرزند سیدالوزراء، میرزا عیسی در ۱۱۵۸ خورشیدی در هزاوه اراک به دنیا آمد. در کتاب «مکتب تبریز» نوشته سیدجواد طباطبایی، چنین آمده: «در زمان تأسیس دارالسلطنه تبریز، عباس‌میرزا 10 سال بیشتر نداشت که از‌این‌رو کارهای دارالسلطنه با تدابیر میرزا عیسی، معروف به میرزا بزرگ اداره می‌‎شد. دو سال پیش از آنکه عباس‌میرزا به‌عنوان ولیعهد در دارالسلطنه تبریز مستقر شود، میرزا عیسی پیشکار ولیعهد بود و فتحعلی‌شاه فرزند خود را به او سپرده بود تا در تعلیم و تربیت او بکوشد. میرزا عیسی که به خاندانی از رجال سیاسی ایران وابسته بود، توانست دارالسلطنه تبریز را در بیرون میدان جاذبه (بساط کهنه) دربار ایران، به کانونی برای (طرح نو) تبدیل کند.
او افزون بر تربیت ولیعهد و البته دو فرزند خود، میرزا ابوالقاسم و میرزا موسی، برخی از اطرافیان خود را برای تحصیل به انگلستان گسیل داشت».
در سال ۱۲۳۷ هجری قمری میرزا بزرگ قائم‌مقام درگذشت و میرزا ابوالقاسم به امر فتحعلی‌شاه به جانشینی پدر با تمام امتیازات او نایل آمد و لقب سیدالوزراء و قائم مقام را گرفت و به وزارت نایب‌السلطنه ولیعهد ایران رسید. میرزا ابوالقاسم با هوش و درایتی که داشت، به یکی از کارآمدترین وزیران سده متأخر و نخستین رجل سیاسی دوران جدید که ادیبی نوآور نیز بود، تبدیل شد. در کتاب مکتب تبریز جواد طباطبایی از میرزا ابوالقاسم به‌عنوان بنیان‌گذار «ایران جدید» یاد شده که در برخی از قلمروهای حیات ایران توانست، آن‌گونه که خود می‌گفت: آن بساط کهنه را برچیند و طرح نو دراندازد.
قصه برخی از وزیرکشی‌های دوره قاجار را اعتمادالسلطنه در سطوری از صدرالتواریخ بیان کرده که در توضیح شرح حال میرزا ابوالقاسم با توضیح این نکته که او در ایام صدارت تند می‌رفت و خود را مؤسس این سلطنت می‌دانست، می‌گوید که میرزا پاره‌ای احکام را به دلخواه خود می‌گذراند.
البته سیدجواد طباطبایی سخنان اعتماد السلطنه را چنین تحلیل می‌کند: «این اتهام، در صورت درست‌بودن، می‌توانست عذرخواه قتل میرزا باشد و اعتمادالسلطنه نیز آن عبارت کوتاه را از سر بازیچه نیاورده، بلکه او خواسته واقعیتی تاریخی را میان شعار و دثار عبارت‌های منشیانه‌ای که نظر درباریان رسمی را بازتاب می‌دهد، پنهان کند. نظر سیاسی قائم‌مقام در این عبارت بیان شده (در صدرالتواریخ) که گویا او می‌خواست سلطان به دلخواه خود نتواند فلان پست را بلند کند و فلان عزیز را نژند نماید. اگر این سخن درست باشد و خواهیم دید که تردیدی در درستی آن نیست، دراین صورت، اصل اساسی در اندیشه سیاسی قائم‌مقام این اعتقاد او بود که شاه باید سلطنت کند، نه حکومت. اگر این استدلال درست باشد، باید گفت قائم‌مقام نخستین رجل سیاسی تاریخ جدید ایران بوده که تمایزی میان سلطنت و وزارت عظمی وارد کرده است».

در غروب روز ۲۴ ماه صفر، قائم‌مقام فرهانی، سیدالوزراء، از طرف محمد‌شاه به وسیله پیش‌خدمتی به قصر نگارستان - در میدان بهارستان- احضار می شود. پس از واردشدن به قصر جویای شاه می‌شود: شاه کجا تشریف دارند؟ اشخاصی که برای انجام این خدمت مأمور هستند، می‌گویند: در عمارت سردر. قائم‌مقام بالا می‌رود و می‌بیند شاهی در کار نیست، می‌پرسد پس کجا تشریف دارند؟ می‌گویند تشریف خواهند آورد.
انتظارکشیدن شخصیتی چون قائم‌مقام که خود تدابیری شاهانه و تفکراتی حکیمانه دارد، محقر به نظر می‌رسد، نماز مغرب و عشا را می‌خواند و جویای شاهی می‌شود که هیچ‌گاه قرار نیست به دیدار میرزا آید: «اگر شاه به من فرمایشی ندارند، بهتر این است که بروم چون که منزل دوستی وعده کرده‌ام و انتظار مرا دارد». مأموران نگهداری او می‌گویند: شاه فرموده‌اند چون کار لازمی با شما دارند از اینجا خارج نشوید تا شما را به حضور بطلبند. به ناچار وقتش را به استراحت می‌گذراند. شال کمر را باز کرده زیر سر می‌گذارد و جبه را بر روی خود کشیده، می‌خوابد.
