|

یادداشتی درباره فیلم «نهنگ عنبر» به‌کارگردانی سامان مقدم

«نوستالژی یا چیزی فراتر؟»

سحر عصرآزاد

«نهنگ عنبر»، ‌قصه سهل‌ و ساده‌ای دارد که با چاشنی طنز و ملودرام، نگاه نوستالژیک به دهه‌های تعیین‌کننده تاریخ معاصر ایران را تبدیل به برگ‌برنده فیلم می‌کند.
سامان مقدم پس از «سیاوش»، «پارتی»، «مکس»، «کافه‌ستاره»، «صدسال به این سال‌ها» و «یک عاشقانه ساده»، هفتمین فیلم سینمایی خود را با محوریت قصه آشنای یک عشق ناکام به‌گونه‌ای ساخته که بستر اصلی و آنچه وجه تکراری قصه را تقلیل داده، مقطعی شناسنامه‌دار از تاریخ معاصر ایران است.
واقعیت این است که در جست‌وجو برای یافتن مؤلفه و دغدغه مشترک و ادامه‌دار این فیلم‌ساز در آثارش به‌سختی می‌توان به مورد قابل استنادی رسید. همچنان که فیلم تحسین‌شده «کافه‌ستاره» در نقطه اوج کارنامه او می‌درخشد، «مکس» نیز به‌عنوان یک کمدی موزیکال خوش‌ساخت با چاشنی طنز سیاسی قابل‌توجه است.
دراین‌میان از وجه ساختاری شاید بتوان «نهنگ عنبر» را به «یک عاشقانه ساده» نزدیک دانست چراکه در هر دو فیلم، قرارگرفتن یک قصه عاشقانه آشنا و تکراری بر بستری متفاوت و جدید - در کارنامه کارگردان - تا حدی وجه کلیشه‌ای درام را تقلیل داده است.
هرچند «یک عاشقانه ساده» در ترسیم فضای بومی و روستایی و روابط و مناسبات بین آدم‌ها ناموفق است و «نهنگ عنبر» در بازسازی فضای دهه‌های 40، 50، 60 و ... و مستندات، جزئیات و مناسبات جاری بین افراد موفق است و به‌همین‌دلیل هم وجه کلیشه‌ای و سهل و ساده آن زیر سایه این نگاه نوستالژیک هوشمندانه کم‌رنگ شده است.
البته سامان مقدم پیش از این هم گرایش به بازسازی گذشته را در فیلم اکران‌نشده «صدسال به این سال‌ها» نشان داده که البته این فیلم با طنزی کم‌رنگ در نیمه پایانی به‌شدت تراژیک و تلخ می‌شود.
«نهنگ عنبر» با فیلم‌نامه‌ای از مانی باغبانی و مونا زاهد، روایتی است از زندگی ارژنگ صنوبر که در زمان حال‌ و روز تولدش، داستان زندگی خودش را از موقع تولد تعریف می‌کند؛ داستانی که با لحنی طنز و هجوگونه زوایای پنهان زندگی ارژنگ و روابط خانوادگی او و پدر و مادرش را در ارتباط با مقاطع زمانی برجسته می‌کند.
به‌این‌ترتیب، با قصه‌ای سروکار داریم که هرچند آغاز، میان و پایان آن قابل پیش‌بینی است، اما این آشنایی به‌واسطه چینش رویدادها، رنگ‌آمیزی دراماتیک اتفاقات، شاخ‌وبرگ‌های فرعی و البته بستری که قصه در مسیر آن جریان پیدا کرده، جذابیت پیگیری پیدا می‌کند.
