|

مهندسی تقاضا نیمه تاریک اقتصاد ایران

محمدرضا رضایی‌هزاوه . پژوهشگر

اقتصاد با مطالعه رفتار عرضه و تقاضا تبدیل به علم کلاسیک شد. در کشور ما اقتصاد یعنی علم عرضه و تقاضا در خلال 70 سال گذشته چه کارکردی داشته است؟ شاید عجیب به نظر برسد، ولی واقعیت این است که ما همیشه از علم اقتصاد فقط طرف عرضه را یاد گرفته‏ایم. همیشه برای پوشش و جوابگویی تقاضا به فکر فربه‌کردن و ظرفیت‏سازی عرضه افتاده‏ایم‏. سرمایه‏گذاری برای عرضه بیشتر و بیشتر‏. همیشه هم غالبا از تقاضا عقب بوده‏ایم‏. آیا تا به حال به یاد دارید که در یک برنامه‏ریزی اقتصادی، از میوه تا مسکن و خودرو و فولاد و اشتغال و بیکاری و کمبود آب و ترافیک و نقدینگی و... را با وجه دیگری از اقتصاد یعنی مهندسی تقاضا، برنامه‏ریزی اقتصادی کرده باشیم؟ هیچ‌گاه چنین نبود. سد ساختیم تا عرضه آب را بیشتر کنیم. اگر زمان را به 24 سال پیش برگردانیم و تجربیات این 24 سال را هم با خود برگردانیم، چه تصمیمی می‏گیریم؟ آیا باز هم به‏صورت افراطی سد و بند و تونل انحرافی می‏سازیم و زمین را برای عرضه آب، سوراخ سوراخ می‌کنیم؟ در آن موقع ضایعات بخش کشاورزی به‏عنوان تقاضا‏کننده 90‏ درصد آب کشور، بین 30 تا 40‏ درصد بود. اکنون هم همان‌گونه است. آن موقع در آذر‏ماه مسئولان قول تأمین میوه شب عید را می‌دادند الان هم. آن موقع 95‏ درصد جریان آب بدون زهکشی و کانال انجام می‌شد اکنون تنها به 85‏ درصد کاهش پیدا کرده است‏. آن موقع ما همین سبک تغذیه را داشتیم که اکنون داریم‏. چیرگی تفکر عرضه بیشتر، باعث اضمحلال ذخایر آبی کشور شد. جمعیت ما سه‏ برابر شد و عرضه‏گرایان جهادی، دانشگاه‌ها را هم سه ‏برابر کردند. با اینکه 10‏ سال است که فهمیده‏ایم که گسترش دانشگاه‌ها چه بدبختی‏های برای کشور داشته است ولی شیرینی پوپولیستی عرضه، ما را مفتخر می‌کند که بگوییم ظرفیت کلاس از دانشجو بیشتر است‏.
بدترین و مخرب‏ترین چیرگی تفکر عرضه در پول اتفاق افتاد‏. دلار فروختیم و اسکناس چاپ کردیم. هرچند این امر برای حفظ ارزش پول بود ولی مثل موارد پیش‌گفته باعث اضمحلال پول شد‏. در سال 1370 نرخ برابری دلار 420‏ ریال بود‏. اگر اکنون به 24 سال پیش برگردیم‏، اسکناس‏های سبزمان را چنین بی‏ارزش می‌کنیم؟ آن‏موقع اگر اعانه ملی هم کرده بودیم و از مردم علاوه‌بر مالیات به‌جای خمس مال، نصف مال می‏گرفتیم، زیر بار چنین هتک‌حرمتی به پول ملی‏مان نمی‌رفتیم‏. بورس برای تقاضای سرمایه‏گذاری عرضه شد‏. سهام دولتی‏ها به خزانه واریز و خصوصی‏ها هم همه بانکدار و بیمه‏گر و صراف شدند‏. ارزش دارایی‏های شرکت‏ها به نرخ زمان عرضه اولیه نشان‌دهنده این است که بورس ایران محلی برای سپرده‏گذاری است تا سرمایه‏گذاری. توجه ساختاری و سیستمی و حیثیتی به عرضه، تمامیت فرایند آسیب‏شناسی و تصمیم‏گیری‌های اقتصادی و اجتماعی و محیط‌زیست و فضای کسب‌وکار ما را تحت‏الشعاع قرار داده است‏. امکانات و سرمایه‏گذاری‌ها و نیروی انسانی و خلاقیت و تفکر همه ایران فدای فربگی عرضه و ایجاد ظرفیت‌های جدید شد و بر دیوارهای شهر هم می‏نویسیم ما می‌توانیم (عرضه کنیم). برای همین اغلب سیاست‌ها و اهداف به ضدخود تبدیل می‌شوند. عرضه و تقاضا دو روی