|

دستاوردهای بین‌المللی «هیپولیت»

هنرمند تراژیک، بدبین نیست1

شرق: هیپولیت دستاورد گروه هنری گوسان است از یک اثر کهن در فضایی نه مدرن بلکه معاصر. تجربه‌ای از ترکیب گوناگونی از تئاتر، ویدئوآرت، پرفورمنس‌آرت، اینستالیشن، موسیقی و ادبیات که در بستر دغدغه‌ اجتماعی مشترکی در قالب یک اثر، بیش از دوسال پیش آغاز شد و همچنان در جست‌وجوی معانی جدید در سفر است. گروه هنری گوسان دربرگیرنده سه هنرمند با تخصص‌های متفاوت است: رامین اعتمادی‌بزرگ (هنرمند و مجسمه‌ساز)، اِشا صدر اِشکوری (نویسنده، اجراگر و دکترای تئاتر، سینما و رسانه از دانشگاه وین) و جواد نمکی (بازیگر و کارگردان - دانشجوی دکترای تئاتر، سینما و رسانه از دانشگاه وین). هیپولیت یکی از تراژدی‌های کلاسیک دوران یونان باستان از اروپید است. به‌طورکلی اروپید محور آثارش را بر انسان و کشمکش‌های اخلاقی او قرار داده‌ است. اروپید تراژدی را به زندگی روزمره نزدیک‌تر کرده است. مضامین را کمتر پیچیده اما اشخاص را بیشتر پیچیده کرده ‌است. اکثر کاراکترهای او بازیچه‌ سرنوشتند، اما سرنوشتی که محتوم نیست. او قهرمان غیرکلاسیکش را در دوران کلاسیک از بالا به پایین می‌آورد. اما هیپولیتِ گوسان، نماینده‌ای از ایران است که از یک‌سو به هیپولیت اروپید نظر می‌افکند و از روی دیگر به سیاوش شاهنامه، چراکه این دو با تمام فاصله‌ تاریخی و زمانی‌شان پر از شباهت‌های اعجاب‌آورند. این اجرا در مسیرش از تئاتر فاصله می‌گیرد و بن اندیشه‌های موجود در قاب‌های اروپید و فردوسی را بدل به شعارهایی از انسان معاصر می‌کند که این شعارها در ابتدا اثر را به چهار بخش اصلی تقسیم می‌کنند.
بخش نخست: بیداری و آگاهی دوباره، رستاخیز؛ هیپولیت می‌خواهد فرزند زمین باشد.
بخش دوم: مهاجرت؛ هیپولیت یک غریبه است.
بخش سوم: جنگ؛ هیپولیت برای صلح تلاش می‌کند.
بخش چهارم: تقدیر؛ هیپولیت هرگز بخشوده نشد و...
مواجهه مخاطب با هیپولیت ِگوسان از نامتشابهی نگارش اسم هیپولیتوس آغاز می‌شود و ورودش به فضایی تاریک که دیگر مکانی برای نشستن و ناظربودن نیست و این‌بار برای پذیرش شرکت در چنین اجرایی نیاز دارد هویتش را ثبت کند؛ هویتی جدید که از تغییر نامش شروع می‌شود و به تصویر نوینی از چهره‌اش می‌رسد. تصویری که با قراردادن ماسک صورت هیپولیت ِ گوسان و قرارگرفتنش در مقابل دوربین به هیپولیت بعلاوه نام خانوادگی واقعی‌اش تغییر پیدا می‌کند.
