|

ثمینی، پورآذری، غنی‌زاده و دشتی حمایت دولت از تئاتر را آسیب‌شناسی کردند

حمایت یا ضدحمایت؟

عسل عباسیان

94 را وزیر ارشاد، سال تئاتر نام‌گذاری می‌کند، اما در ماه‌های سپری شده، حمایت چشمگیری از تئاتر، اتفاق نمی‌افتد. این اولین نکته‌ای است که پس از درنگ در اتفاقات فصل گذشته تئاتر، به‌چشم می‌آید. ازهمین‌رو میزگردی با حضور نغمه ثمینی که علاوه بر نمایش‌نامه‌نویس‌بودن، تجربه حضور بین‌المللی در آکادمی‌های معتبر درام را دارد و همچنین با حضور حمید پورآذری، علی‌اصغر دشتی و همایون غنی‌زاده، کارگردان‌هایی که هر یک سرپرست گروه‌های مستقل تئاتری- پاپتی‌ها، دن‌کیشوت و مونگو- هستند ترتیب دادیم. در این میزگرد، به تعریف دوباره‌ای از حمایت در هنرهای نمایشی رسیده‌ایم که در ادامه، مشروح آن را می‌خوانید:

سؤال اصلی این است که چرا اسم یک سالی می‌شود سال تئاتر، ولی در چند ماهی که از آن گذشته، هیچ اتفاقی برای آن نمی‌افتد، حتی کار‌هایی که قبلا انجام می‌گرفت هم انجام نمی‌شود؟ چطور می‌شود حمایت‌ها را از بخش گفتار، به عمل آورد؟ باید بحث را به این سمت ببریم که در این تعاریف جدیدی که به‌وجود آمده، حمایت باید به چه صورت باشد. در فضای تئاتر خصوصی، مطالبات هنرمندان چیست و آیا هنرمندان می‌توانند همچنان مطالباتی داشته باشند؟ دولت باید بپذیرد که همچنان وظایفی نسبت به هنرمندان دارد، حتی اگر صد‌درصد فضای تئاتر خصوصی شود، این دلیل بر این نیست که یارانه‌ها و حمایت‌ها باید از تئاتر سلب شود، چون در تمام دنیا تئاتر تحت حمایت است و در اینجا هم باید از تئاتر حمایت شود. در این سالی که نامش سال تئاتر است، چگونه می‌شود در این ماه‌های باقی‌مانده، حداقل جلو این سوءاستفاده‌ها گرفته یا به دولت گوشزد شود که تئاتر هم نیازهایی دارد. حتی تالار‌های خصوصی هم نیاز به حمایت‌هایی دارند که آنها هم باید دیده شوند و این دیده‌شدن، با صرف هزینه است و... یا رفتن گروه‌های تئاتری برای اجراهای بین‌المللی هم نیازمند حمایت است.
نغمه ثمینی: اگر دولت حمایت مالی‌اش را قطع کند، درنهایت، شاید اتفاق بدی نباشد، به این شرط که حمایت معنوی‌اش را هم قطع کند که حمایت معنوی، یک ضدحمایت است. الان بد‌ترین موقعیت است چون قبلا پول می‌دادند و نظارت هم می‌کردند. الان پول نمی‌دهند، ولی نظارت هنوز هست. این روزها حتی کارهای دانشجویی که مثلا دو، سه اجرای محدود دارند هم مورد نظارت قرار می‌گیرند، در‌حالی‌که ما خودمان هزینه اجرا را می‌دهیم. این عدم حمایت، الان در بدترین برزخ خود قرار دارد. پول و حمایتِ مادی نیست ولی ضدحمایتِ معنوی هست. این حمایت مادی مشخص بود که به‌مرور و بر اثر این خصوصی‌سازی که در همه‌چیز اعمال می‌شود، اینجا هم اتفاق می‌افتد. همیشه این وضعیت دوپهلو بود. دولت چرا باید پول تئاتری را بدهد که به آن باور ندارد؟ اگر آدم عادل بود، می‌پذیرفت خب، تئاتر X با منافع فکری‌اش هم‌ساز نیست چرا باید پول آن را بدهد؟ وقتی پولش را نمی‌دهد، باید نظارتش را هم کنار بگذارد و اجازه دهد آن تئاتر اگر قرار است به زمین بخورد، خودش به زمین بخورد و اگر قرار است سرپا باشد، خودش سرپا باشد.
حمید پورآذری: به‌نظر من به‌دلیل همین نظارتی که وجود دارد؛ تئاتر نمی‌تواند در این مملکت خصوصی شود؛ نظارتی که خط و ربط به آن می‌دهد. اینکه دولت کاملا هزینه یک‌سری اجراها را دهد، این ضدعدالت است، چون مثلا یکی می‌تواند سوبسیدی را که گرفته است، جبران کند و یکی نمی‌تواند. درواقع کسی که جبران می‌کند، سوبسید نگرفته و کسی که نمی‌تواند جبران کند، سوبسید گرفته است، پس اینجا عدالت رعایت نمی‌شود. ضمن اینکه تجربه‌ای که از قبل بود که پول کارها را دولت می‌داد، خیلی به رشد کیفیت کمک نمی‌کرد. درحالی‌که می‌دیدیم یک نفر برای یک اجرا، 50 یا صد میلیون گرفته است و فقط در حدود پنج میلیون می‌فروشد و تلاش نمی‌کرد که ببیند چرا این اتفاق افتاده است و کجای کار ایراد دارد و از طرف دیگر، یک ضدارزش به‌وجود می‌آورد که آن کارگردان بگوید کار من را نفهمیدند یا کار من پروپاگاندا ندارد و برای همین هم نفروخته. من با حمایت صد درصدی مخالفم، ولی در تئاتر خصوصی دلیلی ندارد که دولت و شهرداری وظایف‌شان را انجام ندهند. اینجا انجام نمی‌دهند، فقط سالن می‌دهند و می‌گویند برو حالش را ببر. یک‌جورهایی این قضیه شبیه شتر‌گاو پلنگ شده است. از طرفی نظارت وجود دارد و حتی سخت‌تر هم شده. از ابتدای همین سال که سال تئاتر است، نظارت‌ها هست نسبت به یکی، دو سال گذشته که راحت‌تر بود، تئاتر خصوصی بستر می‌خواهد. گروه‌ها باید سالن داشته باشند که بتوانند برنامه‌ریزی کنند و اسپانسر گیر بیاورند، دولت درواقع، باید به این صورت کمک کند. الان هیچ کاری انجام نمی‌دهد؛ از درآمدش که نمی‌خواهد بگذرد، معافیت‌های مالی را برای شرکت‌های حامی تئاتر منظور نمی‌کند و نظارت هم که صد درصد است.
یعنی معافیت از مالیات وجود ندارد؟
پورآذری: خیر برای همه شرکت‌ها نیست. زمانی یک قانونی گذاشتند که چند شرکت از این قانون بهره گرفتند، مثلا شرکت توسعه هنر معاصر جزء آن شرکت‌هاست که به دلیل حمایتی که از هنرمندان می‌کند، معاف از مالیات است.
همایون غنی‌زاده: به‌نظر من، ورود به بحث شکل مناسبی ندارد. شما می‌خواهید عدم حمایت دولت از تئاتر را آسیب‌شناسی کنید و اینکه چرا حمایت دولت از تئاتر قطع شده است؟ باور من این است که حمایت دولت از تئاتر وجود نداشته است. حمایتی که ما فکر می‌کنیم از یک تاریخی قطع شده، حمایت نبوده است. اگر ما می‌خواهیم آسیب‌شناسی کنیم باید برگردیم و با دقت مسئله را بشکافیم، توقع ما از شکل حمایت پایین آمده است. آن حمایتی که ما فکر می‌کنیم قطع شده، در حقیقت توهم حمایت است. مقداری پول بوده که بین اهالی تئاتر با جابه‌جایی مدیر و با تغییر سلیقه، توزیع می‌شده و با تغییر سلیقه این توزیع تغییر می‌کرده.
پورآذری: اصولا کسانی که بیشتر داد می‌زدند، بیشتر می‌گرفتند!
غنی‌زاده: یا حتی در دوره‌ای کسانی که کمتر داد می‌زدند، بیشتر می‌گرفتند. این در حقیقت حمایت نیست که شما به یک گروه تئاتری چند میلیون تومان پول دهید، برای تشکر از اینکه بالاخره کاری شده! مسئله پول‌دادن بی‌هدف نه‌تنها در تئاتر، بلکه در هر بخش دیگری که تجربه شد اثر بدی گذاشت. تأثیر بد و مخرب آن را نیز در تئاتر شاهد بوده و هستیم. بخشی از اهالی تئاتر نمی‌خواهند از این حمایت دست کشیده شود... آن نوع حمایت ناچیز (که من اسمش را حمایت هم نمی‌گذارم)، باعث می‌شود کیفیت آثار تنزل کند و عده‌ای با پیدا کردن روابطی یا راه و روشی بدون اینکه لایق دریافت حمایتی باشند، از آن بهره‌مند شوند و عده‌ای بهره‌مند نشوند. تئاترهایی بهره‌مند شوند که کوچک‌ترین دغدغه آنها کیفیت باشد؛ چراکه برای به‌دست آوردن حمایت کوچک دولت تولید شده‌اند و از همه وحشتناک‌تر تبانی مدیران و دوستان تئاتری‌شان برای تولید اثر بوده و هست تا دست مدیر برای حمایت باز شود! یعنی تا جایی کار تنزل پیدا می‌کند که تولید تئاتر به منظور داشتن یک سند است برای پرداخت پول؛آن تئاتر دیگر تئاتر نبود، سمندسازی بود که خیلی از ما نمونه‌هایی از آنها را در حافظه داریم بی‌آنکه تماشاگر زیادی آن را دیده باشد یا حتی از وجودش مطلع شود! در نهایت اینجا برنده دولت بود به اسم اینکه دارد از تئاتر حمایت می‌کند.
