|

نقاشان ناکام یا گرافیست‌های بنام

مهرداد احمدی‌شیخانی: موضوع مهاجرت همیشه برایم چالش‌برانگیز بوده و هست. از محیط یا سرزمینی به هر دلیلی جدا می‌شویم، به این قصد که در سرزمینی دیگر به چیزهایی که نداشتیم یا مطلوبمان است دست پیدا کنیم، اما با رسیدن به سرزمین جدید گویی ریشه‌هایمان با تمام قوت ما را در سرزمین قبلی نگه می‌دارد و همه وجودمان را از آبشخور گذشته سیراب می‌کند. برگ‌وبارمان در سرزمین جدید است و ریشه‌هایمان در سرزمین قدیم. تو گویی نه اینیم و نه آن. دچار دوگانگی و تعارضی حل‌نشدنی. چنان‌که این سرزمین محیطی قدرتمند و مولد باشد، مهاجر تبدیل به عنصری منزوی و حاشیه‌ای می‌شود و اگر توانایی تأثیرگذاری سرزمین جدید پایین باشد، مهاجر سعی می‌کند دلبستگی‌های گذشته را در این محیط جدید بازتولید کرده و آن را به رنگ‌وبوی سرزمین گذشته درآورد. چراکه این‌گونه می‌تواند همچنان دلبستگی‌های گذشته را با خود به‌همراه داشته باشد و رؤیای سرزمین آباواجدادی را در خود زنده نگه دارد. اگر هم قصد بریدن از این گذشته کند، در حاشیه سرزمین جدید به موجودی تک‌افتاده، که هرازگاهی از سر ناامیدی دست‌وپایی می‌زند، مانند خواهد شد. بسیاری را می‌شناسم که این‌گونه‌اند. کافی است کمی دقت کنیم تا نام‌های بزرگ و کوچکی را به‌خاطر بیاوریم که برخی خواسته‌اند واقعا مهاجر باشند و در سرزمین جدید ریشه کنند، اما فقط در حاشیه این جوامع دست‌وپایی زدند یا می‌زنند. برخی هم به هر دلیلی ریشه در سرزمین گذشته دارند و هرچه می‌کنند مربوط به همان سرزمین آباواجدادی است و انگار اصلا نرفته‌اند. از پیش‌ترهای نه‌چندان‌دور می‌توانم سهراب شهیدثالث یا امیر نادری را به یاد بیاورم که خواستند ریشه در سرزمینی دیگر کنند، اما در حاشیه دست‌وپایی زدند و از نزدیک‌ترها مثلا، کاریکاتوریست‌ها و کارتونیست‌هایی که هرچه می‌کنند از سرزمین پیشین می‌کنند، تو گویی اصلا مهاجرت نکرده‌اند. گاهی اما این مهاجرت طور دیگری است. مثل مهاجرتی که نقاشان از سرزمین نقاشی به وادی گرافیک انجام می‌دهند. نقاشی در سرزمین ما به هر دلیلی هنوز یک شغل نیست و نقاشان امورات و معاششان از این حرفه نمی‌گذرد. از آنجا که خرید آثار نقاشی بخشی از فرهنگ ما نیست، بسیاری‌شان شرایط سختی دارند. جوان‌ترهایشان اگر پدر متمکنی نداشته باشند که خرج رنگ و بومشان را بدهد، یا دچار گوشه‌گیری و افسردگی خواهند شد و غرغرو، یا مهاجرت از سرزمین نقاشی به وادی گرافیک، برایشان تبدیل به نزدیک‌ترین مهاجرت ممکنه می‌شود. این اتفاقی است که در اینجا بسیار رخ می‌دهد؛ نقاشانی که برای امرارمعاش و گذران روزگار از نقاشی به گرافیک مهاجرت کرده‌اند. اما اینان نیز به مانند هر مهاجری، کوله‌بارشان پر از یادگارهای سرزمین مادری است، پر از آرزوهای نقاشی؛ و به مانند هر نقاشی، تلاششان بازتاباندن ذهنیت خود. مشکل اما جایی رخ می‌دهد که تعداد مهاجران، از ساکنان اصلی بیشتر شود و رؤیاهای نقاشی، به عدد این مهاجران، در سرزمین جدید تکثیر شده و مفاهیم نقاشی، خود را بر مفاهیم سرزمین مهاجرپذیر تحمیل کند؛ سرزمینی که اختلافی بنیادی در تعاریف و معانی با دنیای نقاشی دارد. گفتم که نقاش تلاش دارد تا ذهنیت و احساس خود را بروز دهد و این بروز می‌تواند با فضای بیرونی منطبق یا متضاد باشد. اما دنیای گرافیک هم چنین است؟ گرافیک بنا به تعریف یک «رسانه» است و با هدف تأثیر بر فضای بیرونی و مشخصا تأثیر بر مخاطب شکل می‌گیرد. در چنین وضعیتی هر رخداد گرافیکی، به شرطی موفق است که با شناخت مخاطب و با هدف این تأثیر پدید آید. در این تعریف «مخاطب» اصل است؛ تعریفی که با ماهیت نقاش و نقاشی در تعارض است. هدف نقاش و نقاشی خود اوست. بازتاب درونیات خود نقاش؛ چه مخاطب آن را درک کند و در تعامل با آن قرار بگیرد یا نه. ممکن است یک نقاش آثاری را خلق کند که هیچ‌وقت مخاطبی پیدا نکند یا بسیاری سال بعد مورد توجه قرار بگیرد. «ون‌گوگ» نمونه‌ای است که از بس مثال زده شده، تکراری می‌نماید. ولی واقعیت نقاش و نقاشی همین است، «ون‌گوگ»! نقاشی می‌کنی، کسی تو را در زمان حیاتت درک نمی‌کند، در فقر و گرسنگی و پریشانی ذهنی روزگار می‌گذرانی، آن‌وقت صدسال بعد تابلوهایت را میلیون‌ها دلار خریدوفروش می‌کنند. ولی گرسنه که نمی‌توان ماند. گیرم صدسال بعد نقاشی‌هایت را به بهای گزافی بخرند، امروز را چه باید کرد؟ نمی‌توان گرسنگی کشید که! میلیون‌ها دلارِ صدسال بعد برای قاروقور امروز شکم که جواب نمی‌شود. خب، می‌ماند مهاجرت به امید معاش از سرزمین نقاشی به وادی گرافیک. ولی وقتی مهاجران زیادتر از ساکنان اصلی باشند، این مهاجرت شبیه مهاجرت اروپایی‌ها به قاره آمریکا می‌شود. نقاش می‌آید و تعریف خودش را از نقاشی بر جهان جدید تحمیل می‌کند. آن‌وقت گرافیکِ نحیف این سرزمین را براساس ایده‌های نقاشی تعریف می‌کند. گرافیک هم می‌شود بازتاب درونیات گرافیست (نقاش) و نه یک «رسانه» برای تأثیر بر مخاطب. سفارش‌دهنده هم در این تعریف، عاملی مزاحم است که دست‌وپای خلاقیت‌ را می‌بندد! دعوا می‌شود! نقاش مهاجر به سرزمین گرافیک، در این دعواها بین هم‌سلکان خود نامدار می‌شود و سفارش‌دهنده از خیر چنین جهانی می‌گذرد و کار را به یک «اپراتور فتوشاپ» می‌سپارد و خلاص! قصه‌ایست این قصه مهاجرت!

مهرداد احمدی‌شیخانی: موضوع مهاجرت همیشه برایم چالش‌برانگیز بوده و هست. از محیط یا سرزمینی به هر دلیلی جدا می‌شویم، به این قصد که در سرزمینی دیگر به چیزهایی که نداشتیم یا مطلوبمان است دست پیدا کنیم، اما با رسیدن به سرزمین جدید گویی ریشه‌هایمان با تمام قوت ما را در سرزمین قبلی نگه می‌دارد و همه وجودمان را از آبشخور گذشته سیراب می‌کند. برگ‌وبارمان در سرزمین جدید است و ریشه‌هایمان در سرزمین قدیم. تو گویی نه اینیم و نه آن. دچار دوگانگی و تعارضی حل‌نشدنی. چنان‌که این سرزمین محیطی قدرتمند و مولد باشد، مهاجر تبدیل به عنصری منزوی و حاشیه‌ای می‌شود و اگر توانایی تأثیرگذاری سرزمین جدید پایین باشد، مهاجر سعی می‌کند دلبستگی‌های گذشته را در این محیط جدید بازتولید کرده و آن را به رنگ‌وبوی سرزمین گذشته درآورد. چراکه این‌گونه می‌تواند همچنان دلبستگی‌های گذشته را با خود به‌همراه داشته باشد و رؤیای سرزمین آباواجدادی را در خود زنده نگه دارد. اگر هم قصد بریدن از این گذشته کند، در حاشیه سرزمین جدید به موجودی تک‌افتاده، که هرازگاهی از سر ناامیدی دست‌وپایی می‌زند، مانند خواهد شد. بسیاری را می‌شناسم که این‌گونه‌اند. کافی است کمی دقت کنیم تا نام‌های بزرگ و کوچکی را به‌خاطر بیاوریم که برخی خواسته‌اند واقعا مهاجر باشند و در سرزمین جدید ریشه کنند، اما فقط در حاشیه این جوامع دست‌وپایی زدند یا می‌زنند. برخی هم به هر دلیلی ریشه در سرزمین گذشته دارند و هرچه می‌کنند مربوط به همان سرزمین آباواجدادی است و انگار اصلا نرفته‌اند. از پیش‌ترهای نه‌چندان‌دور می‌توانم سهراب شهیدثالث یا امیر نادری را به یاد بیاورم که خواستند ریشه در سرزمینی دیگر کنند، اما در حاشیه دست‌وپایی زدند و از نزدیک‌ترها