اما مشارکت مخاطب اینجا به پایان نمی‌رسد. حال او باید انتخاب کند که زنده بماند و از دور بازی را بنگرد یا تمام‌قد بپذیرد که او نیز یک هیپولیت است در جامعه‌ای کوچک (حدود 30 تماشاگر در هر اجرا حق ورود دارند). بنابراین تن به خواب رفتن در بستر مرگ می‌دهد. مرگی با آیینی ایرانی و صدای قرآن که در گوشش خوانده و با گلاب شسته می‌شود، مراسمی که او را برای به خاک سپردن آماده می‌کند (آیین کفن‌کردن). اما پس از چند لحظه در گوشش خوانده می‌شود که: «شما به زندگی برگردانده شده‌اید». این‌چنین مخاطب وارد بخش جدیدی از اجرا خواهد شد که با صدای پرولوگ آفرودیت همراه خواهد بود. گروه گوسان سعی کرده‌ است به تأ‌ثیرگذاری قدرت خدایان در ادبیات آرکاییک وفادار بماند. و پرولوگ ابتدایی نمایش‌نامه که بازگوکننده تمام داستان هیپولیت از زبان آفرودیت است به رسم نمایش‌های یونان باستان در اجرا پخش می‌شود. سرنوشتی که در خلال 13 اپیزود اجرا می‌شود. هیپولیت گوسان از میانِ تنی زاده می‌شود و همیشه یک چیز همراه اوست؛ زبانی که نمی‌شناسد، اجرائی که زبان مشخصی ندارد، چراکه هیپولیت همیشه مسافر و مهاجری است که به جایی خو نکرده‌ است. انسانی در دنیای معاصر که هنوز می‌خواهد مرزهای اخلاقی را مدارا کند. اینچنین و با جدیتی بر این اصل این اجرا شکل می‌گیرد؛ انسان معاصر به گناه ناکرده محکوم است. بنابراین هیپولیت گوسان اعتراف می‌کند؛ اعتراف‌هایی کوتاه که انسان را در بر می‌گیرد. اعتراف به پدر! اعتراف به مادر! اعتراف به عشق! گروه گوسان سعی کرده ‌است نه‌تنها حس‌های درونی مخاطب را درگیر این کنش‌های مرحله‌به‌مرحله کند بلکه از حس‌های دیگر مخاطب نیز کمک بگیرد. اینجاست که هیپولیت در میانه‌ اعترافش به خردکردن پیازهایی می‌پردازد که کل فضا را آغشته می‌کند و چشم مخاطب را. مهاجرت بر شانه‌های انسان امروز مثل بال‌هایی است که انتهای پروازش را نمی‌داند. و مهاجرت بخشی است از ذات هیپولیت، هیپولیتوس اروپید که از زادگاهش به واسطه خشم پدر رانده می‌شود، هیپولیت ایرانی، آسیایی، اروپایی و... قرن‌هاست که انسان در سفر است. هیپولیت گوسان در میان چمدانی همچون تابوت سفر می‌کند؛ سفری که عاقبتی ندارد جز تنهایی. و اصرار دارد به مخاطب بگوید: «به کمکی نیاز ندارد! این تابوت من نیست!» و اما عشق! همچنان که الهه عشق آفرودیت در ابتدای پرولوگ نمایش‌نامه هیپولیت می‌گوید. جای خالی عشق برای هیپولیت گوسان پرفورمنسی است همراه با جنگ و آوازی ایرانی که مخاطب غیر ایرانی را بی‌آنکه معنایش را بداند، متأثر می‌کند. هیپولیت به دعوت دانشگاه پاریس هشت (ونسن، سن دونی) در فوریه ٢٠١٤ سفرش را به اروپا آغاز می‌کند. در می ‌2014 برای سه اجرا به ایالات متحده سفر می‌کند. آوریل 2015 برای اجرا و سخنرانی به یکی از مهم‌ترین کنفرانس‌های بین‌المللی تئاتر در کشور مراکش دعوت می‌شود2. اما به‌دلیل صادرنشدن ویزا در زمان مقرر از سفر باز می‌ماند. در تاریخ ١٩ می‌ ٢٠١٥ به دعوت مرکز بین‌المللی مطالعات پرفورمنس و فرهنگ، دانشگاه برلین International Research Center, Interweaving Performance Culture, Freie