|

نقدی بر تاریخ‌نگاری جنگ

محمد درودیان-تاریخ‌نگار جنگ

روش و چگونگی شناخت وقایع و مسائل تاریخی جنگ ایران و عراق، مهم‌ترین پرسشی است که با طرح آن، می‌توان تاریخ‌نگاری جنگ ایران و عراق را نقد و بررسی کرد؛ یعنی آیا با مطالعه متون تاریخ‌نگاری جنگ ایران و عراق، می‌توان به شناخت مناسبی از وقایع و مسائل جنگ دست یافت؟ پاسخ به پرسش یادشده نیازمند نقد و بررسی رویکردها و روش‌های تاریخ‌نگاری جنگ است. نظر به اینکه نقطه عزیمت برای شناخت تاریخ، با مطالعه متون تاریخی صورت می‌گیرد که از سوی مورخان نگاشته شده است، اشاره به چگونگی شکل‌گیری تاریخ‌نگاری جنگ از سوی ارتش و سپاه، جایگاه و موقعیت کنونی تاریخ‌نگاری جنگ، شیوه تفکر درباره وقایع تاریخی جنگ ایران و عراق را تا اندازه‌ای روشن می‌کند. یادداشت حاضر با توجه به سالگرد تأسیس تاریخ‌نگاری جنگ در سپاه، در خرداد سال 1360 و مقایسه اجمالی آن با تاریخ‌نگاری جنگ در ارتش، نوشته شده است.

1- تاریخ‌نگاری وقایع تاریخی در حوزهای مختلف، به اعتبار نسبت آن با واقعیات، همواره محل پرسش است؛ یعنی آنچه به‌عنوان تاریخ گفته و نوشته می‌شود تا چه اندازه با واقعیات و حقایق تاریخی انطباق دارد؟ در پرسش یاد‌شده، دو موضوع فرض گرفته شده است...