دولت‌ها لحظه‌ای از تئاتر حمایت نکرده‌اند، پول کوچکی توزیع کرده‌اند که این اسمش حمایت نیست. پس ما باید ببینیم حمایت از تئاتر یعنی چه؟ در تمام دنیا حمایت از تئاتر وجود دارد. این جمله‌ای است که دائما از روی عادت تکرار می‌کنیم و می‌گوییم برای همین حمایت از تئاتر نباید قطع شود. در هیچ‌جای دنیا توزیع پول خرد در تئاتر به این شکل وجود ندارد. اصلا این شکل حمایت معنی ندارد. حمایت شکل دیگری است؛ حمایت یعنی زیرساخت‌ها ساخته شود. تئاتر، هنر گرانی است، تئاتر هنر ارزانی نیست، تئاتر از سینما گران‌تر اگر نباشد، ارزان‌تر نیست. احتیاج به مکان ثابت دارد. بیش از آنچه تصور می‌شود، تولید تئاتر به زمان نیاز دارد. از آنجایی که تئاتر ما مکان ثابتی ندارد، هم ما، هم دولتمردها دچار این شک و تردید می‌شویم که آیا ما اصلا تئاتر واقعی داریم؟ آیا این جرقه‌ها، تئاتر است؟ آیا به این جرقه‌ها می‌شود کمک کرد؟ کمک به کجاها باید بشود؟ کمک به اشخاص یعنی کمک به سلایق، آن‌هم کمک‌های چکه‌ای اصلا صحیح نیست. می‌خواهم مثالی بزنم. گروه لیو توانسته است یک جشنواره تئاتر پایدار و مستمر و در حال توسعه به تئاتر ما هدیه بدهد، با برنامه‌های منظم هرچندسال یک بار بازیگرانی به تئاتر معرفی می‌کند و شرایط تحقیق و پژوهش در تئاتر را فراهم کرده است. خروجی تئاتر لیو و رشد آن در یک نمودار قابل اندازه‌گیری است. اما هیچ کمکی به این گروه نمی‌شود. در عوض به یک کارگردان در جشنواره‌ای برای دو شب اجرا صد میلیون تومان می‌دهند و بعد از آن دو اجرا همه می‌روند خانه‌هایشان. حال تصور کنید آن صد میلیون تومان برای دو اجرای جشنواره‌ای به گروه لیو داده می‌شد؛ گروهی که آزمون خود را برای برنامه‌داشتن با سربلندی پس داده است. در نموداری که پس از یک سال برای گروه لیو ترسیم می‌کنیم، همه انتظار رشد بسیاری داریم. نبود این اهداف در حمایت، باعث شده احساس خوبی برای کمک‌کردن در دولت وجود نداشته باشد، چون احساس می‌کند پول را دارد در چاه می‌ریزد. چون می‌بیند که این خروجی ندارد. اصلا نمی‌داند به کجا باید کمک کند؟ مثلا یک روز می‌گویند چرا به خانم نغمه ثمینی کمک کردید؟ خانم ثمینی بد است، یک روز می‌گویند به خانم نغمه ثمینی پول بدهید، خانم ثمینی خوب است. دولت خودش سردرگم است؛ به دلیل اینکه نمی‌داند که راه‌وروش درست کمک‌کردن به تئاتر چیست؟ و حمایت از تئاتر چیست؟ اول می‌خواهم مرتکب اشتباه نشویم و دائما نگوییم حمایت به تئاتر قطع شده است، حمایت از تئاتر هیچ‌وقت وجود نداشته است و وجود نخواهد داشت مگر اینکه روش درستی برای آن درنظر گرفته شود.
علی‌اصغر دشتی: من با مدل شروع بحث مشکل دارم، متحیر هستم از دوره‌ای که داریم در آن زندگی می‌کنیم و روشی که در مورد یک پدیده پرسش می‌کنیم. اگر پرسش ما دارد دعوت به گذشته می‌کند، کمی به آن شک می‌کنم، دعوت به چه گذشته‌ای؟ به کدام گذشته باشکوه دعوت می‌شویم که نسبت به اکنون وضعیت بهتری داشته است؟ اکنونِ خوبی نداریم و تا آنجا که به خاطر می‌آورم و تا آنجا که تاریخ را مطالعه می‌کنیم، از گذشته خوب هم خبری نبوده است. طبیعتا حمایت از یکی، دو جریان به دلیل مدل حمایتی که وجود داشته را قبل از انقلاب شاهدیم. آنها به دو جریان تبدیل شده بودند، این دو جریان با همه اختلافاتی که در شکل و تفکر با هم داشتند تأثیراتی از خودشان باقی گذاشته‌اند. ولی وقتی دولت، هنرمند و رسانه درباره تئاتر و بهبود شرایط آن حرف می‌زنند، کمی احساس ناامنی می‌کنم، از این جهت که فکر می‌کنم این سه عنصر، این مثلث، از آنچه بهبودی وضعیت نامیده می‌شود دورنمای واحدی ندارند؛ اصلا هنرمند و رسانه نمی‌دانند منظورشان از بهبود وضعیت چیست! و حتی دولت هم مدت‌هاست که نمی‌داند منظورش از بهبود وضعیت چیست! همه ما به جای اینکه مکث کرده و همدیگر را به تأمل دعوت کنیم، دائم شروع به حرف‌زدن در مورد این مسئله به شکل تکراری و کلیشه‌ای کرده‌ایم، درنتیجه اعتقادی را که در ذهن‌مان در مورد دورنمای مثبت بوده، به‌تدریج از یکدیگر گرفته‌ایم. اگر در جایی هنرمند شروع کرده است به اینکه یک مسیری را دنبال کند، در مواجهه با دولت و رسانه، دچار مانع شده و نتوانسته مسیرش را ادامه دهد، در یک جایی رسانه شروع کرده، هنرمند و دولت مانع ایجاد کرده‌اند و در جای دیگری هم که احیانا دولت شروع کرده، هنرمند و رسانه مانع شده‌اند و نگذاشته‌اند مسیرش را ادامه دهد. من با این سنت غیرحسنه‌ای که پدیده‌ای را بیرون از خودمان به عنوان دولت فرض می‌کنیم، می‌گذاریم آن طرف بعد این طرفش می‌ایستیم و به او می‌گوییم که چرا این کار را می‌کنی، آن کار را نمی‌کنی؛ خیلی موافق نیستم. اگر در حوزه تئاتر با دقت به دولت نگاه کنیم، می‌بینیم بر خلاف چیزی که ما تصور می‌کنیم، از گذشته تاکنون دولت مدل مدیریتش را از ما آموخته است، یعنی درواقع، ما در دست دولت کاری را انجام نمی‌دهیم، دولت دارد در دستان ما کاری را انجام می‌دهد. ما به دولت می‌آموزانیم که چگونه در تئاتر، ما را مدیریت کند و همیشه هم از دولت ناراضی هستیم. خیلی پیچیده است، مخصوصا در حرفه ما، دستورالعملی که ما را چگونه مدیریت کند، از طرف ما صادر می‌شود. ما به دولت می‌گوییم چگونه ما را هدایت کند. راستش را بخواهید من احساس کهنگی می‌کنم، اگر همچنان بخواهم بگویم چرا دولت از ما حمایت نمی‌کند و اگر منظور از حمایت این است که چرا دولت پول نمی‌دهد، من می‌گویم با این مسئله، دیگر کاری ندارم، یعنی معتقدم پول نباید وجود داشته باشد؟ اتفاقا برعکس، همیشه پول خوب است، اما پرسش در مورد سازوکار توزیع و مدل‌های متنوع حمایتی است و نه فقط نقدینگی! وقتی به گذشته رجوع می‌کنیم، به‌نظر من، به جای ستایش گذشته، باید آن را مطالعه کنیم. دولت پیش از این دخالت می‌کرده نه حمایت، ما احساس می‌کردیم حمایت است ولی بیشتر، دخالت بوده. هنوز از حافظه تاریخی ما حذف نشده است؛ دورانی که دولت با دخالت‌هایش اعزام گروه‌ها را به خارج از کشور جهت‌دهی می‌کرد. ولی از یک سالی به بعد ناگهان با ایده یک آدم، ماجرا قیچی شد و بقیه مسلسل‌وار مسیر‌های خودشان را پیدا کردند و الان اتفاقا گروه‌های کمی نداریم که می‌روند در خارج از کشور تئاتر اجرا می‌کنند. از زمانی که دخالت دولت در اعزام گروه‌ها به خارج کم شده، تعداد تولیدات مشترک، افزایش پیدا کرده است. آن چیزی را که دولت فقط به‌عنوان پول می‌دهد، نمی‌پسندم، کار دولت این است که کارهای دیگری برای ما انجام دهد و برای اینکه ما بفهمیم چه کاری باید برای ما انجام دهد، اول باید ببینیم که آیا تئاتر خواسته واحدی از دولت دارد؟ باید خواسته واحدی داشته باشد. تئاتر خواسته واحدی از دولت ندارد، دولت هم خواسته واحدی از تئاتر ندارد، میانه ما و دولت، رسانه قرار دارد که او هم خواسته واحدی ندارد. اگر رسانه ایستاده که حرف‌های ما را به گوش دولت برساند به‌نظر من رسانه باید متدش را تغییر بدهد. اگر اصراری داریم برای گفتمانی که همیشه در آن گفتمان، هنرمند تئاتر مظلوم است و دولت ظالم، من دیگر این گفت‌وگو را نمی‌پسندم. نه به این معنا که اعتقاد دارم این یک مظلوم است و آن یک ظالم، اصلا قرار‌دادن این جایگاه در عصری که ما زندگی می‌کنیم بی‌معناست. باید به روشنی بتوانیم درباب حقوق متقابل حرف بزنیم.
به‌نظر شما مهم‌ترین مسئله امروز تئاتر ایران چیست؟ به این نمونه دقت کنید؛ در سالیان گذشته همه حرفی که راجع به تئاتر زده‌ایم، درباره تئاتر شهر بوده است، به‌نظر من تئاتر شهر را به‌عنوان کوچک‌ترین مسئله تئاتر ایران، رسانه‌ها، مدیران و هنرمندان به‌عنوان بزرگ‌ترین مسئله تئاتر ایران مطرح کرده‌اند، یا اصولا با هدف پنهان‌کردن یا فراموش‌کردن مسائل اصلی و بنیادین، آن را به بزرگ‌ترین و مهم‌ترین مسئله بدل کرده‌اند. اگر شما هر روز سایت‌های خبری را نگاه کنید، به حجمی که سایت‌های خبری در مورد تئاتر شهر حرف می‌زنند، احساس می‌کنید دارند درباره یارانه‌ها حرف می‌زنند؛ یعنی مسئله‌ای که تمام کشور با آن سروکار دارند.
ثمینی: من خیلی درگیر این موضوع هستم که ما از دولت چه خواسته‌ای داریم؟ به‌خاطر اینکه فکر می‌کنم ما می‌دانیم که از دولت چه خواسته‌ای داریم. شاید خواست اصلی‌مان واقعا پول نیست، چون همچنان که قبلا گفتم، هر پولی که می‌گیریم در ازای آن یک چیزی را از دست می‌دهیم؛ یعنی این‌طور نیست که به این راحتی دولت به ما پول بدهد و بعد بگوید برو به امان خدا. به‌نظر من خواست ما این است که دولت دست از قرائت کهنه از تئاتر ایران بردارد و فکر نکند تئاتر محصولی است برای به‌کرسی‌نشاندن خواست‌ها، نیازها و آرمان‌هایش. ما داریم از یک کلیتی به اسم دولت حرف می‌زنیم و البته از یک پدیده انتزاعی صحبت می‌کنیم، چون دولت یک سری فعل و انفعال است، این می‌رود و آن می‌رود، این با آن بد است، آن با این بد است... آن به این گوش می‌کند، آن رئیس از مرئوسش زورش کمتر است و همواره یک ترس از یک کسانی وجود دارد که نمی‌دانیم دقیقا چه کسانی هستند؛ یعنی همواره همه مدیرها می‌گویند ما که موافقیم و یکی بالای دست ماست که مخالف است و ما نمی‌دانیم که آن شخص کیست.
بنابراین من فکر می‌کنم که ما در واقع خواست‌مان از دولت این است که اول تئاتر را به‌عنوان یک ضرورت بپذیرد، یعنی این را قبول کند که این پدیده باید باشد و تمام تلاشش را نکند که این پدیده نباشد. چون به‌نظر من، دولت خودش روی کارش اسم حمایت، می‌گذارد که وقتی از ما دریغش می‌کند، گریه کنیم و بگوییم که تو را به خدا حمایت کن؛ یعنی این به‌نوعی بازی با کلمات است واقعا. دولت اسمش را می‌گذارد حمایت که ما در فقدانش احساس کنیم یک چیزی را از دست داده‌ایم، ولی من خیلی موافق این هستم که آن چیزی که در اوایل 80 و دهه 70 به ما کمک می‌شد، اسمش اصلا حمایت نبود. در آن دوران ما می‌دویدیم برای پول، قشنگ یادم هست که زنگ می‌زدند و می‌گفتند بچه‌ها پول آمده، هر کس زودتر آقای x را گیر می‌انداخت دم در تالار وحدت، آن پول را گرفته بود.