Universitat Berlin گروه هنری گوسان به برلین می‌رود. سخنرانی در مرکز به دو بخش کلی تقسیم می‌شود. ابتدا اجرای هیپولیت و چگونگی شکل‌گیری، دراماتورژی و ساختار اجرا توسط اِشا صدر مطرح می‌شود. قسمت دوم به اجرا‌ها و مجسمه چیدمان‌های رامین اعتمادی‌بزرگ اختصاص می‌یابد. همچنین سعی می‌کند معرفی دقیقی از شکل‌گیری هسته مرکزی گروه هنری گوسان که در فرمتی نو و از همکاری سه هنرمند در حوزه‌های مختلف هنری در اردیبهشت 92 در تهران شکل گرفته است با حضور استادان و تئوریسین‌های شناخته‌شده‌ای چون کریستل وایلا، اریکا فیشر، هدی کیج، داوید ساوران و... داشته باشد که به‌شدت مورد توجه قرار می‌گیرد. اینچنین است که گروه با معرفی کریستل وایلا و پروشات کلامی در تاریخ ٢٦ می ‌٢٠١٥ برای اجرای قسمتی از پرفورمنس هیپولیت و سخنرانی به مؤسسه بین‌المللی تئاتر آلمانGermany ITI در برلین می‌رود و در ادامه، جلسه پرسش و پاسخی شکل می‌گیرد که از منظر منتقدان تئاتر آلمان این اثر نگاهی نو و دراماتورژیِ کاملا متفاوت و موفقی به نمایش‌نامه هیپولیت دارد. همچنین مقاله علمی در بحث اجراهای بینا- رشته‌ای و توپولوژی پرفورمنس فرهنگ‌های ترکیبی در رابطه با اجرای «هیپولیت» توسط پروشات کلامی در کنفرانس مطالعات پرفورمنس ماه گذشته در دانشگاه سوربن ارائه شده است. همچنین این مقاله قرار است در کتابی از مجموعه‌مقالات این کنفرانس توسط دانشگاه سوربن چاپ شود.
1. آلبرکامو
2. Memory and Theatre: performing the Archive

شرق: هیپولیت دستاورد گروه هنری گوسان است از یک اثر کهن در فضایی نه مدرن بلکه معاصر. تجربه‌ای از ترکیب گوناگونی از تئاتر، ویدئوآرت، پرفورمنس‌آرت، اینستالیشن، موسیقی و ادبیات که در بستر دغدغه‌ اجتماعی مشترکی در قالب یک اثر، بیش از دوسال پیش آغاز شد و همچنان در جست‌وجوی معانی جدید در سفر است. گروه هنری گوسان دربرگیرنده سه هنرمند با تخصص‌های متفاوت است: رامین اعتمادی‌بزرگ (هنرمند و مجسمه‌ساز)، اِشا صدر اِشکوری (نویسنده، اجراگر و دکترای تئاتر، سینما و رسانه از دانشگاه وین) و جواد نمکی (بازیگر و کارگردان - دانشجوی دکترای تئاتر، سینما و رسانه از دانشگاه وین). هیپولیت یکی از تراژدی‌های کلاسیک دوران یونان باستان از اروپید است. به‌طورکلی اروپید محور آثارش را بر انسان و کشمکش‌های اخلاقی او قرار داده‌ است. اروپید تراژدی را به زندگی روزمره نزدیک‌تر کرده است. مضامین را کمتر پیچیده اما اشخاص را بیشتر پیچیده کرده ‌است. اکثر کاراکترهای او بازیچه‌ سرنوشتند، اما سرنوشتی که محتوم نیست. او قهرمان غیرکلاسیکش را در دوران کلاسیک از بالا به پایین می‌آورد. اما هیپولیتِ گوسان، نماینده‌ای از ایران است که از یک‌سو به هیپولیت اروپید نظر می‌افکند و از روی دیگر به سیاوش شاهنامه، چراکه این دو با تمام فاصله‌ تاریخی و زمانی‌شان پر از شباهت‌های اعجاب‌آورند. این اجرا در مسیرش از تئاتر فاصله می‌گیرد و بن اندیشه‌های موجود در قاب‌های اروپید و فردوسی را بدل به شعارهایی از انسان معاصر می‌کند که این شعارها در ابتدا اثر را به چهار بخش اصلی تقسیم می‌کنند.