به‌عنوان‌مثال تصویر کودکانه‌ای که ارژنگ از خیانت مادر و رفتن او به آمریکا با دوست پدرش دارد و برای رؤیا تعریف می‌کند، به‌واسطه تناسب با ذهن معصوم و کودکانه او که یک ویژگی شخصیت‌پردازانه تا بزرگ‌سالی ارژنگ است، می‌تواند تعبیر تازه‌ای از این موقعیت دراماتیک تلخ بدهد که درعین‌حال شخصیت‌پردازانه است. علاوه بر آنکه این کد در بزرگ‌سالی ارژنگ به‌واسطه پیوندخوردن با مهاجرت رؤیا به آمریکا، نفرت زنجیره‌وار او از این کشور را به شکلی طنازانه تراژیک جلوه می‌دهد.
همان‌طور که اشاره شد، روایت فیلم به‌واسطه پیوند‌خوردن با مقاطع تاریخ معاصر که به‌واسطه تغییر شرایط در هر دهه، فضاها و رویدادهای مخصوص به خود را دارد، به‌نوعی شناسنامه‌دار شده است. درواقع مخاطب می‌تواند از ورای دنبال‌کردن داستان زندگی ارژنگ و ناکامی او در یک قصه عشق تکراری، فضای کلی هر دهه و اتفاقات مهم آن را مرور کند و به‌واسطه این همذات‌پنداری جایگاه خاص خود را در قصه پیدا کند.
این مهم‌ترین ویژگی‌ای است که باعث شده «نهنگ عنبر» با اینکه در خط کلی، قصه‌ای ساده، آشنا و قابل پیش‌بینی را دنبال می‌کند، بتواند مخاطب را تا پایان با خود همراه نگه دارد. البته حجم متراکم موسیقی‌های خاطره‌انگیز که میزان کارکردشان متفاوت است و جنس طنز جاری در قصه که متناسب با لحن کلی فیلم عمق و پیچیدگی ندارد هم با فضای فیلم همخوان شده و تا حد زیادی به یکدست‌شدن کار کمک کرده است.
طبعا حذف و جرح و تعدیل‌های واردشده به فیلم که به‌خصوص در مقطع زمانی حضور ارژنگ در جبهه و مقطعی که سکان یک روزنامه را به دست گرفته اعمال شده، لطمه‌ای اساسی به درام فیلم و حجم بار قصه‌ای که به هر مقطع زندگی ارژنگ اختصاص دارد، وارد کرده است.
در این فیلم مقطع دفاع مقدس بدون کارکرد و تنها محملی برای برخورد دوباره ارژنگ با روحانی است و مقطع کار مطبوعاتی هم بدون کاربرد، تنها سکته‌ای در روایت ایجاد کرده که با طنز و تراژدی و نوستالژی این خلأ و کاستی جبران نمی‌شود.
«نهنگ عنبر» فیلمی است که با وجود خندیدن و گریستن لحظه‌ای با آن، وقتی به سکانس فینال می‌رسد و تاکسی فرودگاه مقابل خانه ارژنگ توقف می‌کند، زنگ در به صدا درمی‌آید و چهره مضطرب ارژنگ در کادر فیکس می‌شود، مخاطب از خودش می‌پرسد دلیل همراهی‌اش تنها مرور گذشته‌ای بوده که با تلخی و مرارت زندگی کرده و امروز می‌تواند به آن بخندد یا فیلم توانسته حسی از جنس سینما به این نوستالژی بیفزاید؟