...نخست اینکه تاریخ در‌بر دارنده واقعیات و حقایق عینی است. همچنین متون تاریخی و تاریخ‌نگاری واقعه، به‌معنای انطباق با واقعیات و حقایق عینی است. مفروضات یاد‌شده که حاصل تأثیر فلسفه پوزیتیویستی (اثبات‌گرایی) در علوم تجربی، در حوزه تاریخ‌نگاری است، هم‌اکنون به لحاظ نظری منسوخ شده، ولی در ایران همچنان براساس این نظریه، تاریخ‌ورزی صورت می‌گیرد. برابر نظریه‌های جدید در فلسفه علم، معرفت‌شناسی وقایع تاریخی از طریق انطباق، به افسانه شبیه است. تأکید بر وجود حقیقت عینی در تاریخ و تلاش برای فهم و انطباق آن از طریق تاریخ‌نگاری، هم‌اکنون با نظریه انقلاب‌های علمی از سوی توماس کوهن و سایر اندیشمندان در فلسفه علم، فروریخته است.
2- برابر نظریه‌های جدید معرفت‌شناسی، مورخ در تاریخ‌نگاری واقعه، در زمان وقوع و پس از آن، همواره تابع نگرش‌ها و روش‌های خود است. آنچه شکل می‌گیرد و تغییر می‌کند، در واقع رویکرد و روش مورخان است که در زمان‌های مختلف، موجب تکوین و تغییر روایت‌ها می‌شود. متون تاریخ و تاریخ‌نگاری واقعه، به معنای انطباق متن با واقعه نیست. تاریخ‌نگاری وقایع، همواره از زمان حال به گذشته صورت می‌گیرد. در این فرایند با تغییر در شرایط، رویکردها و روش‌هایی برای بازبینی و تکوین روایت‌های جدید، ایجاد می‌شوند. پیوستگی و گسست‌ها در تاریخ‌‌نگاری، با وجود تراکم و انباشت «داد‌ه‌ها و تحلیل‌ها»، در چارچوب رویکردها و روش‌های جدید، صورت بندی می‌شود و سپس تغییر می‌کند.
3- هدف اولیه از تاریخ‌نگاری جنگ در سپاه که در خرداد سال 1360 آغاز شد، مقابله با تحریف بود، چنان‌که هم‌اکنون نیز بر این هدف پا‌فشاری و اصرار می‌شود. مفهوم تحریف، به‌عنوان هدف، با توجه به معنای آن، ناظر بر ملاحظات سیاسی است؛ زیرا فرض بر این است که «تحریف‌کننده‌ای» وجود دارد که به دنبال تحریف «حادثه مهم تاریخی» است. در هسته مرکزی چنین برداشتی از مسئله تحریف و ضرورت تاریخ‌نگاری برای مقابله با تحریف، ملاحظات سیاسی وجود داشت. در واقع فضای سیاسی پس از انقلاب و جنگ و مناقشات سیاسی در زمان بنی‌صدر، در شکل‌گیری این هدف نقش اساسی داشت؛ زیرا چنین تصور می‌شد که درون مناقشات سیاسیِ کشور، تاریخ جنگ در خطر تحریف قرار دارد. هدف‌گذاری یاد شده برای ثبت و ضبط وقایع سیاسی و نظامی جنگ در امتداد مواجهه سیاسی با بنی‌صدر، به‌عنوان رئیس جمهور و فرمانده کل قوا و همچنین عملکرد وی در جنگ انجام گرفت. به این اعتبار، اگر شرایط سیاسی کشور به گونه دیگری بود، تاریخ‌نگاری جنگ یا شکل نمی‌گرفت یا اینکه اهداف دیگری برای آن تعیین می‌شد.
4- رویکرد اولیه تاریخ‌نگاری جنگ در ارتش، در زمان جنگ و پس از آن، با تمرکز بر نقش و عملکرد ارتش در جنگ و تأکید بر وضعیت ارتش پس از پیروزی انقلاب، با هدف تبیین ناتوانی از بازداشتن عراق از حمله و اشغال سرزمین، بیشتر سیاسی بود. برای ثبت تاریخی عملکرد ارتش در جنگ، ابتدا از دکتر رادمنش، استاد پیشین تاریخ در دانشگاه شهید بهشتی استفاده شد و نخستین ثمره این همکاری، نگارش گزارش عملیات ارتش در میمک بود. در واقع بحران هویتی درون ارتش پس از پیروزی انقلاب، به همراه ابهام و نگرانی از نقش آینده ارتش در ساختار نظامی کشور، با توجه به تشکیل سپاه و گسترش آن، بر شکل‌گیری رویکرد اولیه ارتش برای تاریخ‌نگاری جنگ تأثیر اساسی داشت.
5- محدودشدن اسناد و تاریخ‌نگاری جنگ به نهادهای شرکت‌کننده در جنگ، درحالی‌که تا اندازه‌ای طبیعی است، ولی در عمل مانع پژوهش‌های عمیق همراه با نقد خواهد شد. ملاحظه یاد‌شده از مهم‌ترین عوامل غلبه رویکرد تبلیغاتی و توجیهی بر تجربه جنگ و دفاع از آنچه انجام شده، است. معمولا نهادهای نظامی به دلیل صبغه دفاعی و امنیتی در جنگ و نقشی که داشته‌اند، انتشار اسناد و نقد را برنمی‌تابند. همچنین مسائل اساسی جنگ، حتی اگر طرح شده و درباره آن پژوهشی عمیق انجام شود، منتشر نخواهد شد. شالوده اصلی تاریخ‌نگاری جنگ در نیروهای نظامی و در آثاری که منتشر می‌شود، بیشتر انباشتی از داده‌ها، با طرح مناقشات سیاسی یا درباره نقش و عملکرد سازمانی است. در صورت نقد و بررسی تاریخ‌نگاری جنگ، این امکان فراهم خواهد شد که با نگاه از بیرون به جنگ و تاریخ‌نگاری آن، به ضرورت‌های ناظر بر بازبینی در رویکردها و روش‌ها، توجه شود.
6- پس از وقوع جنگ، شالوده اولیه تاریخ‌نگاری جنگ، در چارچوب رویکردی سیاسی شکل گرفته است. همچنین تداوم تاریخ‌نگاری جنگ پس از فتح خرمشهر، در برابر پرسش جدیدی درباره علت ادامه جنگ قرار گرفت که بیش از آنکه نظامی و راهبردی باشد، سیاسی بود. با این توضیح، این پرسش مطرح خواهد شد که نتایج و پیامدهای رویکرد سیاسی در تاریخ‌نگاری جنگ چیست؟ موجب چه ادراکی از مسئله جنگ و تاریخ آن خواهد شد؟ به نظر می‌رسد تاریخ‌نگاری جنگ مانند تاریخ‌نگاری سایر حوادث تاریخ معاصر ایران، همچنان در سایه مناقشات سیاسی رشد‌‍‌ونمو می‌کند. تداوم چنین وضعیتی به دلیل مناقشه در مبانی و عملکردها، نه‌تنها مانع تبیین صحیح از جنگ گذشته با عراق خواهد شد، بلکه به دلیل خود‌داری از پژوهش عمیق در‌باره مسائل اساسی جنگ و اهتمام برای درس‌آموزی از تجربه پیشین برای نیازهای آینده، مانع فهم صحیح از جنگ احتمالی در آینده خواهد شد.

