کار را به اروپاییها بسپارید
کورنِلیوس آدِباهر . ترجمه: هرمز گیلیانه
حتی پیش از اینکه توافق هستهای با ایران به امضا برسد، فضای بحث در واشنگتن بهسمت تبعات منطقهای یک توافق احتمالی کشیده شده است، اما درسهایی که از موفقیت مذاکرات هستهای تا این جای کار گرفتهایم، به ما میآموزند چرا آمریکا نباید رهبری تلاشهای بینالمللی برای برقراری همکاریهای منطقهای با ایران را برعهده بگیرد. در عوض، واشنگتن باید اجازه دهد متحدان اروپاییاش ابتکار عمل را بهدست بگیرند.
هرچه باشد، این اتحادیه اروپا -بهویژه فرانسه، آلمان و انگلستان- بود که زیرساختهای دیپلماتیک مربوطه را از سال 2003 بنیان نهاد. آنها چین، روسیه و آمریکا را راضی کردند تا به این فرایند بپیوندند و در هماهنگی و همکاری نزدیک با آمریکاییها، رویکرد دوبخشی تحریم و دیپلماسی را،که منجربه گفتوگوهای هستهای کنونی شد، دنبال کنند. برای آنکه مذاکرات، در قالب چارچوب چندجانبهای که توسط اروپاییها تدوین شده بود، جلو برود، هم آمریکا و هم ایران، باید در سه عرصه انعطاف نشان میدادند: پذیرش کنارآمدن با منافع اصلی طرف مقابل، آمادگی درنظرنگرفتن تفاوتهای بنیادی و توانایی ایزولهکردن و غیرسیاسیدیدن موضوع مذاکرات. در ارتباط با عرصه اول، واشنگتن و متحدانش بر نگرانیهای خود غلبه کردند و یک برنامه غنیسازی محدود توسط ایران را- با وجود اصرارهای پیشین با پشتیبانی سازمان ملل برای تعلیق کامل غنیسازی- پذیرفتند. ایرانیها، صرفا با گفتوگو با واشنگتن، آنهم پس از سه دهه طردکردن آمریکا، انعطاف نشان دادند. درباره عرصه دوم، هر دو طرف گفتمان داخلی طرف دیگر را پذیرفتهاند. گفتمان ایرانیها این است که جامعه بینالملل حاضر به پذیرش آنچه تهران
یک برنامه هستهای صلحآمیز میخواند، شده است و درعینحال تحریمهایش را برخواهد داشت و به مدرنسازی این برنامه هستهای کمک خواهد کرد. گفتمان آمریکاییها این است که امتیازات قابل توجهی از ایرانیها که با محدودیتهای اساسی در برنامه هستهایشان چه در زمینه ابعاد آن و چه در ارتباط با زمان بندی موافقت کردهاند، گرفتهاند. سومین عامل موفقیت گفتوگوها در ایزولهسازی و سیاستزدایی نهفته است. در اینجا هدف این است که بتوان با تمرکز بر مسئله هستهای- و کنارگذاشتن تمامی موارد دیگر از حقوق بشر گرفته تا تروریسم از مذاکرات- به راهکارهای فنی خلاق، اما پایدار که مسائل سیاسی کلانتر را به حاشیه میرانند، دست یافت. بااینحال، دو عامل اول در زمینه همکاریهای منطقهای، هنوز محقق نشدهاند. مورد اصلی که واشنگتن باید در ارتباط با آن انعطاف نشان دهد، پذیرش این مسئله است که ایران حق دارد در منطقه ایفای نقش (قانونی) کند و ایران نیز باید از اجتنابش از حتی، صحبتکردن با عربستانسعودی- رقیب منطقهایاش- برمبنای دلایل مذهبی و ژئوپلیتیک، دست بکشد. هر دو طرف باید آمادگی پذیرش دیدگاههای اساسا متفاوت خود درباره نظم منطقهای را داشته باشند؛