سکه اقتصاد هستند، ولی ما همیشه و همیشه یک روی آن را بلد بودیم بخوانیم. گناه بزرگی است اگر کم‏سوادی‌مان را به سیاه‌بودن سکه طلای نفت ربط دهیم‏. ما به جز پاره‏ای موارد هیچ‌وقت تقاضا را مهندسی و متفرق نکردیم‏ تا امکانات محدودمان را به‌درستی تخصیص دهیم‏. تخصیص منابع در اقتصاد یعنی روش‌های پوشش تقاضا، ولی همیشه برداشت کرده‌ایم و می‌کنیم که معنی آن تخصیص منابع برای تکثر بیشتر عرضه است‏. ده‌ها نهاد و سازمان و بنیاد مثل دفاتر ارتباط صنعت و دانشگاه و جهاد دانشگاهی و سازمان پژوهش‌های علمی و صنعتی و بنیاد نخبگان و معاونت علمی و فناوری و غیره برای حمایت از کارآفرینان، مبتکران، مخترعان نخبگان درست کردیم‏. هزاران میلیارد تومان بودجه تخصیص دادیم‏، ولی از آنها خواهان عرضه بیشتر و درون‏زاکردن تکنولوژی‏ها و خودکفایی و صرفه‏جویی ارزی و جایگزینی واردات شدیم. ولی می‌دانید آنها برای خود، شأن دیگری قائل هستند و با اصل صورت مسئله مشکل دارند؟ نخبگان و کارآفرین‏ها و مبتکران، از این سوء‏تفاهم بزرگ سرگشته‌اند و دیگر به‏عنوان سرمایه ملی به حساب نمی‏آیند. باید فرهنگ غیر‏اقتصادی بچه‏پول‏داری رخت بر بندد و با یادمان‏سازی تحریم‌ها با ایجاد سیستم و سازمان و ساختارهای جامعه‏محور، بتوانیم به عقلانیت مهندسی تقاضا در همه سطوح برسیم تا زردی سکه طلای سیاه نفت خیره‏کننده شود‏.

اقتصاد با مطالعه رفتار عرضه و تقاضا تبدیل به علم کلاسیک شد. در کشور ما اقتصاد یعنی علم عرضه و تقاضا در خلال 70 سال گذشته چه کارکردی داشته است؟ شاید عجیب به نظر برسد، ولی واقعیت این است که ما همیشه از علم اقتصاد فقط طرف عرضه را یاد گرفته‏ایم. همیشه برای پوشش و جوابگویی تقاضا به فکر فربه‌کردن و ظرفیت‏سازی عرضه افتاده‏ایم‏. سرمایه‏گذاری برای عرضه بیشتر و بیشتر‏. همیشه هم غالبا از تقاضا عقب بوده‏ایم‏. آیا تا به حال به یاد دارید که در یک برنامه‏ریزی اقتصادی، از میوه تا مسکن و خودرو و فولاد و اشتغال و بیکاری و کمبود آب و ترافیک و نقدینگی و... را با وجه دیگری از اقتصاد یعنی مهندسی تقاضا، برنامه‏ریزی اقتصادی کرده باشیم؟ هیچ‌گاه چنین نبود. سد ساختیم تا عرضه آب را بیشتر کنیم. اگر زمان را به 24 سال پیش برگردانیم و تجربیات این 24 سال را هم با خود برگردانیم، چه تصمیمی می‏گیریم؟ آیا باز هم به‏صورت افراطی سد و بند و تونل انحرافی می‏سازیم و زمین را برای عرضه آب، سوراخ سوراخ می‌کنیم؟ در آن موقع ضایعات بخش کشاورزی به‏عنوان تقاضا‏کننده 90‏ درصد آب کشور، بین 30 تا 40‏ درصد بود. اکنون هم همان‌گونه است. آن موقع در آذر‏ماه مسئولان قول تأمین میوه شب عید را می‌دادند الان هم. آن موقع 95‏ درصد جریان آب بدون زهکشی و کانال انجام می‌شد اکنون تنها به 85‏ درصد کاهش پیدا کرده است‏. آن موقع ما همین سبک تغذیه را داشتیم که اکنون داریم‏. چیرگی تفکر عرضه بیشتر، باعث اضمحلال ذخایر آبی کشور شد. جمعیت ما سه‏ برابر شد و عرضه‏گرایان جهادی، دانشگاه‌ها را هم سه ‏برابر کردند. با اینکه 10‏ سال است که فهمیده‏ایم که گسترش دانشگاه‌ها چه بدبختی‏های برای کشور داشته است ولی شیرینی پوپولیستی عرضه، ما را مفتخر می‌کند که بگوییم ظرفیت کلاس از دانشجو بیشتر است‏.