روش و چگونگی شناخت وقایع و مسائل تاریخی جنگ ایران و عراق، مهم‌ترین پرسشی است که با طرح آن، می‌توان تاریخ‌نگاری جنگ ایران و عراق را نقد و بررسی کرد؛ یعنی آیا با مطالعه متون تاریخ‌نگاری جنگ ایران و عراق، می‌توان به شناخت مناسبی از وقایع و مسائل جنگ دست یافت؟ پاسخ به پرسش یادشده نیازمند نقد و بررسی رویکردها و روش‌های تاریخ‌نگاری جنگ است. نظر به اینکه نقطه عزیمت برای شناخت تاریخ، با مطالعه متون تاریخی صورت می‌گیرد که از سوی مورخان نگاشته شده است، اشاره به چگونگی شکل‌گیری تاریخ‌نگاری جنگ از سوی ارتش و سپاه، جایگاه و موقعیت کنونی تاریخ‌نگاری جنگ، شیوه تفکر درباره وقایع تاریخی جنگ ایران و عراق را تا اندازه‌ای روشن می‌کند. یادداشت حاضر با توجه به سالگرد تأسیس تاریخ‌نگاری جنگ در سپاه، در خرداد سال 1360 و مقایسه اجمالی آن با تاریخ‌نگاری جنگ در ارتش، نوشته شده است.

1- تاریخ‌نگاری وقایع تاریخی در حوزهای مختلف، به اعتبار نسبت آن با واقعیات، همواره محل پرسش است؛ یعنی آنچه به‌عنوان تاریخ گفته و نوشته می‌شود تا چه اندازه با واقعیات و حقایق تاریخی انطباق دارد؟ در پرسش یاد‌شده، دو موضوع فرض گرفته شده است...