دستکم به این خاطر که نبرد قدرت بین آنها -و با وجود بازیگرانی چون اسرائیل و کشورهای عرب حاشیه خلیج (فارس)- تن به سازشی از جنس سازش (نسبتا آسان) مبتنیبر «عدم دستیابی به بمب» در عرصه هستهای، نمیدهد. بهعلاوه، صِرف بهدستآوردن توافق هستهای، احتمالا چوبخط انعطاف در زمینه پذیرش منافع طرف مقابل را- چه در تهران و چه در واشنگتن- پر خواهد کرد. اینجاست که پای اتحادیه اروپا به میان میآید. تمرکز اتحادیه اروپا در برقراری یک چارچوب چندجانبه باید بر زمینه سوم همکاری یعنی ایزولهکردن و سیاستزدایی از نواحی احتمالی همکاری باشد. امنیت دریایی در خلیج (فارس) و وضعیت غزه دو نمونه از موارد عملی هستند که اتحادیه اروپا میتواند در ارتباط با آنها با ایران وارد تعامل شود. یک نظام امنیت دریایی منطقهای میتواند بر مبانی کنوانسیون قانون دریاهای سازمان ملل (که نه ایران و نه آمریکا هیچیک آن را امضا نکردهاند)، که مقررات مربوط به حوزههای غیرنظامی همکاری از جمله امنیت دریاها، محافظت از حوزههای صید دریایی، محافظت از محیطزیست دریایی و امنیت بنادر را تنظیم میکند، پایهگذاری شود. چنین رویکردی همچنین با بیانیه ماه گذشته «گروه هفت»
در راستای تقویت حکمرانی بر دریاها در رویکردی مشارکتی و قانونمحور در سطح منطقهای و جهانی همپوشانی دارد. مواجهه با تنشها در غزه، بهمعنای درگیرکردن ایران در تلاشهای بینالمللی برای استقرار دولت وحدت ملی که فلسطینیها روی آن توافق کردهاند، اما تاکنون موفق به تشکیل آن نشدهاند، است. حتی همکاری در چنین سطح اندک و فنی نیز میتواند در حکم مانعی غیرقابلعبور باشد، چه رسد به اینکه بخواهیم به حلوفصل مواردی همچون درگیریها در یمن یا سوریه بیندیشیم.
با توجه به مشکلات داخلی و خارجی «قاره کهن»، شاید بهنظر سادهاندیشانه جلوه کند که انتظار داشته باشیم بروکسل چارچوبی برای همکاری منطقهای با ایران تدوین کند. بااینحال، با وجود سیگنالهای آشکار واشنگتن مبنیبر اینکه از ایفای چنین نقش رهبری توسط اروپاییها، در پی یک توافق هستهای، حمایت خواهد کرد، اتحادیه اروپا و اعضای آن باید چنین حمایتی را به فال نیک بگیرند.
راهبردهای اروپایی پیشینی که از حمایت قوی آمریکاییها برخوردار شدند، از جمله پیمان هلسینکی سال 1975، بود که به برقراری همکاریهای امنیتی میان ابرقدرتهای جنگ سرد (آمریکا و شوروی) کمک کرد و همچنین گفتوگوهای مادرید و اسلو که به پیمان اسلو در اوایل دهه 90 منجر شد. درحالیکه این موارد همچنین نشان میدهند یک توافق تضمینی برای موفقیت پایدار نیست، آنچه اهمیت دارد، گشایش دیپلماتیکی است که یک توافق میتواند بههمراه داشته باشد. این انرژی ایجادشده اما نیاز به جهتدهی دارد. یک توافق هستهای بهتنهایی نمیتواند تغییرات بنیادی برای منطقهای که نزاع مذهبی، رقابتهای فرقهای و حکمرانی ضعیف آن را چندپاره کردهاند، به ارمغان بیاورد. به اینها بیفزایید این نکته را که آمریکا هم اکنون وارد دوران پیشاانتخاباتی شده است و آشکار میشود که بر اتحادیه اروپاست که بهعنوان میانجی اغلب نادیدهگرفتهشده مذاکرات هستهای، در راستای همکاریهای منطقهای پس از یک توافق احتمالی، کوشش کند. آمریکا که بهدنبال معطوفکردن منابع سطح اول دیپلماتیکش به بحرانهای حاد دیگری است، باید برعهدهگرفتن چنین نقشی توسط شرکای اروپاییاش را مورد استقبال قرار
داده و از آن حمایت کند.
*درباره نویسنده: کورنِلیوس آدِباهر، معاون برنامه اروپای «موقوفه صلح بینالملل کارنگی» است. او دوسال در ایران زندگی کرده و در دانشگاه تهران، علوم سیاسی تدریس میکرد.
