معماری امروز و گفتوگوی بینالمللی
علی اعطا
در کشور ما، برای اهالی هنرهای تجسمی، همواره بیینال ونیز طنین رساتری داشته است تا برای معماران. به عبارت دیگر، کمتر اتفاق افتاده برنامهریزی ویژهای برای حضور معمارانه ایران در بیینال ونیز وجود داشته باشد. در دوره اخیر؛ یعنی در سال 2015، برنامهریزیهایی برای معرفی آثاری از معماری معاصر ایران صورت گرفته که طبق گفتههای دستاندرکاران بخش معماری غرفه ایران، قرار است تعدادی از آثار معماری بعد از انقلاب اسلامی، در بخشی از غرفه ایران معرفی شوند.
تجربه حضور در آوردگاههای جهانی در حوزه معماری، برای ما تجربه چندان ریشهداری نیست. به عبارتی، ما کمتر تجربه گفتوگو و مواجهه در یک فضای بینالمللی در حوزه معماری را داشتهایم. در مواردی هم، ناموفق عمل کردهایم. گاه زیرساختهای لازم را نداشتهایم، گاه روشهای تثبیتشده و مورد توافق همگان- چه به لحاظ قانونی و چه به لحاظ عرفی- وجود نداشته است و مجموعهای از عوامل مختلف، اقداماتی خامدستانه را موجب شده که با بسیاری از پتانسیلهای ما و سابقه تمدنی ما نسبتی نداشته است. مثال روشن این حرف، همین اکسپوی درحالبرگزاری در میلان و مجموعه جریانات منجر به شکلگیری غرفه ایران در این نمایشگاه است.
در این دوره از بیینال ونیز، پیشبینی و برنامهریزی حضور معمارانه ایران، بهخودیخود نکته مثبتی است. بالاخره امکانی فراهم شده تا با مشارکت و همکاری دولت، سرمایهگذار خصوصی و تشکلهای غیردولتی حوزه معماری، امکان حضور فراهم شود؛ ولو اینکه، به علت نداشتن تجربه ریشهدار در این رویداد و احیانا رویدادهای مشابه، بخشی از اقدامات، خامدستانه به نظر برسد.
در دفاع از حضور
به گمان من، یکی از نیازهای اصلی معماری امروز ما، واردشدن به یک گفتوگوی جهانی است. بهلحاظ نظری باید توضیح داد که در میان گفتمانهای جاری در میان صاحبنظران حوزه معماری در ایران امروز، گرایشهایی را میتوان سراغ گرفت که به حضور در چنین عرصههای بینالمللیای روی خوش نشان نمیدهند؛ شاید بهاینجهت که «مواجهه حداقلی» با جهان پیرامون را یکی از راهکارهای حفظ هویت تاریخی میدانند. درواقع، در این حوزه، بارهاوبارها نوعی مکانیسم دفاعی تولید و بازتولید شده است که تلاش میکند با بهحداقلرساندن گفتوگو با جهان معاصر، بر برداشتی خاص از «هویت ملی» پافشاری کند. این گرایش نظری عمدتا ترجیح میدهد راه را بر گفتوگوهای مؤثر با جهان پیرامون ببندد و گفتوگو با جهان معاصر حوزه معماری را، به گونهای شناخت و تحلیل از موضع نفی و انکار، تقلیل دهد. رویدادی نظیر بیینال ونیز و هرگونه مواجهه با جهان پیرامون در حوزه معماری و هنر، اتفاقا فینفسه در چارچوب گفتمانی دیگری معنا میشود. ذات اینگونه رویدادها، مواجهه فعال با جهان پیرامون است. مواجهه فعال، البته زمانی معنا پیدا میکند که حرفی برای گفتن باشد و به معنای واقعی کلمه، بتوان
گفتوگویی فرهنگی را شکل داد. حضور معمارانه ایران در بیینال ونیز در این دوره را میتوان اقدامی در این راستا ارزیابی کرد؛ ولو اینکه ما تجربه و مهارت کافی در گفتوگوهایی از این دست نداشته باشیم؛ ولو اینکه بخشهایی از اقدامات ما، خامدستانه بهنظر برسد. بسیاری از مقاطع درخشان تاریخ معماری ما، زمانی رقم خورده که با آغوش باز، ارتباطات میان فرهنگی را پذیرفتهایم، آموزهها و تجارب دیگر اقوام را از هاضمه فرهنگی خود عبور دادهایم و کاروان فرهنگ و تمدن را بر مبنای این تبادلات، قدمی به جلو بردهایم.