بخش نخست: بیداری و آگاهی دوباره، رستاخیز؛ هیپولیت می‌خواهد فرزند زمین باشد.
بخش دوم: مهاجرت؛ هیپولیت یک غریبه است.
بخش سوم: جنگ؛ هیپولیت برای صلح تلاش می‌کند.
بخش چهارم: تقدیر؛ هیپولیت هرگز بخشوده نشد و...
مواجهه مخاطب با هیپولیت ِگوسان از نامتشابهی نگارش اسم هیپولیتوس آغاز می‌شود و ورودش به فضایی تاریک که دیگر مکانی برای نشستن و ناظربودن نیست و این‌بار برای پذیرش شرکت در چنین اجرایی نیاز دارد هویتش را ثبت کند؛ هویتی جدید که از تغییر نامش شروع می‌شود و به تصویر نوینی از چهره‌اش می‌رسد. تصویری که با قراردادن ماسک صورت هیپولیت ِ گوسان و قرارگرفتنش در مقابل دوربین به هیپولیت بعلاوه نام خانوادگی واقعی‌اش تغییر پیدا می‌کند.
اما مشارکت مخاطب اینجا به پایان نمی‌رسد. حال او باید انتخاب کند که زنده بماند و از دور بازی را بنگرد یا تمام‌قد بپذیرد که او نیز یک هیپولیت است در جامعه‌ای کوچک (حدود 30 تماشاگر در هر اجرا حق ورود دارند). بنابراین تن به خواب رفتن در بستر مرگ می‌دهد. مرگی با آیینی ایرانی و صدای قرآن که در گوشش خوانده و با گلاب شسته می‌شود، مراسمی که او را برای به خاک سپردن آماده می‌کند (آیین کفن‌کردن). اما پس از چند لحظه در گوشش خوانده می‌شود که: «شما به زندگی برگردانده شده‌اید». این‌چنین مخاطب وارد بخش جدیدی از اجرا خواهد شد که با صدای پرولوگ آفرودیت همراه خواهد بود. گروه گوسان سعی کرده‌ است به تأ‌ثیرگذاری قدرت خدایان در ادبیات آرکاییک وفادار بماند. و پرولوگ ابتدایی نمایش‌نامه که بازگوکننده تمام داستان هیپولیت از زبان آفرودیت است به رسم نمایش‌های یونان باستان در اجرا پخش می‌شود. سرنوشتی که در خلال 13 اپیزود اجرا می‌شود. هیپولیت گوسان از میانِ تنی زاده می‌شود و همیشه یک چیز همراه اوست؛ زبانی که نمی‌شناسد، اجرائی که زبان مشخصی ندارد، چراکه هیپولیت همیشه مسافر و مهاجری است که به جایی خو نکرده‌ است. انسانی در دنیای معاصر که هنوز می‌خواهد مرزهای اخلاقی را مدارا کند. اینچنین و با جدیتی بر این اصل این اجرا شکل می‌گیرد؛ انسان معاصر به گناه ناکرده محکوم است. بنابراین هیپولیت گوسان اعتراف می‌کند؛ اعتراف‌هایی کوتاه که انسان را در بر می‌گیرد. اعتراف به پدر! اعتراف به مادر! اعتراف به عشق! گروه گوسان سعی کرده ‌است نه‌تنها حس‌های درونی مخاطب را درگیر این کنش‌های مرحله‌به‌مرحله کند بلکه از حس‌های دیگر مخاطب نیز کمک بگیرد. اینجاست که هیپولیت در میانه‌ اعترافش به خردکردن پیازهایی می‌پردازد که کل فضا را آغشته می‌کند و چشم مخاطب را. مهاجرت بر شانه‌های انسان امروز مثل بال‌هایی است که انتهای پروازش را نمی‌داند. و مهاجرت بخشی است از ذات هیپولیت، هیپولیتوس اروپید