ساعاتی از نیمه‌شب گذشته که از خواب برمی‌خیزد و جویای شاه می‌شود؛ همان سؤال‌ها و همان جواب‌ها. گاهی به طنز صحبت‌کردن ماهیت سخن را جدی‌تر جلوه می‌دهد: پس من اینجا محبوسم! در شنیدن جواب (شاید) قدم می‌زند. جز شم شاعریش چیز دیگری به یاری‌اش نمی‌آید:
روزگار است گه عزت دهد گه خوار دارد
چرخ بازیگر از این بازیچه‌ها بسیار دارد
با گذراندن 6 روز که هیچ آب و غذایی به او نداده‌اند، ضعیف و ناتوان می‌شود، هدف از گرسنگی‌دادن به میرزا که حال، زندانی آنهاست، کشتنش بدون دردسر است؛ اما او نمی‌میرد. شب آخر ماه صفر، میران‌ غضب که سردسته‌شان اسماعیل‌خان ‌قراچه‌داغی است، وارد حوض‌خانه می‌شوند، گویا ایام حرام را گذرانده‌اند و کشتن کافر حلال.به سوی میرزا حمله‌ور می شوند و سعی در مغلوب‌کردن او را دارند. میرزا با دست و پاهای سست از خود دفاع می‌کند. بازویش مجروح می‌شود و خون سرازیر، تقلای بیشتر باعث دردناک‌شدن مرگ می‌شود، آن هم از جنس خفگی... به ناچار تسلیم گردن‌کشان شده و تنها تقلایش دست و پا تکان‌دادن است از برای جان‌دادن.
جسم بی‌جانش را شبانه به حرم حضرت عبدالعظیم (ری) برده و بی‌کفن و غسل در صحن امامزاده حمزه کنار مزار شیخ ابوالفتح رازی به خاک سپردند. این سر انجام نخست‌وزیری است که تمام عمر خود را صرف خدمت به خلق ایران کرد، به تبعيد رفت و کشته شد. مردی که از روی کینه غریبانه بدون هیچ تشریفاتی به خاک سپرده شد.
میرزا ابوالقاسم فراهانی (قائم مقام)، فرزند سیدالوزراء، میرزا عیسی در ۱۱۵۸ خورشیدی در هزاوه اراک به دنیا آمد. در کتاب «مکتب تبریز» نوشته سیدجواد طباطبایی، چنین آمده: «در زمان تأسیس دارالسلطنه تبریز، عباس‌میرزا 10 سال بیشتر نداشت که از‌این‌رو کارهای دارالسلطنه با تدابیر میرزا عیسی، معروف به میرزا بزرگ اداره می‌‎شد. دو سال پیش از آنکه عباس‌میرزا به‌عنوان ولیعهد در دارالسلطنه تبریز مستقر شود، میرزا عیسی پیشکار ولیعهد بود و فتحعلی‌شاه فرزند خود را به او سپرده بود تا در تعلیم و تربیت او بکوشد. میرزا عیسی که به خاندانی از رجال سیاسی ایران وابسته بود، توانست دارالسلطنه تبریز را در بیرون میدان جاذبه (بساط کهنه) دربار ایران، به کانونی برای (طرح نو) تبدیل کند.
او افزون بر تربیت ولیعهد و البته دو فرزند خود، میرزا ابوالقاسم و میرزا موسی، برخی از اطرافیان خود را برای تحصیل به انگلستان گسیل داشت».
در سال ۱۲۳۷ هجری قمری میرزا بزرگ قائم‌مقام درگذشت و میرزا ابوالقاسم به امر فتحعلی‌شاه به جانشینی پدر با تمام امتیازات او نایل آمد و لقب سیدالوزراء و قائم مقام را گرفت و به وزارت نایب‌السلطنه ولیعهد ایران رسید. میرزا ابوالقاسم با هوش و درایتی که داشت، به یکی از کارآمدترین وزیران سده متأخر و نخستین رجل سیاسی دوران جدید که ادیبی نوآور نیز بود، تبدیل شد. در کتاب مکتب تبریز جواد طباطبایی از میرزا ابوالقاسم به‌عنوان بنیان‌گذار «ایران جدید» یاد شده که در برخی از قلمروهای حیات ایران توانست، آن‌گونه که خود می‌گفت: آن بساط کهنه را برچیند و طرح نو دراندازد.
قصه برخی از وزیرکشی‌های دوره قاجار را اعتمادالسلطنه در سطوری از صدرالتواریخ بیان کرده که در توضیح شرح حال میرزا ابوالقاسم با توضیح این نکته که او در ایام صدارت تند می‌رفت و خود را مؤسس این سلطنت می‌دانست، می‌گوید که میرزا پاره‌ای احکام را به دلخواه خود می‌گذراند.
البته سیدجواد طباطبایی سخنان اعتماد السلطنه را چنین تحلیل می‌کند: «این اتهام، در صورت درست‌بودن، می‌توانست عذرخواه قتل میرزا باشد و اعتمادالسلطنه نیز آن عبارت کوتاه را از سر بازیچه نیاورده، بلکه او خواسته واقعیتی تاریخی را میان شعار و دثار عبارت‌های منشیانه‌ای که نظر درباریان رسمی را بازتاب می‌دهد، پنهان کند. نظر سیاسی قائم‌مقام در این عبارت بیان شده (در صدرالتواریخ) که گویا او می‌خواست سلطان به دلخواه خود نتواند فلان پست را بلند کند و فلان عزیز را نژند نماید. اگر این سخن درست باشد و خواهیم دید که تردیدی در درستی آن نیست، دراین صورت، اصل اساسی در اندیشه سیاسی قائم‌مقام این اعتقاد او بود که شاه باید سلطنت کند، نه حکومت. اگر این استدلال درست باشد، باید گفت قائم‌مقام نخستین رجل سیاسی تاریخ جدید ایران بوده که تمایزی میان سلطنت و وزارت عظمی وارد کرده است».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.