تأملی در شیوه حضور
دراینمیان، اما بهنظر میرسد صرف حضور در چنین رویدادهایی، نمیتواند تأثیرات مثبت ماندگار بههمراه داشته باشد. گمان میکنم علاوهبر حضور، نیاز به تدوین استراتژی حضور داریم. بیتردید، اقدام صورتگرفته در معرفی تعدادی از پروژههای معماری بعد از انقلاب، آنهم به سبک و سیاقی هنرمندانه در غرفههای ایران در بیینال ونیز، اقدامی مثبت است. اما تصور میکنم مؤثرتر آن خواهد بود تا امکان شکلگیری گفتوگوهای جدیتری میان «معماری معاصر ایران» و معماری روز جهان فراهم شود. قصدم پیشنهاد روش خاصی نیست. اما گمان میکنم چنین فرصتی را باید بهعنوان یک امکان بینظیر، بهمنظور ایجاد ساختارهای دائمی برای ارتباطات میانفرهنگی در حوزه معماری تلقی کرد. ارتباطات میانفرهنگی ما در حوزه معماری، باید از سطح تجربههای دورهای و وابسته به رویدادهای خاص، فراتر رود؛ همانگونه که این تجارب نباید صرفا در مقیاس تجربههای فردی و گروهی متوقف شود. گمان میکنم در این راستا، نیاز به تدوین سیاستها، استراتژیها و برنامههایی است که براساس آن بتوان با نهادهای فعال در حوزه معماری - چه نهادهای بینالمللی و چه نهادهای ملی در کشورهای صاحب فرهنگ- وارد
ارتباطات و تعاملات درازمدتی شد که بر مبنای آن فرصت ایجاد گفتوگوهای فرهنگی، تبدیل به امکانی ساختاری و دائمی شود. همنوایی مبارک دولت و بخش خصوصی در فراهمکردن امکان حضور معمارانه ایران، بیتردید میتواند ابعاد وسیعتری پیدا کند و به سطح سیاستگذاری، تدوین استراتژی و ایجاد ساختارهای مؤثر بینجامد. تنها در این صورت است که میتوان به شکلگیری یک گفتوگوی میانفرهنگی جدی، امیدوار بود که ماندگاربودن و موقتی و دورهاینبودن آن، خواهد توانست تأثیراتی ماندگار را رقم بزند.
در کشور ما، برای اهالی هنرهای تجسمی، همواره بیینال ونیز طنین رساتری داشته است تا برای معماران. به عبارت دیگر، کمتر اتفاق افتاده برنامهریزی ویژهای برای حضور معمارانه ایران در بیینال ونیز وجود داشته باشد. در دوره اخیر؛ یعنی در سال 2015، برنامهریزیهایی برای معرفی آثاری از معماری معاصر ایران صورت گرفته که طبق گفتههای دستاندرکاران بخش معماری غرفه ایران، قرار است تعدادی از آثار معماری بعد از انقلاب اسلامی، در بخشی از غرفه ایران معرفی شوند.
تجربه حضور در آوردگاههای جهانی در حوزه معماری، برای ما تجربه چندان ریشهداری نیست. به عبارتی، ما کمتر تجربه گفتوگو و مواجهه در یک فضای بینالمللی در حوزه معماری را داشتهایم. در مواردی هم، ناموفق عمل کردهایم. گاه زیرساختهای لازم را نداشتهایم، گاه روشهای تثبیتشده و مورد توافق همگان- چه به لحاظ قانونی و چه به لحاظ عرفی- وجود نداشته است و مجموعهای از عوامل مختلف، اقداماتی خامدستانه را موجب شده که با بسیاری از پتانسیلهای ما و سابقه تمدنی ما نسبتی نداشته است. مثال روشن این حرف، همین اکسپوی درحالبرگزاری در میلان و مجموعه جریانات منجر به شکلگیری غرفه ایران در این نمایشگاه است.
در این دوره از بیینال ونیز، پیشبینی و برنامهریزی حضور معمارانه ایران، بهخودیخود نکته مثبتی است. بالاخره امکانی فراهم شده تا با مشارکت و همکاری دولت، سرمایهگذار خصوصی و تشکلهای غیردولتی حوزه معماری، امکان حضور فراهم شود؛ ولو اینکه، به علت نداشتن تجربه ریشهدار در این رویداد و احیانا رویدادهای مشابه، بخشی از اقدامات، خامدستانه به نظر برسد.