که از زادگاهش به واسطه خشم پدر رانده می‌شود، هیپولیت ایرانی، آسیایی، اروپایی و... قرن‌هاست که انسان در سفر است. هیپولیت گوسان در میان چمدانی همچون تابوت سفر می‌کند؛ سفری که عاقبتی ندارد جز تنهایی. و اصرار دارد به مخاطب بگوید: «به کمکی نیاز ندارد! این تابوت من نیست!» و اما عشق! همچنان که الهه عشق آفرودیت در ابتدای پرولوگ نمایش‌نامه هیپولیت می‌گوید. جای خالی عشق برای هیپولیت گوسان پرفورمنسی است همراه با جنگ و آوازی ایرانی که مخاطب غیر ایرانی را بی‌آنکه معنایش را بداند، متأثر می‌کند. هیپولیت به دعوت دانشگاه پاریس هشت (ونسن، سن دونی) در فوریه ٢٠١٤ سفرش را به اروپا آغاز می‌کند. در می ‌2014 برای سه اجرا به ایالات متحده سفر می‌کند. آوریل 2015 برای اجرا و سخنرانی به یکی از مهم‌ترین کنفرانس‌های بین‌المللی تئاتر در کشور مراکش دعوت می‌شود2. اما به‌دلیل صادرنشدن ویزا در زمان مقرر از سفر باز می‌ماند. در تاریخ ١٩ می‌ ٢٠١٥ به دعوت مرکز بین‌المللی مطالعات پرفورمنس و فرهنگ، دانشگاه برلین International Research Center, Interweaving Performance Culture, Freie Universitat Berlin گروه هنری گوسان به برلین می‌رود. سخنرانی در مرکز به دو بخش کلی تقسیم می‌شود. ابتدا اجرای هیپولیت و چگونگی شکل‌گیری، دراماتورژی و ساختار اجرا توسط اِشا صدر مطرح می‌شود. قسمت دوم به اجرا‌ها و مجسمه چیدمان‌های رامین اعتمادی‌بزرگ اختصاص می‌یابد. همچنین سعی می‌کند معرفی دقیقی از شکل‌گیری هسته مرکزی گروه هنری گوسان که در فرمتی نو و از همکاری سه هنرمند در حوزه‌های مختلف هنری در اردیبهشت 92 در تهران شکل گرفته است با حضور استادان و تئوریسین‌های شناخته‌شده‌ای چون کریستل وایلا، اریکا فیشر، هدی کیج، داوید ساوران و... داشته باشد که به‌شدت مورد توجه قرار می‌گیرد. اینچنین است که گروه با معرفی کریستل وایلا و پروشات کلامی در تاریخ ٢٦ می ‌٢٠١٥ برای اجرای قسمتی از پرفورمنس هیپولیت و سخنرانی به مؤسسه بین‌المللی تئاتر آلمانGermany ITI در برلین می‌رود و در ادامه، جلسه پرسش و پاسخی شکل می‌گیرد که از منظر منتقدان تئاتر آلمان این اثر نگاهی نو و دراماتورژیِ کاملا متفاوت و موفقی به نمایش‌نامه هیپولیت دارد. همچنین مقاله علمی در بحث اجراهای بینا- رشته‌ای و توپولوژی پرفورمنس فرهنگ‌های ترکیبی در رابطه با اجرای «هیپولیت» توسط پروشات کلامی در کنفرانس مطالعات پرفورمنس ماه گذشته در دانشگاه سوربن ارائه شده است. همچنین این مقاله قرار است در کتابی از مجموعه‌مقالات این کنفرانس توسط دانشگاه سوربن چاپ شود.
1. آلبرکامو
2. Memory and Theatre: performing the Archive

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.