مثلا، کاریکاتوریست‌ها و کارتونیست‌هایی که هرچه می‌کنند از سرزمین پیشین می‌کنند، تو گویی اصلا مهاجرت نکرده‌اند. گاهی اما این مهاجرت طور دیگری است. مثل مهاجرتی که نقاشان از سرزمین نقاشی به وادی گرافیک انجام می‌دهند. نقاشی در سرزمین ما به هر دلیلی هنوز یک شغل نیست و نقاشان امورات و معاششان از این حرفه نمی‌گذرد. از آنجا که خرید آثار نقاشی بخشی از فرهنگ ما نیست، بسیاری‌شان شرایط سختی دارند. جوان‌ترهایشان اگر پدر متمکنی نداشته باشند که خرج رنگ و بومشان را بدهد، یا دچار گوشه‌گیری و افسردگی خواهند شد و غرغرو، یا مهاجرت از سرزمین نقاشی به وادی گرافیک، برایشان تبدیل به نزدیک‌ترین مهاجرت ممکنه می‌شود. این اتفاقی است که در اینجا بسیار رخ می‌دهد؛ نقاشانی که برای امرارمعاش و گذران روزگار از نقاشی به گرافیک مهاجرت کرده‌اند. اما اینان نیز به مانند هر مهاجری، کوله‌بارشان پر از یادگارهای سرزمین مادری است، پر از آرزوهای نقاشی؛ و به مانند هر نقاشی، تلاششان بازتاباندن ذهنیت خود. مشکل اما جایی رخ می‌دهد که تعداد مهاجران، از ساکنان اصلی بیشتر شود و رؤیاهای نقاشی، به عدد این مهاجران، در سرزمین جدید تکثیر شده و مفاهیم نقاشی، خود را بر مفاهیم سرزمین مهاجرپذیر تحمیل کند؛ سرزمینی که اختلافی بنیادی در تعاریف و معانی با دنیای نقاشی دارد. گفتم که نقاش تلاش دارد تا ذهنیت و احساس خود را بروز دهد و این بروز می‌تواند با فضای بیرونی منطبق یا متضاد باشد. اما دنیای گرافیک هم چنین است؟ گرافیک بنا به تعریف یک «رسانه» است و با هدف تأثیر بر فضای بیرونی و مشخصا تأثیر بر مخاطب شکل می‌گیرد. در چنین وضعیتی هر رخداد گرافیکی، به شرطی موفق است که با شناخت مخاطب و با هدف این تأثیر پدید آید. در این تعریف «مخاطب» اصل است؛ تعریفی که با ماهیت نقاش و نقاشی در تعارض است. هدف نقاش و نقاشی خود اوست. بازتاب درونیات خود نقاش؛ چه مخاطب آن را درک کند و در تعامل با آن قرار بگیرد یا نه. ممکن است یک نقاش آثاری را خلق کند که هیچ‌وقت مخاطبی پیدا نکند یا بسیاری سال بعد مورد توجه قرار بگیرد. «ون‌گوگ» نمونه‌ای است که از بس مثال زده شده، تکراری می‌نماید. ولی واقعیت نقاش و نقاشی همین است، «ون‌گوگ»! نقاشی می‌کنی، کسی تو را در زمان حیاتت درک نمی‌کند، در فقر و گرسنگی و پریشانی ذهنی روزگار می‌گذرانی، آن‌وقت صدسال بعد تابلوهایت را میلیون‌ها دلار خریدوفروش می‌کنند. ولی گرسنه که نمی‌توان ماند. گیرم صدسال بعد نقاشی‌هایت را به بهای گزافی بخرند، امروز را چه باید کرد؟ نمی‌توان گرسنگی کشید که! میلیون‌ها دلارِ صدسال بعد برای قاروقور امروز شکم که جواب نمی‌شود. خب، می‌ماند مهاجرت به امید معاش از سرزمین نقاشی به وادی گرافیک. ولی وقتی مهاجران زیادتر از ساکنان اصلی باشند، این مهاجرت شبیه مهاجرت اروپایی‌ها به قاره آمریکا می‌شود. نقاش می‌آید و تعریف خودش را از نقاشی بر جهان جدید تحمیل می‌کند. آن‌وقت گرافیکِ نحیف این سرزمین را براساس ایده‌های نقاشی تعریف می‌کند. گرافیک هم می‌شود بازتاب درونیات گرافیست (نقاش) و نه یک «رسانه» برای تأثیر بر مخاطب. سفارش‌دهنده هم در این تعریف، عاملی مزاحم است که دست‌وپای خلاقیت‌ را می‌بندد! دعوا می‌شود! نقاش مهاجر به سرزمین گرافیک، در این دعواها بین هم‌سلکان خود نامدار می‌شود و سفارش‌دهنده از خیر چنین جهانی می‌گذرد و کار را به یک «اپراتور فتوشاپ» می‌سپارد و خلاص! قصه‌ایست این قصه مهاجرت!

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.