اهمیت و کاربرد شتابنگاری
آغازی برای پایان
اسماعیل فرزانگان .رئیس شبکه شتابنگاری کشور
همانگونه که میدانید در زمینه اندازهگیری زمینلرزهها و ثبت دادههای مربوط به زمینلرزهها، ما دو شبکه نسبتا مشابه داریم که شامل شبکههای لرزهنگاری و شبکههای شتابنگاری است. متولی اصلی شبکه لرزهنگاری، مؤسسه ژئوفیزیک دانشگاه تهران است. این شبکه، ویژگیهای مربوط به زمینلرزه مانند بزرگا، عمق، مختصات رومرکز و... را گزارش میکند. درعینحال در کنار شبکههای لرزهنگاری، امروزه شبکههای شتابنگاری هم وجود دارند که وظیفه آنها ثبت جنبشهای نیرومند زمین ناشی از رویداد زمینلرزهها است. در حقیقت نیروی ناشی از زمینلرزه است که به ساختمانها وارد میشود و سازههای دست بشر را تحتتأثیر قرار میدهد. نیروی ناشی از زمینلرزه هم مستقیما با شتاب زمینلرزه ارتباط دارد. هرچه این شتاب بیشتر باشد، نیرویی که به ساختمان وارد میشود، بیشتر است. تصور برخی از ما از یک ساختمان مقاوم در برابر زلزله این است که مثلا در برابر زلزله هشتریشتری مقاومت کند اما اگر بخواهیم این موضوع را دقیقتر بررسی کنیم، میتوان پرسید که این ساختمان در برابر زلزله هشتریشتری، از چه فاصلهای مقاوم است؟ در برابر زلزله درست زیر ساختمان مقاوم است یا با
فاصله 10 یا صد کیلومتر؟ مسلما هرچه این فاصله از ساختمان بیشتر باشد، آن نیرویی که به ساختمان وارد میشود، کمتر است؛ زیرا شتابی که به ساختمان وارد میشود، کمتر است. پس پارامتر اصلی که مقاومت یک ساختمان را مشخص میکند، شتاب است. از اینجا تفاوت عملکرد این دو شبکه آشکار میشود. دادههای حاصل از شبکه شتابنگاری دادههایی هستند که میتوان از آنها برای طراحی سازههای مقاوم در برابر زلزله و همچنین تدوین آییننامههایی برای استحکام بناها در برابر زمینلرزه استفاده کرد. از اینجا، اهمیت این دادهها روشن میشود. ما تا قبل از سال 1352، شبکه شتابنگاری در کشور نداشتیم. در این سال پس از وقوع یک زمینلرزه مخرب، اولین قدمها برای تأسیس یک شبکه شتابنگاری با همت جناب آقای مهندس «علیاکبر معینفر» در دفتر فنی سازمان برنامه و بودجه سابق برداشته شد. در آن زمان، تعدادی دستگاه شتابنگار آنالوگ وارد کشور شد که تعدادشان بهتدریج زیاد شد و تا زمان انقلاب به 270 ایستگاه رسید و در شهرهای مختلف نصب شد. این شبکه شتابنگاری آنالوگ، دادههای ارزشمندی از زلزلههای مهمی مانند زلزله ناوان در سال 56، زلزله طبس در سال 57 و زلزله رودبار و
منجیل در سال 69 را ثبت کردند که مورداستفاده محققان داخلی و خارجی قرار گرفت. پس از زمینلرزه رودبار، متأسفانه به دلایل مشکلاتی مانند اتمام عمر مفید این دستگاهها و کمبود وسایل یدکی آنها، اختلالی در عملکرد برخی از دستگاهها پدید آمد و بهاینترتیب فکر توسعه شبکه شتابنگاری، در دستور کار مرکز قرار گرفت که درنهایت بیش از هزارو 200 دستگاه شتابنگار دیجیتال از آخرین نسل آن زمان تهیه شد. از این مجموعه تعدادی جانشین دستگاههای قدیمی شد و تعدادی هم در نقاط مهم و لرزهخیز جدید نصب شد. بعد از فاز گسترش، تعداد ایستگاههای شبکه شتابنگاری از هزارو صد هم فراتر رفت. هماکنون مجموع تعداد رکوردهای ثبتشده توسط شبکه شتابنگاری کشور به 11 هزار رکورد میرسد که یک بانک اطلاعاتی غنی نهتنها برای استفاده در داخل کشور بلکه در سطح بینالمللی است.