...نخست اینکه تاریخ در‌بر دارنده واقعیات و حقایق عینی است. همچنین متون تاریخی و تاریخ‌نگاری واقعه، به‌معنای انطباق با واقعیات و حقایق عینی است. مفروضات یاد‌شده که حاصل تأثیر فلسفه پوزیتیویستی (اثبات‌گرایی) در علوم تجربی، در حوزه تاریخ‌نگاری است، هم‌اکنون به لحاظ نظری منسوخ شده، ولی در ایران همچنان براساس این نظریه، تاریخ‌ورزی صورت می‌گیرد. برابر نظریه‌های جدید در فلسفه علم، معرفت‌شناسی وقایع تاریخی از طریق انطباق، به افسانه شبیه است. تأکید بر وجود حقیقت عینی در تاریخ و تلاش برای فهم و انطباق آن از طریق تاریخ‌نگاری، هم‌اکنون با نظریه انقلاب‌های علمی از سوی توماس کوهن و سایر اندیشمندان در فلسفه علم، فروریخته است.
2- برابر نظریه‌های جدید معرفت‌شناسی، مورخ در تاریخ‌نگاری واقعه، در زمان وقوع و پس از آن، همواره تابع نگرش‌ها و روش‌های خود است. آنچه شکل می‌گیرد و تغییر می‌کند، در واقع رویکرد و روش مورخان است که در زمان‌های مختلف، موجب تکوین و تغییر روایت‌ها می‌شود. متون تاریخ و تاریخ‌نگاری واقعه، به معنای انطباق متن با واقعه نیست. تاریخ‌نگاری وقایع، همواره از زمان حال به گذشته صورت می‌گیرد. در این فرایند با تغییر در شرایط، رویکردها و روش‌هایی برای بازبینی و تکوین روایت‌های جدید، ایجاد می‌شوند. پیوستگی و گسست‌ها در تاریخ‌‌نگاری، با وجود تراکم و انباشت «داد‌ه‌ها و تحلیل‌ها»، در چارچوب رویکردها و روش‌های جدید، صورت بندی می‌شود و سپس تغییر می‌کند.
3- هدف اولیه از تاریخ‌نگاری جنگ در سپاه که در خرداد سال 1360 آغاز شد، مقابله با تحریف بود، چنان‌که هم‌اکنون نیز بر این هدف پا‌فشاری و اصرار می‌شود. مفهوم تحریف، به‌عنوان هدف، با توجه به معنای آن، ناظر بر ملاحظات سیاسی است؛ زیرا فرض بر این است که «تحریف‌کننده‌ای» وجود دارد که به دنبال تحریف «حادثه مهم تاریخی» است. در هسته مرکزی چنین برداشتی از مسئله تحریف و ضرورت تاریخ‌نگاری برای مقابله با تحریف، ملاحظات سیاسی وجود داشت. در واقع فضای سیاسی پس از انقلاب و جنگ و مناقشات سیاسی در زمان بنی‌صدر، در شکل‌گیری این هدف نقش اساسی داشت؛ زیرا چنین تصور می‌شد که درون مناقشات سیاسیِ کشور، تاریخ جنگ در خطر تحریف قرار دارد. هدف‌گذاری یاد شده برای ثبت و ضبط وقایع سیاسی و نظامی جنگ در امتداد مواجهه سیاسی با بنی‌صدر، به‌عنوان رئیس جمهور و فرمانده کل قوا و همچنین عملکرد وی در جنگ انجام گرفت. به این اعتبار، اگر شرایط سیاسی کشور به گونه دیگری بود، تاریخ‌نگاری جنگ یا شکل نمی‌گرفت یا اینکه اهداف دیگری برای آن تعیین می‌شد.
4- رویکرد اولیه تاریخ‌نگاری جنگ در ارتش، در زمان جنگ و پس از آن، با تمرکز بر نقش و عملکرد ارتش در جنگ و تأکید بر وضعیت ارتش پس از پیروزی انقلاب، با هدف تبیین ناتوانی از بازداشتن عراق از حمله و اشغال سرزمین، بیشتر سیاسی بود. برای ثبت تاریخی عملکرد ارتش در جنگ، ابتدا از دکتر رادمنش، استاد پیشین تاریخ در دانشگاه شهید بهشتی استفاده شد و نخستین ثمره این همکاری، نگارش گزارش عملیات ارتش در میمک بود. در واقع بحران هویتی درون ارتش پس از پیروزی انقلاب، به همراه ابهام و نگرانی از نقش آینده ارتش در ساختار نظامی کشور، با توجه به تشکیل سپاه و گسترش آن، بر شکل‌گیری رویکرد اولیه ارتش برای تاریخ‌نگاری جنگ تأثیر اساسی داشت.
5- محدودشدن اسناد و تاریخ‌نگاری جنگ به نهادهای شرکت‌کننده در جنگ، درحالی‌که تا اندازه‌ای طبیعی است، ولی در عمل مانع پژوهش‌های عمیق همراه با نقد خواهد شد. ملاحظه یاد‌شده از مهم‌ترین عوامل غلبه رویکرد تبلیغاتی و توجیهی بر تجربه جنگ و دفاع از آنچه انجام شده، است. معمولا نهادهای نظامی به دلیل صبغه دفاعی و امنیتی در جنگ و نقشی که داشته‌اند، انتشار اسناد و نقد را برنمی‌تابند. همچنین مسائل اساسی جنگ، حتی اگر طرح شده و درباره آن پژوهشی عمیق انجام شود، منتشر نخواهد شد. شالوده اصلی تاریخ‌نگاری جنگ در نیروهای نظامی و در آثاری که منتشر می‌شود، بیشتر انباشتی از داده‌ها، با طرح مناقشات سیاسی یا درباره نقش و عملکرد سازمانی است. در صورت نقد و بررسی تاریخ‌نگاری جنگ، این امکان فراهم خواهد شد که با نگاه از بیرون به جنگ و تاریخ‌نگاری آن، به ضرورت‌های ناظر بر بازبینی در رویکردها و روش‌ها، توجه شود.
6- پس از وقوع جنگ، شالوده اولیه تاریخ‌نگاری جنگ، در چارچوب رویکردی سیاسی شکل گرفته است. همچنین تداوم تاریخ‌نگاری جنگ پس از فتح خرمشهر، در برابر پرسش جدیدی درباره علت ادامه جنگ قرار گرفت که بیش از آنکه نظامی و راهبردی باشد، سیاسی بود. با این توضیح، این پرسش مطرح خواهد شد که نتایج و پیامدهای رویکرد سیاسی در تاریخ‌نگاری جنگ چیست؟ موجب چه ادراکی از مسئله جنگ و تاریخ آن خواهد شد؟ به نظر می‌رسد تاریخ‌نگاری جنگ مانند تاریخ‌نگاری سایر حوادث تاریخ معاصر ایران، همچنان در سایه مناقشات سیاسی رشد‌‍‌ونمو می‌کند. تداوم چنین وضعیتی به دلیل مناقشه در مبانی و عملکردها، نه‌تنها مانع تبیین صحیح از جنگ گذشته با عراق خواهد شد، بلکه به دلیل خود‌داری از پژوهش عمیق در‌باره مسائل اساسی جنگ و اهتمام برای درس‌آموزی از تجربه پیشین برای نیازهای آینده، مانع فهم صحیح از جنگ احتمالی در آینده خواهد شد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.