منبع: کارنگی
حتی پیش از اینکه توافق هستهای با ایران به امضا برسد، فضای بحث در واشنگتن بهسمت تبعات منطقهای یک توافق احتمالی کشیده شده است، اما درسهایی که از موفقیت مذاکرات هستهای تا این جای کار گرفتهایم، به ما میآموزند چرا آمریکا نباید رهبری تلاشهای بینالمللی برای برقراری همکاریهای منطقهای با ایران را برعهده بگیرد. در عوض، واشنگتن باید اجازه دهد متحدان اروپاییاش ابتکار عمل را بهدست بگیرند.
هرچه باشد، این اتحادیه اروپا -بهویژه فرانسه، آلمان و انگلستان- بود که زیرساختهای دیپلماتیک مربوطه را از سال 2003 بنیان نهاد. آنها چین، روسیه و آمریکا را راضی کردند تا به این فرایند بپیوندند و در هماهنگی و همکاری نزدیک با آمریکاییها، رویکرد دوبخشی تحریم و دیپلماسی را،که منجربه گفتوگوهای هستهای کنونی شد، دنبال کنند. برای آنکه مذاکرات، در قالب چارچوب چندجانبهای که توسط اروپاییها تدوین شده بود، جلو برود، هم آمریکا و هم ایران، باید در سه عرصه انعطاف نشان میدادند: پذیرش کنارآمدن با منافع اصلی طرف مقابل، آمادگی درنظرنگرفتن تفاوتهای بنیادی و توانایی ایزولهکردن و غیرسیاسیدیدن موضوع مذاکرات. در ارتباط با عرصه اول، واشنگتن و متحدانش بر نگرانیهای خود غلبه کردند و یک برنامه غنیسازی محدود توسط ایران را- با وجود اصرارهای پیشین با پشتیبانی سازمان ملل برای تعلیق کامل غنیسازی- پذیرفتند. ایرانیها، صرفا با گفتوگو با واشنگتن، آنهم پس از سه دهه طردکردن آمریکا، انعطاف نشان دادند. درباره عرصه دوم، هر دو طرف گفتمان داخلی طرف دیگر را پذیرفتهاند. گفتمان ایرانیها این است که جامعه بینالملل حاضر به پذیرش آنچه تهران
یک برنامه هستهای صلحآمیز میخواند، شده است و درعینحال تحریمهایش را برخواهد داشت و به مدرنسازی این برنامه هستهای کمک خواهد کرد. گفتمان آمریکاییها این است که امتیازات قابل توجهی از ایرانیها که با محدودیتهای اساسی در برنامه هستهایشان چه در زمینه ابعاد آن و چه در ارتباط با زمان بندی موافقت کردهاند، گرفتهاند. سومین عامل موفقیت گفتوگوها در ایزولهسازی و سیاستزدایی نهفته است. در اینجا هدف این است که بتوان با تمرکز بر مسئله هستهای- و کنارگذاشتن تمامی موارد دیگر از حقوق بشر گرفته تا تروریسم از مذاکرات- به راهکارهای فنی خلاق، اما پایدار که مسائل سیاسی کلانتر را به حاشیه میرانند، دست یافت. بااینحال، دو عامل اول در زمینه همکاریهای منطقهای، هنوز محقق نشدهاند. مورد اصلی که واشنگتن باید در ارتباط با آن انعطاف نشان دهد، پذیرش این مسئله است که ایران حق دارد در منطقه ایفای نقش (قانونی) کند و ایران نیز باید از اجتنابش از حتی، صحبتکردن با عربستانسعودی- رقیب منطقهایاش- برمبنای دلایل مذهبی و ژئوپلیتیک، دست بکشد. هر دو طرف باید آمادگی پذیرش دیدگاههای اساسا متفاوت خود درباره نظم منطقهای را داشته باشند؛