در دفاع از حضور
به گمان من، یکی از نیازهای اصلی معماری امروز ما، واردشدن به یک گفتوگوی جهانی است. بهلحاظ نظری باید توضیح داد که در میان گفتمانهای جاری در میان صاحبنظران حوزه معماری در ایران امروز، گرایشهایی را میتوان سراغ گرفت که به حضور در چنین عرصههای بینالمللیای روی خوش نشان نمیدهند؛ شاید بهاینجهت که «مواجهه حداقلی» با جهان پیرامون را یکی از راهکارهای حفظ هویت تاریخی میدانند. درواقع، در این حوزه، بارهاوبارها نوعی مکانیسم دفاعی تولید و بازتولید شده است که تلاش میکند با بهحداقلرساندن گفتوگو با جهان معاصر، بر برداشتی خاص از «هویت ملی» پافشاری کند. این گرایش نظری عمدتا ترجیح میدهد راه را بر گفتوگوهای مؤثر با جهان پیرامون ببندد و گفتوگو با جهان معاصر حوزه معماری را، به گونهای شناخت و تحلیل از موضع نفی و انکار، تقلیل دهد. رویدادی نظیر بیینال ونیز و هرگونه مواجهه با جهان پیرامون در حوزه معماری و هنر، اتفاقا فینفسه در چارچوب گفتمانی دیگری معنا میشود. ذات اینگونه رویدادها، مواجهه فعال با جهان پیرامون است. مواجهه فعال، البته زمانی معنا پیدا میکند که حرفی برای گفتن باشد و به معنای واقعی کلمه، بتوان
گفتوگویی فرهنگی را شکل داد. حضور معمارانه ایران در بیینال ونیز در این دوره را میتوان اقدامی در این راستا ارزیابی کرد؛ ولو اینکه ما تجربه و مهارت کافی در گفتوگوهایی از این دست نداشته باشیم؛ ولو اینکه بخشهایی از اقدامات ما، خامدستانه بهنظر برسد. بسیاری از مقاطع درخشان تاریخ معماری ما، زمانی رقم خورده که با آغوش باز، ارتباطات میان فرهنگی را پذیرفتهایم، آموزهها و تجارب دیگر اقوام را از هاضمه فرهنگی خود عبور دادهایم و کاروان فرهنگ و تمدن را بر مبنای این تبادلات، قدمی به جلو بردهایم.
تأملی در شیوه حضور
دراینمیان، اما بهنظر میرسد صرف حضور در چنین رویدادهایی، نمیتواند تأثیرات مثبت ماندگار بههمراه داشته باشد. گمان میکنم علاوهبر حضور، نیاز به تدوین استراتژی حضور داریم. بیتردید، اقدام صورتگرفته در معرفی تعدادی از پروژههای معماری بعد از انقلاب، آنهم به سبک و سیاقی هنرمندانه در غرفههای ایران در بیینال ونیز، اقدامی مثبت است. اما تصور میکنم مؤثرتر آن خواهد بود تا امکان شکلگیری گفتوگوهای جدیتری میان «معماری معاصر ایران» و معماری روز جهان فراهم شود. قصدم پیشنهاد روش خاصی نیست. اما گمان میکنم چنین فرصتی را باید بهعنوان یک امکان بینظیر، بهمنظور ایجاد ساختارهای دائمی برای ارتباطات میانفرهنگی در حوزه معماری تلقی کرد. ارتباطات میانفرهنگی ما در حوزه معماری، باید از سطح تجربههای دورهای و وابسته به رویدادهای خاص، فراتر رود؛ همانگونه که این تجارب نباید صرفا در مقیاس تجربههای فردی و گروهی متوقف شود. گمان میکنم در این راستا، نیاز به تدوین سیاستها، استراتژیها و برنامههایی است که براساس آن بتوان با نهادهای فعال در حوزه معماری - چه نهادهای بینالمللی و چه نهادهای ملی در کشورهای صاحب فرهنگ- وارد
ارتباطات و تعاملات درازمدتی شد که بر مبنای آن فرصت ایجاد گفتوگوهای فرهنگی، تبدیل به امکانی ساختاری و دائمی شود. همنوایی مبارک دولت و بخش خصوصی در فراهمکردن امکان حضور معمارانه ایران، بیتردید میتواند ابعاد وسیعتری پیدا کند و به سطح سیاستگذاری، تدوین استراتژی و ایجاد ساختارهای مؤثر بینجامد. تنها در این صورت است که میتوان به شکلگیری یک گفتوگوی میانفرهنگی جدی، امیدوار بود که ماندگاربودن و موقتی و دورهاینبودن آن، خواهد توانست تأثیراتی ماندگار را رقم بزند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.