|

استدلال‌های تابستان

احمد پورنجاتی در آخرین شماره شرق سال گذشته ( 93)، گفته بود در ایران با محور محیط زیست، سیاستی شکل نمی‌گیرد. از یک منظر و تا حد زیادی، این حرف درست است. پیشینه کنش‌های سیاسی صد سال اخیر، نشانه‌ای از سیاسی‌شدن مطالبات محیط زیستی شهروندان به‌دست نمی‌دهد. از طرف دیگر، معضل و بحران محیط زیست، به‌طور عملیاتی در اولویت هیچ‌یک از نیروهای سیاسی نیست. با اینکه حسن روحانی اولین جلسه هیأت دولت را به دریاچه ارومیه اختصاص داد، اما همه می‌دانیم که فارغ از ماهیت نمادین چنین اقدامی، در دو سال گذشته تحول چشمگیری در این زمینه اتفاق نیفتاده است. واقعیت این است که کسی هم انتظار اقدام فوری و فوتی ندارد. همه می‌دانیم که محیط زیست را به‌سادگی می‌توان ویران کرد، اما محیط‌زیست با بازسازی یا حتی اقدامات بازدارنده از تخریب، به‌سرعت قابل‌ترمیم و جایگزینی نیست.اگر فعلا حرف‌های آقای پورنجاتی در آغاز بهار را در پرانتز قرار دهیم، از موضعی دیگر در آستانه تابستان رمضانی امسال، می‌توان دلایلی را عنوان کرد و شاید بتوان به این نتیجه رسید که در وضعیت فعلی به‌جز محیط زیست هیچ چیز دیگری با این هیبت و صلابت، حامل امر سیاسی نیست. نخست آنکه مسئله محیط زیست، فراتر از بحران‌های مبتلابه دولت- ملت‌ها است. محیط زیست مسئله سیاست را تا حد بحرانی تمدنی اوج می‌دهد. اخیرا از زبان وزیر کابینه روحانی می‌شنویم که چه‌بسا مجبور شویم تبریز را تخلیه کنیم و این کار حدودا به سیصد میلیارد دلار بودجه احتیاج دارد. بگذریم از عملی‌بودن یا نبودن این اتفاق که فقط یکی از تبعات دگرگونی‌های اقلیمی آذربایجان است. اما حتی فرض ایران بدون تبریز هم یک کابوس تمدنی است. مگر می‌شود تاریخ و تمدن ایران را بدون تبریز تصور کرد؟ زمانی مسجد کبود هفت گنبد داشت که به روایت تاریخ، گنبدهای آن یک‌به‌یک در زلزله‌های متوالی فرو ریخت؛ ولی نه تبریز از میان رفت و نه مسجد کبود. حال به‌سادگی در اخبار می‌بینیم و می‌خوانیم که ممکن است در آینده‌ای نه‌چندان دور، ایرانی بدون تبریز داشته باشیم. دوم آنکه، مشکلات محیط زیستی را نمی‌توان به وضعیت فوق‌العاده سیاسی تبدیل کرد. ریزگردهای اهواز مثل ارتش صدام نیست که همه آحاد ملت دست‌به‌دست هم بدهند و گرده‌اش را به خاک بمالند. خلاصه‌اش اینکه معضل محیط زیست را نمی‌توان با تدابیر امنیتی و تأمینی حل و فصل کرد. عیسی کلانتری چندی‌پیش گفته بودند که ممکن است ظرف کمتر از دو دهه نیمی از جمعیت فعلی ایران مجبور به مهاجرت شوند. احمدی‌نژاد که مدعی بود مهندس است و برخلاف پیشینیانش ریاضی‌بلد است و خیلی‌بهتر از همه می‌تواند محاسبه کند، حساب اینجای کار را نکرده بود. هیچ فکر نمی‌کرد که کالایی‌کردن محیط زیست یقه همه ملت را از صغیر تا کبیر محکم می‌چسبد و چنین عوارض هولناکی به بار می‌آورد. برای چاه‌های غیرقانونی بدون حساب و کتاب مجوز صادر کرد و حدودا بیست هزار حلقه چاه جدید به این کشور اضافه کرد تا سفره زیرزمینی آب این مملکت را تلمبه کنند و مقدمات بیابانی‌شدن آبادی‌های این سرزمین را فراهم آورند. به حساب مراتع هم رسید؛ یکی بعد از دیگری واگذاری و دردسر‌سازی برای سازمان منابع طبیعی و نظام قضائی کشور؛ کالایی‌دیدن زمین و پرونده‌های تاق و جفت سودجویان هم‌اینک بخشی از دشواری مسئولان قوه قضائیه است. از همه اینها گذشته، برخوردارنبودن از آب کافی و مناسب، اشتغال پنج میلیون کشاورز ایرانی را به خطرانداخته است.
این‌طور که پیداست دولت و ملت هر دو خواهان حل مسئله محیط زیست‌اند. هیچ یک از طرفین بر سر اهمیت آن اختلافی با هم ندارند. ولی تعارف را کنار بگذاریم، با همه این تدابیر و مقدمات حل این مسئله از عهده هیچ کدام برنمی‌آید و معمولا، بر حسب سنت تاریخ مدرن، در چنین لحظاتی است که سیاست خلاقانه و نوینی شکل می‌گیرد و به بحران پاسخی کلی می‌دهد. از این منظر هیچ بعید نیست که تحت شرایطی خاص، مثلا در مجلس آینده، فراکسیون محیط زیست تشکیل شود و در سیاست‌گذاری‌های کلان کشور نقشی تأثیرگذار و تاریخی ایفا کند.