پورآذری: من یک بار پشت دفتر مدیر مالی نشسته بودم، آن زمان آقای پیمان‌دار بود. یکهو درآمد و گفت: اینجا نشستی؟ بیا پولت را بگیر تا بقیه نیامدند بگیرند و تمام شود.
ثمینی: این اصلا جوک بود، شوخی بود. اینکه هر کسی زودتر به آنجا می‌رسید، مثل یک ماراتن، او پول را می‌گرفت. بنابراین فکر می‌کنم که بهتر! ‌بگذارید اتفاقا دولت آن پول را به ما ندهد، ولی در ازایش آن قرائت کهنه را هم نداشته باشد و دست از سر ما بردارد. بعدا وقتی دست از سر ما برداشت و در یک موقعیت برابر قرار گرفتیم نه در یک موقعیت سلطه، می‌نشینیم پشت یک میز و با هم صحبت می‌کنیم و می‌گوییم حالا تو چی می‌خواهی و ما چه چیزی می‌خواهیم.
دشتی: البته اگر هنرمندانمان از آن قرائت فاصله بگیرند!
ثمینی: من فکر می‌کنم تئاتر برای فاصله گیری از آن قرائت با یک نسل جوان و جدیدی در برخی از نمایش‌نامه‌ها و اجراهایش گام‌هایی برداشته است.
دشتی: منظورم محتوای آثار تولیدی نیست. منظورم قرائتی است که به واسطه‌اش دارد از دولت تقاضا می‌کند. تقاضای هنرمند تئاتر، تقاضای دهه شصتی است و الان در این دهه 90 که ما نشستیم به نظر می‌رسد مدل تقاضا از دولت به‌روزرسانی نشده است. اتفاقا محصولات در حال پیشرفت هستند و مناسبات دولت و تئاتر در حال در‌جازدن.
ثمینی: می‌دانید چرا؟ این همان موضوع پیچیده‌ای است که شما می‌گویید. یک موضوع کاملا کنش و واکنش است. دولت قرائت دو دهه گذشته را رو می‌کند و می‌گوید من در این بافت به تو جواب می‌دهم. در این بافت اگر سؤال کنی، من بلدم که جوابت را بدهم. اگر از این بافت بیرون بزنید من بلد نیستم. فکر می‌کنم به دولت نمی‌توانیم بگوییم که تو چه کار کن چه کار نکن، به آن پدیده انتزاعی که دولت است. ما می‌توانیم دست از خواسته‌های دهه شصتی‌مان از دولت برداریم.
پورآذری: ببینید! فضای تئاتری که ما الان داریم در آن نفس می‌کشیم، فضای غبارآلود است؛ یک فضای تیره و تاری که اصلا هیچ شفافیتی در آن وجود ندارد. مهم‌ترین اتفاقی که باید در تئاتر بیفتد، این است که فضا باید شفاف باشد. وقتی شفاف شود دیگر در آن فضای شفاف کسی در آن تاریکی و گردوغبار بیداد نمی‌کند. الان در دهه 90 که داریم زندگی می‌کنیم هنوز در واقع تئاتر ما بر گرده کسانی است که صدای بلندتری دارند و می‌توانند باصدای بلندتری چیزی را بگیرند. دولت هم به‌نوعی دارد از این افراد حمایت می‌کند. اصلا مهم‌ترین خواسته ما می‌تواند همین باشد که فضا را از این وضعیت تیره و تار دربیاورد. الان کارگردان جوانی که یک کار در تئاتر شهر کرده، معتقد است تئاتر شهر حقش است. این حق از کجا می‌آید؟ در فضای سالمی که رنکینگی وجود دارد، همه جایگاهشان را می‌دانند، آیا در آن فضا این حق به وجود می‌آید؟ نه. در یک فضای کاملا آشفته چنین اتفاقی می‌افتد. حالا در این وضعیت دولت هم از آن حمایت می‌کند، به دلیل اینکه به نفعش است. خب به جای اینکه آدم‌ها مستقیما بخواهند با خود دولت سروکله بزنند، خب اقلا با خودشان سروکله می‌زنند. این می‌گوید تو چرا زیاد کار می‌کنی، دیگری می‌گوید که تو هم اینجا زیاد کار کن، ولی دعوا درواقع جای دیگر شکل می‌گیرد. فضا مدام آلوده‌تر می‌شود. مشکل تئاتر ما، مشکل خود ماست. یعنی معتقدیم در واقع مشکلی که من دارم، اگر حل شود انگار مشکل تئاتر حل شده است. یعنی فردی نگاه می‌کنیم. شش ماه اهالی تئاتر به جای اینکه تئاتر کار کنند، بیایند برای تئاتر فکر کنند. این مهم‌ترین معضل ماست. بعد بحث خصوصی‌سازی به‌وجود می‌آید. خصوصی‌سازی‌ای که باز هم در این عدم شفافیت گم است و شفاف نیست. بعد وقتی این کلمه می‌آید، آدم‌های دیگر می‌گویند که نه، منظور از خصوصی‌سازی این است که ما ستاره بیاوریم، سوپراستار بیاوریم، کارهای سخیف و کمدی انجام بدهیم. این نیست. ما درواقع مخاطبی داریم که اتفاقا به لحاظ شعور و درک 20 سال جلوتر آمده؛ یعنی از مخاطب دهه 70 جلوتر است، از مخاطب دهه 80 جلوتر است و آن‌قدر اشباع شده از ابتذال تلویزیون و سینما، که حالا می‌آید به سمت تئاتر. باید مواظب باشیم او از تئاتر پس نرود. در تئاتر هم با ابتذال مواجه نشود.
دشتی: دولت بیاید در نقش اسپانسر ظاهر شود و سالن‌ها در کنار اسپانسرهای خصوصی اسپانسر دولتی هم داشته باشند. سالن‌دارها برنامه تدوین کنند. برای برنامه‌شان بروند بودجه بگیرند و بر اساس آن اسپانسر جذب کنند. بروند برنامه را به دولت بدهند، دولت وظیفه‌اش این است که کار فرهنگی انجام دهد، آنها هم باید بتوانند اهمیت پروژه‌های فرهنگی‌شان را بگویند. اینجا دیگر دولت در حال‌دادن بودجه به تولید تئاتر به شکل مستقیم به عنوان یک محصول نیست. او دارد از بخش خصوصی برای اینکه به ابتذال نیفتد، حمایت می‌کند نه از یک محصول. یعنی دارد می‌گوید بخش خصوصی اگر من کاری برای تو نکنم، مجبوری اجاره‌ات را دربیاوری، شبی سه تئاتر اجرا کنی و مجبوری اینقدر پول بگیری. پس جهت حمایت‌ها را تغییر دهد. پایان سال که می‌شود، دولت کارگروه ارزیابی داشته باشد، یا اینکه نه، به صنف واگذار کند و صنف کارگروه ارزیابی تشکیل بدهد که ببیند برنامه سال گذشته یک سالن مثلا چقدر مؤثر و مفید بوده است. آمار دقیق از آن دربیاورد. می‌گوییم که ما به این قوانین نیاز داریم. دولت الان خودش را خلاص کرده، همین‌طور که شما دارید می‌بینید، می‌گوید سالن‌های خصوصی که هستند. تمام. آنها باید تئاترشان را اجرا کنند. مثلا در کشوری مثل آلمان، آقای چولی چه‌کار می‌کرد؟ چطور این همه گروه از ایران برای اجرا می‌برد؟ به این دلیل که آقای چولی برای اینکه بتواند از شهرداری حمایت بگیرد، تئاتر ایران را به عنوان یک پروژه تعریف می‌کرد. ولی آیا شهرداری آنجا می‌گفت که من به تئاتر همایون غنی‌زاده که آمد اینجا اجرا شود، این قدر پول می‌دهم؟!! یا چولی تو اگر باغ‌آلبالو را کار کنی، من آن‌قدر به تو پول می‌دهم؟
ثمینی: یا چولی! وقتی تئاتری مثلا از ایران می‌آید بگذار من اول بیایم ببینم از آن خوشم می‌آید، اگر من اجازه دادم، آن را روی صحنه بیاور.
دشتی: نه، می‌گوید من به تئاتر تو اعتماد می‌کنم. تو ایده و برنامه داری، ضرورت‌های فرهنگی‌ ایده‌ات را توضیح بده، ضرورت‌های اقتصادی‌اش را هم همین‌طور و بعد من در قبال ایده‌ات مثلا به تو چنین کمک‌هایی خواهم کرد. اما چرا در تئاتر ایران آنجایی که می‌گویی برنامه بده، واکنش نشان می‌دهد؟!
ثمینی: برای اینکه متعهد به چیزی می‌شود که نمی‌خواهد.
دشتی: بله، یعنی خطری که الان سالن‌های خصوصی دارند، این است که به سمت برنامه نمی‌روند. الان دولت باید بگوید من از سالن‌های خصوصی‌ای که به من هویت و برنامه مشخص دهند، حمایت می‌کنم. به میزان تطابق برنامه‌ها، با اهداف ایدئولوژیک خودش هم کاری نداشته باشد، صرفا به تأثیر فرهنگی برنامه‌ها دقت کند. من می‌گویم دیگر باید دوران اینکه دولت به یک محصول پول می‌دهد، تمام شده باشد. اما دولت همچنان وظیفه دارد به برنامه‌های تئاتر در قالب گروه، کمپانی، سالن خصوصی و... بودجه فرهنگی دهد.
ثمینی: دولت باید شعور این را داشته باشد که به بخش خصوصی اعتماد کند. بورس‌های خود را به بخش خصوصی ببخشد و اجازه دهد بخش خصوصی با مؤلفه‌های قابل‌قبول‌تری، به ارزیابی کارها بپردازد؛ مؤلفه‌هایی مثل اقبال مخاطب، نگاه و نظر منتقدان، استقبال‌های خارجی، دیگر فعالیت‌های هنری عوامل گروه، سابقه گروه در سال‌های گذشته و... .
غنی‌زاده: من می‌گویم دولت این کار را می‌کند. اصلا شک نکنید. دولت همیشه دوست دارد کارهایی کند که به‌نفع خودش باشد. تبلیغ برای خودش باشد. دولت این کار را می‌کند، اما بنده به شما می‌گویم این نگرانی‌ای که ما داریم، نگرانی مقصد ماست. ما ابتدا باید به سمت آن مقصد حرکت کنیم و بعد با این بحران مواجه شویم. ما هنوز خیلی از آن دوریم. البته این نگرانی و مشکلی که می‌گویید، درنهایت، ریشه در سانسور دارد. مشکل فقط تئاتر نیست. در سینما، ادبیات، نشر، موسیقی و... مگر این مشکل وجود ندارد؟ این مسائل نباید خیلی با هم ترکیب شوند تا تمییز‌داد‌نشان سخت نشود. قطعا این وضعیت اسفناک در جای خودش باید مورد بررسی قرار گیرد.