«نهنگ عنبر»، ‌قصه سهل‌ و ساده‌ای دارد که با چاشنی طنز و ملودرام، نگاه نوستالژیک به دهه‌های تعیین‌کننده تاریخ معاصر ایران را تبدیل به برگ‌برنده فیلم می‌کند.
سامان مقدم پس از «سیاوش»، «پارتی»، «مکس»، «کافه‌ستاره»، «صدسال به این سال‌ها» و «یک عاشقانه ساده»، هفتمین فیلم سینمایی خود را با محوریت قصه آشنای یک عشق ناکام به‌گونه‌ای ساخته که بستر اصلی و آنچه وجه تکراری قصه را تقلیل داده، مقطعی شناسنامه‌دار از تاریخ معاصر ایران است.
واقعیت این است که در جست‌وجو برای یافتن مؤلفه و دغدغه مشترک و ادامه‌دار این فیلم‌ساز در آثارش به‌سختی می‌توان به مورد قابل استنادی رسید. همچنان که فیلم تحسین‌شده «کافه‌ستاره» در نقطه اوج کارنامه او می‌درخشد، «مکس» نیز به‌عنوان یک کمدی موزیکال خوش‌ساخت با چاشنی طنز سیاسی قابل‌توجه است.
دراین‌میان از وجه ساختاری شاید بتوان «نهنگ عنبر» را به «یک عاشقانه ساده» نزدیک دانست چراکه در هر دو فیلم، قرارگرفتن یک قصه عاشقانه آشنا و تکراری بر بستری متفاوت و جدید - در کارنامه کارگردان - تا حدی وجه کلیشه‌ای درام را تقلیل داده است.
هرچند «یک عاشقانه ساده» در ترسیم فضای بومی و روستایی و روابط و مناسبات بین آدم‌ها ناموفق است و «نهنگ عنبر» در بازسازی فضای دهه‌های 40، 50، 60 و ... و مستندات، جزئیات و مناسبات جاری بین افراد موفق است و به‌همین‌دلیل هم وجه کلیشه‌ای و سهل و ساده آن زیر سایه این نگاه نوستالژیک هوشمندانه کم‌رنگ شده است.
البته سامان مقدم پیش از این هم گرایش به بازسازی گذشته را در فیلم اکران‌نشده «صدسال به این سال‌ها» نشان داده که البته این فیلم با طنزی کم‌رنگ در نیمه پایانی به‌شدت تراژیک و تلخ می‌شود.
«نهنگ عنبر» با فیلم‌نامه‌ای از مانی باغبانی و مونا زاهد، روایتی است از زندگی ارژنگ صنوبر که در زمان حال‌ و روز تولدش، داستان زندگی خودش را از موقع تولد تعریف می‌کند؛ داستانی که با لحنی طنز و هجوگونه زوایای پنهان زندگی ارژنگ و روابط خانوادگی او و پدر و مادرش را در ارتباط با مقاطع زمانی برجسته می‌کند.
به‌این‌ترتیب، با قصه‌ای سروکار داریم که هرچند آغاز، میان و پایان آن قابل پیش‌بینی است، اما این آشنایی به‌واسطه چینش رویدادها، رنگ‌آمیزی دراماتیک اتفاقات، شاخ‌وبرگ‌های فرعی و البته بستری که قصه در مسیر آن جریان پیدا کرده، جذابیت پیگیری پیدا می‌کند.
به‌عنوان‌مثال تصویر کودکانه‌ای که ارژنگ از خیانت مادر و رفتن او به آمریکا با دوست پدرش دارد و برای رؤیا تعریف می‌کند، به‌واسطه تناسب با ذهن معصوم و کودکانه او که یک ویژگی شخصیت‌پردازانه تا بزرگ‌سالی ارژنگ است، می‌تواند تعبیر تازه‌ای از این موقعیت دراماتیک تلخ بدهد که درعین‌حال شخصیت‌پردازانه است. علاوه بر آنکه این کد در بزرگ‌سالی ارژنگ به‌واسطه پیوندخوردن با مهاجرت رؤیا به آمریکا، نفرت زنجیره‌وار او از این کشور را به شکلی طنازانه تراژیک جلوه می‌دهد.
همان‌طور که اشاره شد، روایت فیلم به‌واسطه پیوند‌خوردن با مقاطع تاریخ معاصر که به‌واسطه تغییر شرایط در هر دهه، فضاها و رویدادهای مخصوص به خود را دارد، به‌نوعی شناسنامه‌دار شده است. درواقع مخاطب می‌تواند از ورای دنبال‌کردن داستان زندگی ارژنگ و ناکامی او در یک قصه عشق تکراری، فضای کلی هر دهه و اتفاقات مهم آن را مرور کند و به‌واسطه این همذات‌پنداری جایگاه خاص خود را در قصه پیدا کند.
این مهم‌ترین ویژگی‌ای است که باعث شده «نهنگ عنبر» با اینکه در خط کلی، قصه‌ای ساده، آشنا و قابل پیش‌بینی را دنبال می‌کند، بتواند مخاطب را تا پایان با خود همراه نگه دارد. البته حجم متراکم موسیقی‌های خاطره‌انگیز که میزان کارکردشان متفاوت است و جنس طنز جاری در قصه که متناسب با لحن کلی فیلم عمق و پیچیدگی ندارد هم با فضای فیلم همخوان شده و تا حد زیادی به یکدست‌شدن کار کمک کرده است.
طبعا حذف و جرح و تعدیل‌های واردشده به فیلم که به‌خصوص در مقطع زمانی حضور ارژنگ در جبهه و مقطعی که سکان یک روزنامه را به دست گرفته اعمال شده، لطمه‌ای اساسی به درام فیلم و حجم بار قصه‌ای که به هر مقطع زندگی ارژنگ اختصاص دارد، وارد کرده است.
در این فیلم مقطع دفاع مقدس بدون کارکرد و تنها محملی برای برخورد دوباره ارژنگ با روحانی است و مقطع کار مطبوعاتی هم بدون کاربرد، تنها سکته‌ای در روایت ایجاد کرده که با طنز و تراژدی و نوستالژی این خلأ و کاستی جبران نمی‌شود.
«نهنگ عنبر» فیلمی است که با وجود خندیدن و گریستن لحظه‌ای با آن، وقتی به سکانس فینال می‌رسد و تاکسی فرودگاه مقابل خانه ارژنگ توقف می‌کند، زنگ در به صدا درمی‌آید و چهره مضطرب ارژنگ در کادر فیکس می‌شود، مخاطب از خودش می‌پرسد دلیل همراهی‌اش تنها مرور گذشته‌ای بوده که با تلخی و مرارت زندگی کرده و امروز می‌تواند به آن بخندد یا فیلم توانسته حسی از جنس سینما به این نوستالژی بیفزاید؟

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.