همانگونه که میدانید در زمینه اندازهگیری زمینلرزهها و ثبت دادههای مربوط به زمینلرزهها، ما دو شبکه نسبتا مشابه داریم که شامل شبکههای لرزهنگاری و شبکههای شتابنگاری است. متولی اصلی شبکه لرزهنگاری، مؤسسه ژئوفیزیک دانشگاه تهران است. این شبکه، ویژگیهای مربوط به زمینلرزه مانند بزرگا، عمق، مختصات رومرکز و... را گزارش میکند. درعینحال در کنار شبکههای لرزهنگاری، امروزه شبکههای شتابنگاری هم وجود دارند که وظیفه آنها ثبت جنبشهای نیرومند زمین ناشی از رویداد زمینلرزهها است. در حقیقت نیروی ناشی از زمینلرزه است که به ساختمانها وارد میشود و سازههای دست بشر را تحتتأثیر قرار میدهد. نیروی ناشی از زمینلرزه هم مستقیما با شتاب زمینلرزه ارتباط دارد. هرچه این شتاب بیشتر باشد، نیرویی که به ساختمان وارد میشود، بیشتر است. تصور برخی از ما از یک ساختمان مقاوم در برابر زلزله این است که مثلا در برابر زلزله هشتریشتری مقاومت کند اما اگر بخواهیم این موضوع را دقیقتر بررسی کنیم، میتوان پرسید که این ساختمان در برابر زلزله هشتریشتری، از چه فاصلهای مقاوم است؟ در برابر زلزله درست زیر ساختمان مقاوم است یا با
فاصله 10 یا صد کیلومتر؟ مسلما هرچه این فاصله از ساختمان بیشتر باشد، آن نیرویی که به ساختمان وارد میشود، کمتر است؛ زیرا شتابی که به ساختمان وارد میشود، کمتر است. پس پارامتر اصلی که مقاومت یک ساختمان را مشخص میکند، شتاب است. از اینجا تفاوت عملکرد این دو شبکه آشکار میشود. دادههای حاصل از شبکه شتابنگاری دادههایی هستند که میتوان از آنها برای طراحی سازههای مقاوم در برابر زلزله و همچنین تدوین آییننامههایی برای استحکام بناها در برابر زمینلرزه استفاده کرد. از اینجا، اهمیت این دادهها روشن میشود. ما تا قبل از سال 1352، شبکه شتابنگاری در کشور نداشتیم. در این سال پس از وقوع یک زمینلرزه مخرب، اولین قدمها برای تأسیس یک شبکه شتابنگاری با همت جناب آقای مهندس «علیاکبر معینفر» در دفتر فنی سازمان برنامه و بودجه سابق برداشته شد. در آن زمان، تعدادی دستگاه شتابنگار آنالوگ وارد کشور شد که تعدادشان بهتدریج زیاد شد و تا زمان انقلاب به 270 ایستگاه رسید و در شهرهای مختلف نصب شد. این شبکه شتابنگاری آنالوگ، دادههای ارزشمندی از زلزلههای مهمی مانند زلزله ناوان در سال 56، زلزله طبس در سال 57 و زلزله رودبار و
منجیل در سال 69 را ثبت کردند که مورداستفاده محققان داخلی و خارجی قرار گرفت. پس از زمینلرزه رودبار، متأسفانه به دلایل مشکلاتی مانند اتمام عمر مفید این دستگاهها و کمبود وسایل یدکی آنها، اختلالی در عملکرد برخی از دستگاهها پدید آمد و بهاینترتیب فکر توسعه شبکه شتابنگاری، در دستور کار مرکز قرار گرفت که درنهایت بیش از هزارو 200 دستگاه شتابنگار دیجیتال از آخرین نسل آن زمان تهیه شد. از این مجموعه تعدادی جانشین دستگاههای قدیمی شد و تعدادی هم در نقاط مهم و لرزهخیز جدید نصب شد. بعد از فاز گسترش، تعداد ایستگاههای شبکه شتابنگاری از هزارو صد هم فراتر رفت. هماکنون مجموع تعداد رکوردهای ثبتشده توسط شبکه شتابنگاری کشور به 11 هزار رکورد میرسد که یک بانک اطلاعاتی غنی نهتنها برای استفاده در داخل کشور بلکه در سطح بینالمللی است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.