دشتی: ما باید اینجا به دولت بگوییم که لطفا بیا به پدیده و به وضعیت جدیدی که تئاتر به آن دچار است، فکر کن. به صنف بگوییم لطفا بیا به وضعیت جدید فکر کن و از هنرمندان تئاتر خواهش کنیم که خودخواهی‌ها و منفعت‌طلبی‌های فردی‌شان را کنار بگذارند و به اتفاق هم به وضعیتی که همه‌مان نسبت به آن هول هستیم و برایمان تازگی دارد، فکر کنیم و از رسانه عاجزانه خواهش کنیم به ما دقت کنند، به اتفاقی که برای ما می‌افتد دقت کنند. رسانه ما را دعوت به گذشته بی‌شکوهمان نکند و گذشته بی‌شکوه را برایمان به‌عنوان یک گذشته باشکوه جلوه ندهد. گذشته باشکوهی که نیست، ولی الان در وضعیتی که ما دچارش هستیم، به نظرم این شتاب‌زدگی، چیزی، حتی وقتی که می‌گوییم تئاتر ما دارد مبتذل می‌شود، متوجه نیستیم که این ابتذال حاصل این شتاب‌زدگی است و حاصل این است که تئاتر ناگهان متوجه شده که خودش می‌تواند پول خودش را هم دربیاورد. یک بخشی‌ از نگرانی هم اتفاقا به‌خاطر اعتمادبه‌نفسی است که پیدا کردند. کاری که اعتمادبه‌نفس کرده این است که گفته تو یک‌سری پارامتر داشته باش و با این پارامترها درواقع فروشت تضمین است و آن پارامتر گسترش و فروش افزایش پیدا می‌کند و ناگهان آرتیست‌های ما دچار یک وضعیت تازه می‌شوند. انگار از جایگاه روشنفکری خودش، از جایگاه فرهیختگی خودش دارد به یک جایگاه بیزینسی تغییر جا می‌دهد. یعنی با دست‌ خودش دارد هویت خودش را تغییر می‌دهد. خب! وقتی که می‌گویی چرا داری هویتت را تغییر می‌دهی، می‌گوید؛ چون دولت پول نمی‌دهد دارم تغییر هویت می‌دهم. آیا به نظر شما دولت می‌تواند پول ندهد و هویت یک آرتیست تغییر کند؟! من به این شک دارم.
ثمینی: اتفاقا آن پول‌دادن، هویت را تغییر می‌دهد. این تصور اشتباهی است.
دشتی: دولت بودجه‌ای را که می‌خواهد به تئاتر اختصاص دهد، باید برای آن بودجه برنامه‌ریزی داشته باشد. اگر ما یک روز کمپانی‌های تئاتری داشته باشیم که چه عالی، اما وقتی کمپانی نداریم، باید بین سالن‌ها و گروه‌هایی که دارای برنامه هستند این بودجه را توزیع کند. دیگر دوران آنکه ما نمایش‌نامه بدهیم به آقای مدیر و بگوییم می‌خواهیم این کار را اجرا کنیم، 300 میلیون به ما بودجه بده گذشته. باید دولت بگوید آقای مدیر کمپانی یا مدیر سالن من 500 میلیون به شما می‌دهم، شما در ازای آن باید امسال دو کار روی صحنه ببری.
ثمینی: یا حالا شکلی که در دنیا دیده‌ایم و یک گام از این جلوتر است این است که یک سلسله‌مراتب انسانی‌ای اتفاق می‌افتد، چون ناچاریم که برای نظم یک سلسله‌مراتبی داشته باشیم. فکر می‌کنم به این صورت است که دولت می‌گوید من بورس‌هایی دارم که اصلا به اسم من نیست، بورس‌هایی دارم که پشت اسمی پنهان شده‌اند، شما برنامه سال گذشته‌تان را بدهید، من به شما خواهم گفت که این بورس را برای سال آینده خواهی گرفت یا نه؟ مثلا شما می‌گویید که برای سال آینده می‌خواهم تمرکزم را روی تئاتر خاورمیانه بگذارم، چهارنفر را می‌خواهم از مصر دعوت کنم، چهار نفر هم می‌خواهم از ایران باشند و این تمرکز و برنامه من است. یکی هم می‌آید و به کمپانی پیشنهاد می‌دهد. بنابراین ما در یک مراتب سه‌گانه‌ای که می‌شود، آن بورس، که دولت خودش را خیلی به آن بورس نمی‌چسباند، یعنی به‌دنبال آن بورس هرروز راه نمی‌افتد و بگوید، ببخشید پول دادم الان شما چه کاری انجام می‌دهید؟ آن کمپانی برنامه پارسالش را می‌دهد، آن بورس تصمیم می‌گیرد و یک چرخه‌ای بدون اینکه جنگ و دعوا و خشونت در آن اتفاق بیفتد، به‌صورت سالم در گردش است.
پورآذری: یک الگویی در آمریکا هست؛ یکی از دوستان داشت تعریف می‌کرد و می‌گفت دولت مستقیم پول نمی‌دهد. دولت بودجه‌اش را مثلا به یک مؤسسه خیریه می‌دهد، حالا آنها می‌آیند و برنامه خود را به کمپانی‌ها می‌گویند. گاهی سه، چهار کار در سال دارند، بعد حساب می‌کنند که این‌قدر را باید از فروش تماشاگر تأمین کنیم، این‌قدر را از طریق جذب اسپانسر تهیه کنیم و این‌قدر هم کسری است و برای این کسری باید آن مؤسسه فکری کند. درواقع حمایت دولت باید با واسطه‌ای باشد. وقتی این سازوکار به‌وجود بیاید، فضای شفاف‌تری ایجاد می‌شود.
دشتی: حالا می‌دانید تفاوت قرائت دهه‌های 60 و 70 از نظر من چیست؟ دهه 60 می‌گوید به من پول بدهید، محصول هم هرچه بود مهم نیست، فروش داشتم، تماشاگر ببیند یا نه، مهم نیست، شما پول من را بدهید!
ثمینی: به‌نظر من در بدترین شکل هم ما پویا‌تر از دولت بوده‌ایم...، همیشه نیم‌گام جلوتر بوده‌ایم.
غنی‌زاده: من اعتقاد ندارم که از دولت پویاتر بوده‌ایم. این‌طوری از هنرمندان تصویری غیرواقعی می‌سازیم که هر مصیبتی می‌کشند، تقصیر دولت است و آنها در ایجاد این وضعیت کوچک‌ترین تقصیری نداشته و ندارند. این واقعی نیست. ما هم اندازه دولت در به‌وجودآمدن این مشکلات سهیم هستیم.
دشتی: اما من امیدوارم به‌گونه‌ای بیندیشیم و شرایط تازه را تحلیل و ارزیابی کنیم که خدای ناکرده نبینیم جریان برعکس شده است و ما نیم‌گام از دولت عقب‌تر هستیم. من این را در حمایت از دولت نمی‌گویم، خیلی اسفناک است اگر روزی به جایی برسیم که دولت به این نکته‌ای که ما می‌گوییم، فکر بکند؛ بگوید چقدر جالب، ولی وقتی با هنرمند حرف می‌زنیم بگوید نه! باید برویم پول‌مان را بگیریم، البته ایده سالن‌های خصوصی، ایده‌ای بود که از طرف آرتیست‌ها به‌وجود آمد و ایده دولت نبود.
فرض را بر این بگذاریم، وقتی به دولت می‌گوییم به‌جای یک محصول، پول را به کمپانی یا سالن بدهد بگوید چه جالب! اگر هنرمندان را جمع کنیم در سالن اصلی تئاتر شهر و همین را بیان کنیم، ببینید چه می‌گویند؟ خون ما مباح می‌شود با گفتن این حرف، آن‌وقت می‌گویند که راز عقب‌ماندگی در کجاست؟ من می‌گویم اگر دولت احیانا در حال ارتقای درجه قرائت است، چرا ما نتوانیم؟ پیرو حرف قبلی‌ام می‌گویم قرائت دولت از تئاتر دارد در نسبت با قرائت ما از تئاتر تعریف می‌شود. پس بهتر است در هر شرایط، پویاتر از دولت باشیم و به ایده‌های تازه برای تعریف مناسبات دولت و تئاتر فکر کنیم. دولت و شهرداری‌ها بی‌شک وظیفه حمایت فرهنگی دارند و تئاتر از این قاعده مستثنا نیست، اما بهتر است همه به اتفاق هم به سمت‌وسوی شرایط تازه‌ای حرکت کنیم و البته دولت هم فقط تأییدکننده ایده‌های تازه نباشد. دست به اجرا بزند. دردناک است که دولت به شکل تاریخی به ما دروغ گفته و بارها این دروغ‌ها را تکرار کرده است. باید این دیوار بلند بی‌اعتمادی برداشته شود.
غنی‌زاده: ببینید ما باید دوباره برگردیم و راجع‌به شکل حمایت صحبت کنیم. شکل حمایت دولت، توهم حمایت بوده است. شکل مناسب حمایت چیست؟ الان این شکافی که در خانواده تئاتر وجود دارد، می‌تواند از توزیع اشتباه و ناچیز پول، به‌وجود آمده باشد. عده‌ای معتقد هستند حمایت دولت یعنی توزیع پول بین کارگردان‌ها و بازیگران بدون اینکه دولت برایش اهمیت داشته باشد که این کارگردان یا بازیگر از لحاظ کیفی در چه جایگاهی قرار دارد و حتی از لحاظ کمی؟ آن سوی این شکاف عده‌ای ایستاده‌اند که می‌گویند کمک به استقرار گروه در سالن‌های تئاتر یعنی حمایت. نه‌تنها من، بلکه عده زیادی می‌گویند حمایت‌کردن یعنی اینکه شما سالن تئاتر بسازید، نیازی نیست که شما به منِ کارگردان ماهانه 200 هزار یا دو میلیون تومان بدهید، ما سطح توقع خودمان را از حمایت دولت چنان تنزل داده‌ایم که از دولت پول می‌خواهیم برای اینکه امورات عادی و روزمره‌مان را بگذرانیم برای همین است که حتی بحث به اینجا می‌رسد که یک هنرمند تئاتر نیازی ندارد که سالنش مملو از تماشاگر باشد و با استقبال متوسط تماشاگرها مواجه شود. دولت باید بازهم به او پول دهد. حتی اگر این عدم استقبال استثنا نباشد یعنی دائمی باشد، یعنی ما کارگردان‌هایی را داریم که 40،30 سال است که کارگردان هستند، اما هنوز در هیچ‌کدام از آثاری که خلق می‌کنند و روی صحنه می‌برند، تماشاگر از آن استقبال نمی‌کند. این همان شکافی است که در خانواده تئاتر وجود دارد. کارگردان موظف نیست به مخاطبش فکر کند؟ کارگردان موظف نیست نگران عدم استقبال از تئاترش باشد؟ و حتی جواب‌گوی آن؟ این یک اشتباه بزرگ است. این پرداخت پول‌های کوچک، باعث به‌وجودآمدن این مانیفست‌ها شده است، یعنی هنرمندانی به بقای خود با این پول‌های کوچک ادامه داده‌ و به بدنه تئاتر چسبیده‌اند و مخاطب هم به دیدن تئاتر آنها نمی‌رود. این توزیع پول‌های کوچک باعث به‌وجودآمدن هنرمندان جعلی می‌شود. ما باید این را بازتعریف کنیم. آن‌موقع تازه می‌دانیم از دولت، و حمایت دولت چه می‌خواهیم.