بدترین و مخرب‏ترین چیرگی تفکر عرضه در پول اتفاق افتاد‏. دلار فروختیم و اسکناس چاپ کردیم. هرچند این امر برای حفظ ارزش پول بود ولی مثل موارد پیش‌گفته باعث اضمحلال پول شد‏. در سال 1370 نرخ برابری دلار 420‏ ریال بود‏. اگر اکنون به 24 سال پیش برگردیم‏، اسکناس‏های سبزمان را چنین بی‏ارزش می‌کنیم؟ آن‏موقع اگر اعانه ملی هم کرده بودیم و از مردم علاوه‌بر مالیات به‌جای خمس مال، نصف مال می‏گرفتیم، زیر بار چنین هتک‌حرمتی به پول ملی‏مان نمی‌رفتیم‏. بورس برای تقاضای سرمایه‏گذاری عرضه شد‏. سهام دولتی‏ها به خزانه واریز و خصوصی‏ها هم همه بانکدار و بیمه‏گر و صراف شدند‏. ارزش دارایی‏های شرکت‏ها به نرخ زمان عرضه اولیه نشان‌دهنده این است که بورس ایران محلی برای سپرده‏گذاری است تا سرمایه‏گذاری. توجه ساختاری و سیستمی و حیثیتی به عرضه، تمامیت فرایند آسیب‏شناسی و تصمیم‏گیری‌های اقتصادی و اجتماعی و محیط‌زیست و فضای کسب‌وکار ما را تحت‏الشعاع قرار داده است‏. امکانات و سرمایه‏گذاری‌ها و نیروی انسانی و خلاقیت و تفکر همه ایران فدای فربگی عرضه و ایجاد ظرفیت‌های جدید شد و بر دیوارهای شهر هم می‏نویسیم ما می‌توانیم (عرضه کنیم). برای همین اغلب سیاست‌ها و اهداف به ضدخود تبدیل می‌شوند. عرضه و تقاضا دو روی سکه اقتصاد هستند، ولی ما همیشه و همیشه یک روی آن را بلد بودیم بخوانیم. گناه بزرگی است اگر کم‏سوادی‌مان را به سیاه‌بودن سکه طلای نفت ربط دهیم‏. ما به جز پاره‏ای موارد هیچ‌وقت تقاضا را مهندسی و متفرق نکردیم‏ تا امکانات محدودمان را به‌درستی تخصیص دهیم‏. تخصیص منابع در اقتصاد یعنی روش‌های پوشش تقاضا، ولی همیشه برداشت کرده‌ایم و می‌کنیم که معنی آن تخصیص منابع برای تکثر بیشتر عرضه است‏. ده‌ها نهاد و سازمان و بنیاد مثل دفاتر ارتباط صنعت و دانشگاه و جهاد دانشگاهی و سازمان پژوهش‌های علمی و صنعتی و بنیاد نخبگان و معاونت علمی و فناوری و غیره برای حمایت از کارآفرینان، مبتکران، مخترعان نخبگان درست کردیم‏. هزاران میلیارد تومان بودجه تخصیص دادیم‏، ولی از آنها خواهان عرضه بیشتر و درون‏زاکردن تکنولوژی‏ها و خودکفایی و صرفه‏جویی ارزی و جایگزینی واردات شدیم. ولی می‌دانید آنها برای خود، شأن دیگری قائل هستند و با اصل صورت مسئله مشکل دارند؟ نخبگان و کارآفرین‏ها و مبتکران، از این سوء‏تفاهم بزرگ سرگشته‌اند و دیگر به‏عنوان سرمایه ملی به حساب نمی‏آیند. باید فرهنگ غیر‏اقتصادی بچه‏پول‏داری رخت بر بندد و با یادمان‏سازی تحریم‌ها با ایجاد سیستم و سازمان و ساختارهای جامعه‏محور، بتوانیم به عقلانیت مهندسی تقاضا در همه سطوح برسیم تا زردی سکه طلای سیاه نفت خیره‏کننده شود‏.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.