دستکم به این خاطر که نبرد قدرت بین آنها -و با وجود بازیگرانی چون اسرائیل و کشورهای عرب حاشیه خلیج (فارس)- تن به سازشی از جنس سازش (نسبتا آسان) مبتنیبر «عدم دستیابی به بمب» در عرصه هستهای، نمیدهد. بهعلاوه، صِرف بهدستآوردن توافق هستهای، احتمالا چوبخط انعطاف در زمینه پذیرش منافع طرف مقابل را- چه در تهران و چه در واشنگتن- پر خواهد کرد. اینجاست که پای اتحادیه اروپا به میان میآید. تمرکز اتحادیه اروپا در برقراری یک چارچوب چندجانبه باید بر زمینه سوم همکاری یعنی ایزولهکردن و سیاستزدایی از نواحی احتمالی همکاری باشد. امنیت دریایی در خلیج (فارس) و وضعیت غزه دو نمونه از موارد عملی هستند که اتحادیه اروپا میتواند در ارتباط با آنها با ایران وارد تعامل شود. یک نظام امنیت دریایی منطقهای میتواند بر مبانی کنوانسیون قانون دریاهای سازمان ملل (که نه ایران و نه آمریکا هیچیک آن را امضا نکردهاند)، که مقررات مربوط به حوزههای غیرنظامی همکاری از جمله امنیت دریاها، محافظت از حوزههای صید دریایی، محافظت از محیطزیست دریایی و امنیت بنادر را تنظیم میکند، پایهگذاری شود. چنین رویکردی همچنین با بیانیه ماه گذشته «گروه هفت»
در راستای تقویت حکمرانی بر دریاها در رویکردی مشارکتی و قانونمحور در سطح منطقهای و جهانی همپوشانی دارد. مواجهه با تنشها در غزه، بهمعنای درگیرکردن ایران در تلاشهای بینالمللی برای استقرار دولت وحدت ملی که فلسطینیها روی آن توافق کردهاند، اما تاکنون موفق به تشکیل آن نشدهاند، است. حتی همکاری در چنین سطح اندک و فنی نیز میتواند در حکم مانعی غیرقابلعبور باشد، چه رسد به اینکه بخواهیم به حلوفصل مواردی همچون درگیریها در یمن یا سوریه بیندیشیم.
با توجه به مشکلات داخلی و خارجی «قاره کهن»، شاید بهنظر سادهاندیشانه جلوه کند که انتظار داشته باشیم بروکسل چارچوبی برای همکاری منطقهای با ایران تدوین کند. بااینحال، با وجود سیگنالهای آشکار واشنگتن مبنیبر اینکه از ایفای چنین نقش رهبری توسط اروپاییها، در پی یک توافق هستهای، حمایت خواهد کرد، اتحادیه اروپا و اعضای آن باید چنین حمایتی را به فال نیک بگیرند.
راهبردهای اروپایی پیشینی که از حمایت قوی آمریکاییها برخوردار شدند، از جمله پیمان هلسینکی سال 1975، بود که به برقراری همکاریهای امنیتی میان ابرقدرتهای جنگ سرد (آمریکا و شوروی) کمک کرد و همچنین گفتوگوهای مادرید و اسلو که به پیمان اسلو در اوایل دهه 90 منجر شد. درحالیکه این موارد همچنین نشان میدهند یک توافق تضمینی برای موفقیت پایدار نیست، آنچه اهمیت دارد، گشایش دیپلماتیکی است که یک توافق میتواند بههمراه داشته باشد. این انرژی ایجادشده اما نیاز به جهتدهی دارد. یک توافق هستهای بهتنهایی نمیتواند تغییرات بنیادی برای منطقهای که نزاع مذهبی، رقابتهای فرقهای و حکمرانی ضعیف آن را چندپاره کردهاند، به ارمغان بیاورد. به اینها بیفزایید این نکته را که آمریکا هم اکنون وارد دوران پیشاانتخاباتی شده است و آشکار میشود که بر اتحادیه اروپاست که بهعنوان میانجی اغلب نادیدهگرفتهشده مذاکرات هستهای، در راستای همکاریهای منطقهای پس از یک توافق احتمالی، کوشش کند. آمریکا که بهدنبال معطوفکردن منابع سطح اول دیپلماتیکش به بحرانهای حاد دیگری است، باید برعهدهگرفتن چنین نقشی توسط شرکای اروپاییاش را مورد استقبال قرار
داده و از آن حمایت کند.
*درباره نویسنده: کورنِلیوس آدِباهر، معاون برنامه اروپای «موقوفه صلح بینالملل کارنگی» است. او دوسال در ایران زندگی کرده و در دانشگاه تهران، علوم سیاسی تدریس میکرد.
منبع: کارنگی
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.