94 را وزیر ارشاد، سال تئاتر نام‌گذاری می‌کند، اما در ماه‌های سپری شده، حمایت چشمگیری از تئاتر، اتفاق نمی‌افتد. این اولین نکته‌ای است که پس از درنگ در اتفاقات فصل گذشته تئاتر، به‌چشم می‌آید. ازهمین‌رو میزگردی با حضور نغمه ثمینی که علاوه بر نمایش‌نامه‌نویس‌بودن، تجربه حضور بین‌المللی در آکادمی‌های معتبر درام را دارد و همچنین با حضور حمید پورآذری، علی‌اصغر دشتی و همایون غنی‌زاده، کارگردان‌هایی که هر یک سرپرست گروه‌های مستقل تئاتری- پاپتی‌ها، دن‌کیشوت و مونگو- هستند ترتیب دادیم. در این میزگرد، به تعریف دوباره‌ای از حمایت در هنرهای نمایشی رسیده‌ایم که در ادامه، مشروح آن را می‌خوانید:

سؤال اصلی این است که چرا اسم یک سالی می‌شود سال تئاتر، ولی در چند ماهی که از آن گذشته، هیچ اتفاقی برای آن نمی‌افتد، حتی کار‌هایی که قبلا انجام می‌گرفت هم انجام نمی‌شود؟ چطور می‌شود حمایت‌ها را از بخش گفتار، به عمل آورد؟ باید بحث را به این سمت ببریم که در این تعاریف جدیدی که به‌وجود آمده، حمایت باید به چه صورت باشد. در فضای تئاتر خصوصی، مطالبات هنرمندان چیست و آیا هنرمندان می‌توانند همچنان مطالباتی داشته باشند؟ دولت باید بپذیرد که همچنان وظایفی نسبت به هنرمندان دارد، حتی اگر صد‌درصد فضای تئاتر خصوصی شود، این دلیل بر این نیست که یارانه‌ها و حمایت‌ها باید از تئاتر سلب شود، چون در تمام دنیا تئاتر تحت حمایت است و در اینجا هم باید از تئاتر حمایت شود. در این سالی که نامش سال تئاتر است، چگونه می‌شود در این ماه‌های باقی‌مانده، حداقل جلو این سوءاستفاده‌ها گرفته یا به دولت گوشزد شود که تئاتر هم نیازهایی دارد. حتی تالار‌های خصوصی هم نیاز به حمایت‌هایی دارند که آنها هم باید دیده شوند و این دیده‌شدن، با صرف هزینه است و... یا رفتن گروه‌های تئاتری برای اجراهای بین‌المللی هم نیازمند حمایت است.
نغمه ثمینی: اگر دولت حمایت مالی‌اش را قطع کند، درنهایت، شاید اتفاق بدی نباشد، به این شرط که حمایت معنوی‌اش را هم قطع کند که حمایت معنوی، یک ضدحمایت است. الان بد‌ترین موقعیت است چون قبلا پول می‌دادند و نظارت هم می‌کردند. الان پول نمی‌دهند، ولی نظارت هنوز هست. این روزها حتی کارهای دانشجویی که مثلا دو، سه اجرای محدود دارند هم مورد نظارت قرار می‌گیرند، در‌حالی‌که ما خودمان هزینه اجرا را می‌دهیم. این عدم حمایت، الان در بدترین برزخ خود قرار دارد. پول و حمایتِ مادی نیست ولی ضدحمایتِ معنوی هست. این حمایت مادی مشخص بود که به‌مرور و بر اثر این خصوصی‌سازی که در همه‌چیز اعمال می‌شود، اینجا هم اتفاق می‌افتد. همیشه این وضعیت دوپهلو بود. دولت چرا باید پول تئاتری را بدهد که به آن باور ندارد؟ اگر آدم عادل بود، می‌پذیرفت خب، تئاتر X با منافع فکری‌اش هم‌ساز نیست چرا باید پول آن را بدهد؟ وقتی پولش را نمی‌دهد، باید نظارتش را هم کنار بگذارد و اجازه دهد آن تئاتر اگر قرار است به زمین بخورد، خودش به زمین بخورد و اگر قرار است سرپا باشد، خودش سرپا باشد.
حمید پورآذری: به‌نظر من به‌دلیل همین نظارتی که وجود دارد؛ تئاتر نمی‌تواند در این مملکت خصوصی شود؛ نظارتی که خط و ربط به آن می‌دهد. اینکه دولت کاملا هزینه یک‌سری اجراها را دهد، این ضدعدالت است، چون مثلا یکی می‌تواند سوبسیدی را که گرفته است، جبران کند و یکی نمی‌تواند. درواقع کسی که جبران می‌کند، سوبسید نگرفته و کسی که نمی‌تواند جبران کند، سوبسید گرفته است، پس اینجا عدالت رعایت نمی‌شود. ضمن اینکه تجربه‌ای که از قبل بود که پول کارها را دولت می‌داد، خیلی به رشد کیفیت کمک نمی‌کرد. درحالی‌که می‌دیدیم یک نفر برای یک اجرا، 50 یا صد میلیون گرفته است و فقط در حدود پنج میلیون می‌فروشد و تلاش نمی‌کرد که ببیند چرا این اتفاق افتاده است و کجای کار ایراد دارد و از طرف دیگر، یک ضدارزش به‌وجود می‌آورد که آن کارگردان بگوید کار من را نفهمیدند یا کار من پروپاگاندا ندارد و برای همین هم نفروخته. من با حمایت صد درصدی مخالفم، ولی در تئاتر خصوصی دلیلی ندارد که دولت و شهرداری وظایف‌شان را انجام ندهند. اینجا انجام نمی‌دهند، فقط سالن می‌دهند و می‌گویند برو حالش را ببر. یک‌جورهایی این قضیه شبیه شتر‌گاو پلنگ شده است. از طرفی نظارت وجود دارد و حتی سخت‌تر هم شده. از ابتدای همین سال که سال تئاتر است، نظارت‌ها هست نسبت به یکی، دو سال گذشته که راحت‌تر بود، تئاتر خصوصی بستر می‌خواهد. گروه‌ها باید سالن داشته باشند که بتوانند برنامه‌ریزی کنند و اسپانسر گیر بیاورند، دولت درواقع، باید به این صورت کمک کند. الان هیچ کاری انجام نمی‌دهد؛ از درآمدش که نمی‌خواهد بگذرد، معافیت‌های مالی را برای شرکت‌های حامی تئاتر منظور نمی‌کند و نظارت هم که صد درصد است.
یعنی معافیت از مالیات وجود ندارد؟
پورآذری: خیر برای همه شرکت‌ها نیست. زمانی یک قانونی گذاشتند که چند شرکت از این قانون بهره گرفتند، مثلا شرکت توسعه هنر معاصر جزء آن شرکت‌هاست که به دلیل حمایتی که از هنرمندان می‌کند، معاف از مالیات است.
همایون غنی‌زاده: به‌نظر من، ورود به بحث شکل مناسبی ندارد. شما می‌خواهید عدم حمایت دولت از تئاتر را آسیب‌شناسی کنید و اینکه چرا حمایت دولت از تئاتر قطع شده است؟ باور من این است که حمایت دولت از تئاتر وجود نداشته است. حمایتی که ما فکر می‌کنیم از یک تاریخی قطع شده، حمایت نبوده است. اگر ما می‌خواهیم آسیب‌شناسی کنیم باید برگردیم و با دقت مسئله را بشکافیم، توقع ما از شکل حمایت پایین آمده است. آن حمایتی که ما فکر می‌کنیم قطع شده، در حقیقت توهم حمایت است. مقداری پول بوده که بین اهالی تئاتر با جابه‌جایی مدیر و با تغییر سلیقه، توزیع می‌شده و با تغییر سلیقه این توزیع تغییر می‌کرده.
پورآذری: اصولا کسانی که بیشتر داد می‌زدند، بیشتر می‌گرفتند!
غنی‌زاده: یا حتی در دوره‌ای کسانی که کمتر داد می‌زدند، بیشتر می‌گرفتند. این در حقیقت حمایت نیست که شما به یک گروه تئاتری چند میلیون تومان پول دهید، برای تشکر از اینکه بالاخره کاری شده! مسئله پول‌دادن بی‌هدف نه‌تنها در تئاتر، بلکه در هر بخش دیگری که تجربه شد اثر بدی گذاشت. تأثیر بد و مخرب آن را نیز در تئاتر شاهد بوده و هستیم. بخشی از اهالی تئاتر نمی‌خواهند از این حمایت دست کشیده شود... آن نوع حمایت ناچیز (که من اسمش را حمایت هم نمی‌گذارم)، باعث می‌شود کیفیت آثار تنزل کند و عده‌ای با پیدا کردن روابطی یا راه و روشی بدون اینکه لایق دریافت حمایتی باشند، از آن بهره‌مند شوند و عده‌ای بهره‌مند نشوند. تئاترهایی بهره‌مند شوند که کوچک‌ترین دغدغه آنها کیفیت باشد؛ چراکه برای به‌دست آوردن حمایت کوچک دولت تولید شده‌اند و از همه وحشتناک‌تر تبانی مدیران و دوستان تئاتری‌شان برای تولید اثر بوده و هست تا دست مدیر برای حمایت باز شود! یعنی تا جایی کار تنزل پیدا می‌کند که تولید تئاتر به منظور داشتن یک سند است برای پرداخت پول؛آن تئاتر دیگر تئاتر نبود، سمندسازی بود که خیلی از ما نمونه‌هایی از آنها را در حافظه داریم بی‌آنکه تماشاگر زیادی آن را دیده باشد یا حتی از وجودش مطلع شود! در نهایت اینجا برنده دولت بود به اسم اینکه دارد از تئاتر حمایت می‌کند.