احمد پورنجاتی در آخرین شماره شرق سال گذشته ( 93)، گفته بود در ایران با محور محیط زیست، سیاستی شکل نمی‌گیرد. از یک منظر و تا حد زیادی، این حرف درست است. پیشینه کنش‌های سیاسی صد سال اخیر، نشانه‌ای از سیاسی‌شدن مطالبات محیط زیستی شهروندان به‌دست نمی‌دهد. از طرف دیگر، معضل و بحران محیط زیست، به‌طور عملیاتی در اولویت هیچ‌یک از نیروهای سیاسی نیست. با اینکه حسن روحانی اولین جلسه هیأت دولت را به دریاچه ارومیه اختصاص داد، اما همه می‌دانیم که فارغ از ماهیت نمادین چنین اقدامی، در دو سال گذشته تحول چشمگیری در این زمینه اتفاق نیفتاده است. واقعیت این است که کسی هم انتظار اقدام فوری و فوتی ندارد. همه می‌دانیم که محیط زیست را به‌سادگی می‌توان ویران کرد، اما محیط‌زیست با بازسازی یا حتی اقدامات بازدارنده از تخریب، به‌سرعت قابل‌ترمیم و جایگزینی نیست.اگر فعلا حرف‌های آقای پورنجاتی در آغاز بهار را در پرانتز قرار دهیم، از موضعی دیگر در آستانه تابستان رمضانی امسال، می‌توان دلایلی را عنوان کرد و شاید بتوان به این نتیجه رسید که در وضعیت فعلی به‌جز محیط زیست هیچ چیز دیگری با این هیبت و صلابت، حامل امر سیاسی نیست. نخست آنکه مسئله محیط زیست، فراتر از بحران‌های مبتلابه دولت- ملت‌ها است. محیط زیست مسئله سیاست را تا حد بحرانی تمدنی اوج می‌دهد. اخیرا از زبان وزیر کابینه روحانی می‌شنویم که چه‌بسا مجبور شویم تبریز را تخلیه کنیم و این کار حدودا به سیصد میلیارد دلار بودجه احتیاج دارد. بگذریم از عملی‌بودن یا نبودن این اتفاق که فقط یکی از تبعات دگرگونی‌های اقلیمی آذربایجان است. اما حتی فرض ایران بدون تبریز هم یک کابوس تمدنی است. مگر می‌شود تاریخ و تمدن ایران را بدون تبریز تصور کرد؟ زمانی مسجد کبود هفت گنبد داشت که به روایت تاریخ، گنبدهای آن یک‌به‌یک در زلزله‌های متوالی فرو ریخت؛ ولی نه تبریز از میان رفت و نه مسجد کبود. حال به‌سادگی در اخبار می‌بینیم و می‌خوانیم که ممکن است در آینده‌ای نه‌چندان دور، ایرانی بدون تبریز داشته باشیم. دوم آنکه، مشکلات محیط زیستی را نمی‌توان به وضعیت فوق‌العاده سیاسی تبدیل کرد. ریزگردهای اهواز مثل ارتش صدام نیست که همه آحاد ملت دست‌به‌دست هم بدهند و گرده‌اش را به خاک بمالند. خلاصه‌اش اینکه معضل محیط زیست را نمی‌توان با تدابیر امنیتی و تأمینی حل و فصل کرد. عیسی کلانتری چندی‌پیش گفته بودند که ممکن است ظرف کمتر از دو دهه نیمی از جمعیت فعلی ایران مجبور به مهاجرت شوند. احمدی‌نژاد که مدعی بود مهندس است و برخلاف پیشینیانش ریاضی‌بلد است و خیلی‌بهتر از همه می‌تواند محاسبه کند، حساب اینجای کار را نکرده بود. هیچ فکر نمی‌کرد که کالایی‌کردن محیط زیست یقه همه ملت را از صغیر تا کبیر محکم می‌چسبد و چنین عوارض هولناکی به بار می‌آورد. برای چاه‌های غیرقانونی بدون حساب و کتاب مجوز صادر کرد و حدودا بیست هزار حلقه چاه جدید به این کشور اضافه کرد تا سفره زیرزمینی آب این مملکت را تلمبه کنند و مقدمات بیابانی‌شدن آبادی‌های این سرزمین را فراهم آورند. به حساب مراتع هم رسید؛ یکی بعد از دیگری واگذاری و دردسر‌سازی برای سازمان منابع طبیعی و نظام قضائی کشور؛ کالایی‌دیدن زمین و پرونده‌های تاق و جفت سودجویان هم‌اینک بخشی از دشواری مسئولان قوه قضائیه است. از همه اینها گذشته، برخوردارنبودن از آب کافی و مناسب، اشتغال پنج میلیون کشاورز ایرانی را به خطرانداخته است.
این‌طور که پیداست دولت و ملت هر دو خواهان حل مسئله محیط زیست‌اند. هیچ یک از طرفین بر سر اهمیت آن اختلافی با هم ندارند. ولی تعارف را کنار بگذاریم، با همه این تدابیر و مقدمات حل این مسئله از عهده هیچ کدام برنمی‌آید و معمولا، بر حسب سنت تاریخ مدرن، در چنین لحظاتی است که سیاست خلاقانه و نوینی شکل می‌گیرد و به بحران پاسخی کلی می‌دهد. از این منظر هیچ بعید نیست که تحت شرایطی خاص، مثلا در مجلس آینده، فراکسیون محیط زیست تشکیل شود و در سیاست‌گذاری‌های کلان کشور نقشی تأثیرگذار و تاریخی ایفا کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.