دولت‌ها لحظه‌ای از تئاتر حمایت نکرده‌اند، پول کوچکی توزیع کرده‌اند که این اسمش حمایت نیست. پس ما باید ببینیم حمایت از تئاتر یعنی چه؟ در تمام دنیا حمایت از تئاتر وجود دارد. این جمله‌ای است که دائما از روی عادت تکرار می‌کنیم و می‌گوییم برای همین حمایت از تئاتر نباید قطع شود. در هیچ‌جای دنیا توزیع پول خرد در تئاتر به این شکل وجود ندارد. اصلا این شکل حمایت معنی ندارد. حمایت شکل دیگری است؛ حمایت یعنی زیرساخت‌ها ساخته شود. تئاتر، هنر گرانی است، تئاتر هنر ارزانی نیست، تئاتر از سینما گران‌تر اگر نباشد، ارزان‌تر نیست. احتیاج به مکان ثابت دارد. بیش از آنچه تصور می‌شود، تولید تئاتر به زمان نیاز دارد. از آنجایی که تئاتر ما مکان ثابتی ندارد، هم ما، هم دولتمردها دچار این شک و تردید می‌شویم که آیا ما اصلا تئاتر واقعی داریم؟ آیا این جرقه‌ها، تئاتر است؟ آیا به این جرقه‌ها می‌شود کمک کرد؟ کمک به کجاها باید بشود؟ کمک به اشخاص یعنی کمک به سلایق، آن‌هم کمک‌های چکه‌ای اصلا صحیح نیست. می‌خواهم مثالی بزنم. گروه لیو توانسته است یک جشنواره تئاتر پایدار و مستمر و در حال توسعه به تئاتر ما هدیه بدهد، با برنامه‌های منظم هرچندسال یک بار بازیگرانی به تئاتر معرفی می‌کند و شرایط تحقیق و پژوهش در تئاتر را فراهم کرده است. خروجی تئاتر لیو و رشد آن در یک نمودار قابل اندازه‌گیری است. اما هیچ کمکی به این گروه نمی‌شود. در عوض به یک کارگردان در جشنواره‌ای برای دو شب اجرا صد میلیون تومان می‌دهند و بعد از آن دو اجرا همه می‌روند خانه‌هایشان. حال تصور کنید آن صد میلیون تومان برای دو اجرای جشنواره‌ای به گروه لیو داده می‌شد؛ گروهی که آزمون خود را برای برنامه‌داشتن با سربلندی پس داده است. در نموداری که پس از یک سال برای گروه لیو ترسیم می‌کنیم، همه انتظار رشد بسیاری داریم. نبود این اهداف در حمایت، باعث شده احساس خوبی برای کمک‌کردن در دولت وجود نداشته باشد، چون احساس می‌کند پول را دارد در چاه می‌ریزد. چون می‌بیند که این خروجی ندارد. اصلا نمی‌داند به کجا باید کمک کند؟ مثلا یک روز می‌گویند چرا به خانم نغمه ثمینی کمک کردید؟ خانم ثمینی بد است، یک روز می‌گویند به خانم نغمه ثمینی پول بدهید، خانم ثمینی خوب است. دولت خودش سردرگم است؛ به دلیل اینکه نمی‌داند که راه‌وروش درست کمک‌کردن به تئاتر چیست؟ و حمایت از تئاتر چیست؟ اول می‌خواهم مرتکب اشتباه نشویم و دائما نگوییم حمایت به تئاتر قطع شده است، حمایت از تئاتر هیچ‌وقت وجود نداشته است و وجود نخواهد داشت مگر اینکه روش درستی برای آن درنظر گرفته شود.
علی‌اصغر دشتی: من با مدل شروع بحث مشکل دارم، متحیر هستم از دوره‌ای که داریم در آن زندگی می‌کنیم و روشی که در مورد یک پدیده پرسش می‌کنیم. اگر پرسش ما دارد دعوت به گذشته می‌کند، کمی به آن شک می‌کنم، دعوت به چه گذشته‌ای؟ به کدام گذشته باشکوه دعوت می‌شویم که نسبت به اکنون وضعیت بهتری داشته است؟ اکنونِ خوبی نداریم و تا آنجا که به خاطر می‌آورم و تا آنجا که تاریخ را مطالعه می‌کنیم، از گذشته خوب هم خبری نبوده است. طبیعتا حمایت از یکی، دو جریان به دلیل مدل حمایتی که وجود داشته را قبل از انقلاب شاهدیم. آنها به دو جریان تبدیل شده بودند، این دو جریان با همه اختلافاتی که در شکل و تفکر با هم داشتند تأثیراتی از خودشان باقی گذاشته‌اند. ولی وقتی دولت، هنرمند و رسانه درباره تئاتر و بهبود شرایط آن حرف می‌زنند، کمی احساس ناامنی می‌کنم، از این جهت که فکر می‌کنم این سه عنصر، این مثلث، از آنچه بهبودی وضعیت نامیده می‌شود دورنمای واحدی ندارند؛ اصلا هنرمند و رسانه نمی‌دانند منظورشان از بهبود وضعیت چیست! و حتی دولت هم مدت‌هاست که نمی‌داند منظورش از بهبود وضعیت چیست! همه ما به جای اینکه مکث کرده و همدیگر را به تأمل دعوت کنیم، دائم شروع به حرف‌زدن در مورد این مسئله به شکل تکراری و کلیشه‌ای کرده‌ایم، درنتیجه اعتقادی را که در ذهن‌مان در مورد دورنمای مثبت بوده، به‌تدریج از یکدیگر گرفته‌ایم. اگر در جایی هنرمند شروع کرده است به اینکه یک مسیری را دنبال کند، در مواجهه با دولت و رسانه، دچار مانع شده و نتوانسته مسیرش را ادامه دهد، در یک جایی رسانه شروع کرده، هنرمند و دولت مانع ایجاد کرده‌اند و در جای دیگری هم که احیانا دولت شروع کرده، هنرمند و رسانه مانع شده‌اند و نگذاشته‌اند مسیرش را ادامه دهد. من با این سنت غیرحسنه‌ای که پدیده‌ای را بیرون از خودمان به عنوان دولت فرض می‌کنیم، می‌گذاریم آن طرف بعد این طرفش می‌ایستیم و به او می‌گوییم که چرا این کار را می‌کنی، آن کار را نمی‌کنی؛ خیلی موافق نیستم. اگر در حوزه تئاتر با دقت به دولت نگاه کنیم، می‌بینیم بر خلاف چیزی که ما تصور می‌کنیم، از گذشته تاکنون دولت مدل مدیریتش را از ما آموخته است، یعنی درواقع، ما در دست دولت کاری را انجام نمی‌دهیم، دولت دارد در دستان ما کاری را انجام می‌دهد. ما به دولت می‌آموزانیم که چگونه در تئاتر، ما را مدیریت کند و همیشه هم از دولت ناراضی هستیم. خیلی پیچیده است، مخصوصا در حرفه ما، دستورالعملی که ما را چگونه مدیریت کند، از طرف ما صادر می‌شود. ما به دولت می‌گوییم چگونه ما را هدایت کند. راستش را بخواهید من احساس کهنگی می‌کنم، اگر همچنان بخواهم بگویم چرا دولت از ما حمایت نمی‌کند و اگر منظور از حمایت این است که چرا دولت پول نمی‌دهد، من می‌گویم با این مسئله، دیگر کاری ندارم، یعنی معتقدم پول نباید وجود داشته باشد؟ اتفاقا برعکس، همیشه پول خوب است، اما پرسش در مورد سازوکار توزیع و مدل‌های متنوع حمایتی است و نه فقط نقدینگی! وقتی به گذشته رجوع می‌کنیم، به‌نظر من، به جای ستایش گذشته، باید آن را مطالعه کنیم. دولت پیش از این دخالت می‌کرده نه حمایت، ما احساس می‌کردیم حمایت است ولی بیشتر، دخالت بوده. هنوز از حافظه تاریخی ما حذف نشده است؛ دورانی که دولت با دخالت‌هایش اعزام گروه‌ها را به خارج از کشور جهت‌دهی می‌کرد. ولی از یک سالی به بعد ناگهان با ایده یک آدم، ماجرا قیچی شد و بقیه مسلسل‌وار مسیر‌های خودشان را پیدا کردند و الان اتفاقا گروه‌های کمی نداریم که می‌روند در خارج از کشور تئاتر اجرا می‌کنند. از زمانی که دخالت دولت در اعزام گروه‌ها به خارج کم شده، تعداد تولیدات مشترک، افزایش پیدا کرده است. آن چیزی را که دولت فقط به‌عنوان پول می‌دهد، نمی‌پسندم، کار دولت این است که کارهای دیگری برای ما انجام دهد و برای اینکه ما بفهمیم چه کاری باید برای ما انجام دهد، اول باید ببینیم که آیا تئاتر خواسته واحدی از دولت دارد؟ باید خواسته واحدی داشته باشد. تئاتر خواسته واحدی از دولت ندارد، دولت هم خواسته واحدی از تئاتر ندارد، میانه ما و دولت، رسانه قرار دارد که او هم خواسته واحدی ندارد. اگر رسانه ایستاده که حرف‌های ما را به گوش دولت برساند به‌نظر من رسانه باید متدش را تغییر بدهد. اگر اصراری داریم برای گفتمانی که همیشه در آن گفتمان، هنرمند تئاتر مظلوم است و دولت ظالم، من دیگر این گفت‌وگو را نمی‌پسندم. نه به این معنا که اعتقاد دارم این یک مظلوم است و آن یک ظالم، اصلا قرار‌دادن این جایگاه در عصری که ما زندگی می‌کنیم بی‌معناست. باید به روشنی بتوانیم درباب حقوق متقابل حرف بزنیم.
به‌نظر شما مهم‌ترین مسئله امروز تئاتر ایران چیست؟ به این نمونه دقت کنید؛ در سالیان گذشته همه حرفی که راجع به تئاتر زده‌ایم، درباره تئاتر شهر بوده است، به‌نظر من تئاتر شهر را به‌عنوان کوچک‌ترین مسئله تئاتر ایران، رسانه‌ها، مدیران و هنرمندان به‌عنوان بزرگ‌ترین مسئله تئاتر ایران مطرح کرده‌اند، یا اصولا با هدف پنهان‌کردن یا فراموش‌کردن مسائل اصلی و بنیادین، آن را به بزرگ‌ترین و مهم‌ترین مسئله بدل کرده‌اند. اگر شما هر روز سایت‌های خبری را نگاه کنید، به حجمی که سایت‌های خبری در مورد تئاتر شهر حرف می‌زنند، احساس می‌کنید دارند درباره یارانه‌ها حرف می‌زنند؛ یعنی مسئله‌ای که تمام کشور با آن سروکار دارند.
ثمینی: من خیلی درگیر این موضوع هستم که ما از دولت چه خواسته‌ای داریم؟ به‌خاطر اینکه فکر می‌کنم ما می‌دانیم که از دولت چه خواسته‌ای داریم. شاید خواست اصلی‌مان واقعا پول نیست، چون همچنان که قبلا گفتم، هر پولی که می‌گیریم در ازای آن یک چیزی را از دست می‌دهیم؛ یعنی این‌طور نیست که به این راحتی دولت به ما پول بدهد و بعد بگوید برو به امان خدا. به‌نظر من خواست ما این است که دولت دست از قرائت کهنه از تئاتر ایران بردارد و فکر نکند تئاتر محصولی است برای به‌کرسی‌نشاندن خواست‌ها، نیازها و آرمان‌هایش. ما داریم از یک کلیتی به اسم دولت حرف می‌زنیم و البته از یک پدیده انتزاعی صحبت می‌کنیم، چون دولت یک سری فعل و انفعال است، این می‌رود و آن می‌رود، این با آن بد است، آن با این بد است... آن به این گوش می‌کند، آن رئیس از مرئوسش زورش کمتر است و همواره یک ترس از یک کسانی وجود دارد که نمی‌دانیم دقیقا چه کسانی هستند؛ یعنی همواره همه مدیرها می‌گویند ما که موافقیم و یکی بالای دست ماست که مخالف است و ما نمی‌دانیم که آن شخص کیست.
بنابراین من فکر می‌کنم که ما در واقع خواست‌مان از دولت این است که اول تئاتر را به‌عنوان یک ضرورت بپذیرد، یعنی این را قبول کند که این پدیده باید باشد و تمام تلاشش را نکند که این پدیده نباشد. چون به‌نظر من، دولت خودش روی کارش اسم حمایت، می‌گذارد که وقتی از ما دریغش می‌کند، گریه کنیم و بگوییم که تو را به خدا حمایت کن؛ یعنی این به‌نوعی بازی با کلمات است واقعا. دولت اسمش را می‌گذارد حمایت که ما در فقدانش احساس کنیم یک چیزی را از دست داده‌ایم، ولی من خیلی موافق این هستم که آن چیزی که در اوایل 80 و دهه 70 به ما کمک می‌شد، اسمش اصلا حمایت نبود. در آن دوران ما می‌دویدیم برای پول، قشنگ یادم هست که زنگ می‌زدند و می‌گفتند بچه‌ها پول آمده، هر کس زودتر آقای x را گیر می‌انداخت دم در تالار وحدت، آن پول را گرفته بود.
پورآذری: من یک بار پشت دفتر مدیر مالی نشسته بودم، آن زمان آقای پیمان‌دار بود. یکهو درآمد و گفت: اینجا نشستی؟ بیا پولت را بگیر تا بقیه نیامدند بگیرند و تمام شود.
ثمینی: این اصلا جوک بود، شوخی بود. اینکه هر کسی زودتر به آنجا می‌رسید، مثل یک ماراتن، او پول را می‌گرفت. بنابراین فکر می‌کنم که بهتر! ‌بگذارید اتفاقا دولت آن پول را به ما ندهد، ولی در ازایش آن قرائت کهنه را هم نداشته باشد و دست از سر ما بردارد. بعدا وقتی دست از سر ما برداشت و در یک موقعیت برابر قرار گرفتیم نه در یک موقعیت سلطه، می‌نشینیم پشت یک میز و با هم صحبت می‌کنیم و می‌گوییم حالا تو چی می‌خواهی و ما چه چیزی می‌خواهیم.
دشتی: البته اگر هنرمندانمان از آن قرائت فاصله بگیرند!
ثمینی: من فکر می‌کنم تئاتر برای فاصله گیری از آن قرائت با یک نسل جوان و جدیدی در برخی از نمایش‌نامه‌ها و اجراهایش گام‌هایی برداشته است.
دشتی: منظورم محتوای آثار تولیدی نیست. منظورم قرائتی است که به واسطه‌اش دارد از دولت تقاضا می‌کند. تقاضای هنرمند تئاتر، تقاضای دهه شصتی است و الان در این دهه 90 که ما نشستیم به نظر می‌رسد مدل تقاضا از دولت به‌روزرسانی نشده است. اتفاقا محصولات در حال پیشرفت هستند و مناسبات دولت و تئاتر در حال در‌جازدن.
ثمینی: می‌دانید چرا؟ این همان موضوع پیچیده‌ای است که شما می‌گویید. یک موضوع کاملا کنش و واکنش است. دولت قرائت دو دهه گذشته را رو می‌کند و می‌گوید من در این بافت به تو جواب می‌دهم. در این بافت اگر سؤال کنی، من بلدم که جوابت را بدهم. اگر از این بافت بیرون بزنید من بلد نیستم. فکر می‌کنم به دولت نمی‌توانیم بگوییم که تو چه کار کن چه کار نکن، به آن پدیده انتزاعی که دولت است. ما می‌توانیم دست از خواسته‌های دهه شصتی‌مان از دولت برداریم.
پورآذری: ببینید! فضای تئاتری که ما الان داریم در آن نفس می‌کشیم، فضای غبارآلود است؛ یک فضای تیره و تاری که اصلا هیچ شفافیتی در آن وجود ندارد. مهم‌ترین اتفاقی که باید در تئاتر بیفتد، این است که فضا باید شفاف باشد. وقتی شفاف شود دیگر در آن فضای شفاف کسی در آن تاریکی و گردوغبار بیداد نمی‌کند. الان در دهه 90 که داریم زندگی می‌کنیم هنوز در واقع تئاتر ما بر گرده کسانی است که صدای بلندتری دارند و می‌توانند باصدای بلندتری چیزی را بگیرند. دولت هم به‌نوعی دارد از این افراد حمایت می‌کند. اصلا مهم‌ترین خواسته ما می‌تواند همین باشد که فضا را از این وضعیت تیره و تار دربیاورد. الان کارگردان جوانی که یک کار در تئاتر شهر کرده، معتقد است تئاتر شهر حقش است. این حق از کجا می‌آید؟ در فضای سالمی که رنکینگی وجود دارد، همه جایگاهشان را می‌دانند، آیا در آن فضا این حق به وجود می‌آید؟ نه. در یک فضای کاملا آشفته چنین اتفاقی می‌افتد. حالا در این وضعیت دولت هم از آن حمایت می‌کند، به دلیل اینکه به نفعش است. خب به جای اینکه آدم‌ها مستقیما بخواهند با خود دولت سروکله بزنند، خب اقلا با خودشان سروکله می‌زنند. این می‌گوید تو چرا زیاد کار می‌کنی، دیگری می‌گوید که تو هم اینجا زیاد کار کن، ولی دعوا درواقع جای دیگر شکل می‌گیرد. فضا مدام آلوده‌تر می‌شود. مشکل تئاتر ما، مشکل خود ماست. یعنی معتقدیم در واقع مشکلی که من دارم، اگر حل شود انگار مشکل تئاتر حل شده است. یعنی فردی نگاه می‌کنیم. شش ماه اهالی تئاتر به جای اینکه تئاتر کار کنند، بیایند برای تئاتر فکر کنند. این مهم‌ترین معضل ماست. بعد بحث خصوصی‌سازی به‌وجود می‌آید. خصوصی‌سازی‌ای که باز هم در این عدم شفافیت گم است و شفاف نیست. بعد وقتی این کلمه می‌آید، آدم‌های دیگر می‌گویند که نه، منظور از خصوصی‌سازی این است که ما ستاره بیاوریم، سوپراستار بیاوریم، کارهای سخیف و کمدی انجام بدهیم. این نیست. ما درواقع مخاطبی داریم که اتفاقا به لحاظ شعور و درک 20 سال جلوتر آمده؛ یعنی از مخاطب دهه 70 جلوتر است، از مخاطب دهه 80 جلوتر است و آن‌قدر اشباع شده از ابتذال تلویزیون و سینما، که حالا می‌آید به سمت تئاتر. باید مواظب باشیم او از تئاتر پس نرود. در تئاتر هم با ابتذال مواجه نشود.
دشتی: دولت بیاید در نقش اسپانسر ظاهر شود و سالن‌ها در کنار اسپانسرهای خصوصی اسپانسر دولتی هم داشته باشند. سالن‌دارها برنامه تدوین کنند. برای برنامه‌شان بروند بودجه بگیرند و بر اساس آن اسپانسر جذب کنند. بروند برنامه را به دولت بدهند، دولت وظیفه‌اش این است که کار فرهنگی انجام دهد، آنها هم باید بتوانند اهمیت پروژه‌های فرهنگی‌شان را بگویند. اینجا دیگر دولت در حال‌دادن بودجه به تولید تئاتر به شکل مستقیم به عنوان یک محصول نیست. او دارد از بخش خصوصی برای اینکه به ابتذال نیفتد، حمایت می‌کند نه از یک محصول. یعنی دارد می‌گوید بخش خصوصی اگر من کاری برای تو نکنم، مجبوری اجاره‌ات را دربیاوری، شبی سه تئاتر اجرا کنی و مجبوری اینقدر پول بگیری. پس جهت حمایت‌ها را تغییر دهد. پایان سال که می‌شود، دولت کارگروه ارزیابی داشته باشد، یا اینکه نه، به صنف واگذار کند و صنف کارگروه ارزیابی تشکیل بدهد که ببیند برنامه سال گذشته یک سالن مثلا چقدر مؤثر و مفید بوده است. آمار دقیق از آن دربیاورد. می‌گوییم که ما به این قوانین نیاز داریم. دولت الان خودش را خلاص کرده، همین‌طور که شما دارید می‌بینید، می‌گوید سالن‌های خصوصی که هستند. تمام. آنها باید تئاترشان را اجرا کنند. مثلا در کشوری مثل آلمان، آقای چولی چه‌کار می‌کرد؟ چطور این همه گروه از ایران برای اجرا می‌برد؟ به این دلیل که آقای چولی برای اینکه بتواند از شهرداری حمایت بگیرد، تئاتر ایران را به عنوان یک پروژه تعریف می‌کرد. ولی آیا شهرداری آنجا می‌گفت که من به تئاتر همایون غنی‌زاده که آمد اینجا اجرا شود، این قدر پول می‌دهم؟!! یا چولی تو اگر باغ‌آلبالو را کار کنی، من آن‌قدر به تو پول می‌دهم؟
ثمینی: یا چولی! وقتی تئاتری مثلا از ایران می‌آید بگذار من اول بیایم ببینم از آن خوشم می‌آید، اگر من اجازه دادم، آن را روی صحنه بیاور.
دشتی: نه، می‌گوید من به تئاتر تو اعتماد می‌کنم. تو ایده و برنامه داری، ضرورت‌های فرهنگی‌ ایده‌ات را توضیح بده، ضرورت‌های اقتصادی‌اش را هم همین‌طور و بعد من در قبال ایده‌ات مثلا به تو چنین کمک‌هایی خواهم کرد. اما چرا در تئاتر ایران آنجایی که می‌گویی برنامه بده، واکنش نشان می‌دهد؟!
ثمینی: برای اینکه متعهد به چیزی می‌شود که نمی‌خواهد.
دشتی: بله، یعنی خطری که الان سالن‌های خصوصی دارند، این است که به سمت برنامه نمی‌روند. الان دولت باید بگوید من از سالن‌های خصوصی‌ای که به من هویت و برنامه مشخص دهند، حمایت می‌کنم. به میزان تطابق برنامه‌ها، با اهداف ایدئولوژیک خودش هم کاری نداشته باشد، صرفا به تأثیر فرهنگی برنامه‌ها دقت کند. من می‌گویم دیگر باید دوران اینکه دولت به یک محصول پول می‌دهد، تمام شده باشد. اما دولت همچنان وظیفه دارد به برنامه‌های تئاتر در قالب گروه، کمپانی، سالن خصوصی و... بودجه فرهنگی دهد.
ثمینی: دولت باید شعور این را داشته باشد که به بخش خصوصی اعتماد کند. بورس‌های خود را به بخش خصوصی ببخشد و اجازه دهد بخش خصوصی با مؤلفه‌های قابل‌قبول‌تری، به ارزیابی کارها بپردازد؛ مؤلفه‌هایی مثل اقبال مخاطب، نگاه و نظر منتقدان، استقبال‌های خارجی، دیگر فعالیت‌های هنری عوامل گروه، سابقه گروه در سال‌های گذشته و... .
غنی‌زاده: من می‌گویم دولت این کار را می‌کند. اصلا شک نکنید. دولت همیشه دوست دارد کارهایی کند که به‌نفع خودش باشد. تبلیغ برای خودش باشد. دولت این کار را می‌کند، اما بنده به شما می‌گویم این نگرانی‌ای که ما داریم، نگرانی مقصد ماست. ما ابتدا باید به سمت آن مقصد حرکت کنیم و بعد با این بحران مواجه شویم. ما هنوز خیلی از آن دوریم. البته این نگرانی و مشکلی که می‌گویید، درنهایت، ریشه در سانسور دارد. مشکل فقط تئاتر نیست. در سینما، ادبیات، نشر، موسیقی و... مگر این مشکل وجود ندارد؟ این مسائل نباید خیلی با هم ترکیب شوند تا تمییز‌داد‌نشان سخت نشود. قطعا این وضعیت اسفناک در جای خودش باید مورد بررسی قرار گیرد.
دشتی: ما باید اینجا به دولت بگوییم که لطفا بیا به پدیده و به وضعیت جدیدی که تئاتر به آن دچار است، فکر کن. به صنف بگوییم لطفا بیا به وضعیت جدید فکر کن و از هنرمندان تئاتر خواهش کنیم که خودخواهی‌ها و منفعت‌طلبی‌های فردی‌شان را کنار بگذارند و به اتفاق هم به وضعیتی که همه‌مان نسبت به آن هول هستیم و برایمان تازگی دارد، فکر کنیم و از رسانه عاجزانه خواهش کنیم به ما دقت کنند، به اتفاقی که برای ما می‌افتد دقت کنند. رسانه ما را دعوت به گذشته بی‌شکوهمان نکند و گذشته بی‌شکوه را برایمان به‌عنوان یک گذشته باشکوه جلوه ندهد. گذشته باشکوهی که نیست، ولی الان در وضعیتی که ما دچارش هستیم، به نظرم این شتاب‌زدگی، چیزی، حتی وقتی که می‌گوییم تئاتر ما دارد مبتذل می‌شود، متوجه نیستیم که این ابتذال حاصل این شتاب‌زدگی است و حاصل این است که تئاتر ناگهان متوجه شده که خودش می‌تواند پول خودش را هم دربیاورد. یک بخشی‌ از نگرانی هم اتفاقا به‌خاطر اعتمادبه‌نفسی است که پیدا کردند. کاری که اعتمادبه‌نفس کرده این است که گفته تو یک‌سری پارامتر داشته باش و با این پارامترها درواقع فروشت تضمین است و آن پارامتر گسترش و فروش افزایش پیدا می‌کند و ناگهان آرتیست‌های ما دچار یک وضعیت تازه می‌شوند. انگار از جایگاه روشنفکری خودش، از جایگاه فرهیختگی خودش دارد به یک جایگاه بیزینسی تغییر جا می‌دهد. یعنی با دست‌ خودش دارد هویت خودش را تغییر می‌دهد. خب! وقتی که می‌گویی چرا داری هویتت را تغییر می‌دهی، می‌گوید؛ چون دولت پول نمی‌دهد دارم تغییر هویت می‌دهم. آیا به نظر شما دولت می‌تواند پول ندهد و هویت یک آرتیست تغییر کند؟! من به این شک دارم.
ثمینی: اتفاقا آن پول‌دادن، هویت را تغییر می‌دهد. این تصور اشتباهی است.
دشتی: دولت بودجه‌ای را که می‌خواهد به تئاتر اختصاص دهد، باید برای آن بودجه برنامه‌ریزی داشته باشد. اگر ما یک روز کمپانی‌های تئاتری داشته باشیم که چه عالی، اما وقتی کمپانی نداریم، باید بین سالن‌ها و گروه‌هایی که دارای برنامه هستند این بودجه را توزیع کند. دیگر دوران آنکه ما نمایش‌نامه بدهیم به آقای مدیر و بگوییم می‌خواهیم این کار را اجرا کنیم، 300 میلیون به ما بودجه بده گذشته. باید دولت بگوید آقای مدیر کمپانی یا مدیر سالن من 500 میلیون به شما می‌دهم، شما در ازای آن باید امسال دو کار روی صحنه ببری.
ثمینی: یا حالا شکلی که در دنیا دیده‌ایم و یک گام از این جلوتر است این است که یک سلسله‌مراتب انسانی‌ای اتفاق می‌افتد، چون ناچاریم که برای نظم یک سلسله‌مراتبی داشته باشیم. فکر می‌کنم به این صورت است که دولت می‌گوید من بورس‌هایی دارم که اصلا به اسم من نیست، بورس‌هایی دارم که پشت اسمی پنهان شده‌اند، شما برنامه سال گذشته‌تان را بدهید، من به شما خواهم گفت که این بورس را برای سال آینده خواهی گرفت یا نه؟ مثلا شما می‌گویید که برای سال آینده می‌خواهم تمرکزم را روی تئاتر خاورمیانه بگذارم، چهارنفر را می‌خواهم از مصر دعوت کنم، چهار نفر هم می‌خواهم از ایران باشند و این تمرکز و برنامه من است. یکی هم می‌آید و به کمپانی پیشنهاد می‌دهد. بنابراین ما در یک مراتب سه‌گانه‌ای که می‌شود، آن بورس، که دولت خودش را خیلی به آن بورس نمی‌چسباند، یعنی به‌دنبال آن بورس هرروز راه نمی‌افتد و بگوید، ببخشید پول دادم الان شما چه کاری انجام می‌دهید؟ آن کمپانی برنامه پارسالش را می‌دهد، آن بورس تصمیم می‌گیرد و یک چرخه‌ای بدون اینکه جنگ و دعوا و خشونت در آن اتفاق بیفتد، به‌صورت سالم در گردش است.
پورآذری: یک الگویی در آمریکا هست؛ یکی از دوستان داشت تعریف می‌کرد و می‌گفت دولت مستقیم پول نمی‌دهد. دولت بودجه‌اش را مثلا به یک مؤسسه خیریه می‌دهد، حالا آنها می‌آیند و برنامه خود را به کمپانی‌ها می‌گویند. گاهی سه، چهار کار در سال دارند، بعد حساب می‌کنند که این‌قدر را باید از فروش تماشاگر تأمین کنیم، این‌قدر را از طریق جذب اسپانسر تهیه کنیم و این‌قدر هم کسری است و برای این کسری باید آن مؤسسه فکری کند. درواقع حمایت دولت باید با واسطه‌ای باشد. وقتی این سازوکار به‌وجود بیاید، فضای شفاف‌تری ایجاد می‌شود.
دشتی: حالا می‌دانید تفاوت قرائت دهه‌های 60 و 70 از نظر من چیست؟ دهه 60 می‌گوید به من پول بدهید، محصول هم هرچه بود مهم نیست، فروش داشتم، تماشاگر ببیند یا نه، مهم نیست، شما پول من را بدهید!
ثمینی: به‌نظر من در بدترین شکل هم ما پویا‌تر از دولت بوده‌ایم...، همیشه نیم‌گام جلوتر بوده‌ایم.
غنی‌زاده: من اعتقاد ندارم که از دولت پویاتر بوده‌ایم. این‌طوری از هنرمندان تصویری غیرواقعی می‌سازیم که هر مصیبتی می‌کشند، تقصیر دولت است و آنها در ایجاد این وضعیت کوچک‌ترین تقصیری نداشته و ندارند. این واقعی نیست. ما هم اندازه دولت در به‌وجودآمدن این مشکلات سهیم هستیم.
دشتی: اما من امیدوارم به‌گونه‌ای بیندیشیم و شرایط تازه را تحلیل و ارزیابی کنیم که خدای ناکرده نبینیم جریان برعکس شده است و ما نیم‌گام از دولت عقب‌تر هستیم. من این را در حمایت از دولت نمی‌گویم، خیلی اسفناک است اگر روزی به جایی برسیم که دولت به این نکته‌ای که ما می‌گوییم، فکر بکند؛ بگوید چقدر جالب، ولی وقتی با هنرمند حرف می‌زنیم بگوید نه! باید برویم پول‌مان را بگیریم، البته ایده سالن‌های خصوصی، ایده‌ای بود که از طرف آرتیست‌ها به‌وجود آمد و ایده دولت نبود.
فرض را بر این بگذاریم، وقتی به دولت می‌گوییم به‌جای یک محصول، پول را به کمپانی یا سالن بدهد بگوید چه جالب! اگر هنرمندان را جمع کنیم در سالن اصلی تئاتر شهر و همین را بیان کنیم، ببینید چه می‌گویند؟ خون ما مباح می‌شود با گفتن این حرف، آن‌وقت می‌گویند که راز عقب‌ماندگی در کجاست؟ من می‌گویم اگر دولت احیانا در حال ارتقای درجه قرائت است، چرا ما نتوانیم؟ پیرو حرف قبلی‌ام می‌گویم قرائت دولت از تئاتر دارد در نسبت با قرائت ما از تئاتر تعریف می‌شود. پس بهتر است در هر شرایط، پویاتر از دولت باشیم و به ایده‌های تازه برای تعریف مناسبات دولت و تئاتر فکر کنیم. دولت و شهرداری‌ها بی‌شک وظیفه حمایت فرهنگی دارند و تئاتر از این قاعده مستثنا نیست، اما بهتر است همه به اتفاق هم به سمت‌وسوی شرایط تازه‌ای حرکت کنیم و البته دولت هم فقط تأییدکننده ایده‌های تازه نباشد. دست به اجرا بزند. دردناک است که دولت به شکل تاریخی به ما دروغ گفته و بارها این دروغ‌ها را تکرار کرده است. باید این دیوار بلند بی‌اعتمادی برداشته شود.
غنی‌زاده: ببینید ما باید دوباره برگردیم و راجع‌به شکل حمایت صحبت کنیم. شکل حمایت دولت، توهم حمایت بوده است. شکل مناسب حمایت چیست؟ الان این شکافی که در خانواده تئاتر وجود دارد، می‌تواند از توزیع اشتباه و ناچیز پول، به‌وجود آمده باشد. عده‌ای معتقد هستند حمایت دولت یعنی توزیع پول بین کارگردان‌ها و بازیگران بدون اینکه دولت برایش اهمیت داشته باشد که این کارگردان یا بازیگر از لحاظ کیفی در چه جایگاهی قرار دارد و حتی از لحاظ کمی؟ آن سوی این شکاف عده‌ای ایستاده‌اند که می‌گویند کمک به استقرار گروه در سالن‌های تئاتر یعنی حمایت. نه‌تنها من، بلکه عده زیادی می‌گویند حمایت‌کردن یعنی اینکه شما سالن تئاتر بسازید، نیازی نیست که شما به منِ کارگردان ماهانه 200 هزار یا دو میلیون تومان بدهید، ما سطح توقع خودمان را از حمایت دولت چنان تنزل داده‌ایم که از دولت پول می‌خواهیم برای اینکه امورات عادی و روزمره‌مان را بگذرانیم برای همین است که حتی بحث به اینجا می‌رسد که یک هنرمند تئاتر نیازی ندارد که سالنش مملو از تماشاگر باشد و با استقبال متوسط تماشاگرها مواجه شود. دولت باید بازهم به او پول دهد. حتی اگر این عدم استقبال استثنا نباشد یعنی دائمی باشد، یعنی ما کارگردان‌هایی را داریم که 40،30 سال است که کارگردان هستند، اما هنوز در هیچ‌کدام از آثاری که خلق می‌کنند و روی صحنه می‌برند، تماشاگر از آن استقبال نمی‌کند. این همان شکافی است که در خانواده تئاتر وجود دارد. کارگردان موظف نیست به مخاطبش فکر کند؟ کارگردان موظف نیست نگران عدم استقبال از تئاترش باشد؟ و حتی جواب‌گوی آن؟ این یک اشتباه بزرگ است. این پرداخت پول‌های کوچک، باعث به‌وجودآمدن این مانیفست‌ها شده است، یعنی هنرمندانی به بقای خود با این پول‌های کوچک ادامه داده‌ و به بدنه تئاتر چسبیده‌اند و مخاطب هم به دیدن تئاتر آنها نمی‌رود. این توزیع پول‌های کوچک باعث به‌وجودآمدن هنرمندان جعلی می‌شود. ما باید این را بازتعریف کنیم. آن‌موقع تازه می‌دانیم از دولت، و حمایت دولت چه می‌خواهیم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.