|

2 سال سیاست هسته‌ای روحانی

سیدعلی خرم . استاد حقوق بین‌الملل

هنگامی ‌که مردم ایران 24 خرداد 92 ‌پای صندوق‌های رأی رفتند، باور نداشتند بتوانند نظرات و افکار خود را از صندوق‌های رأی به عرصه سیاست خارجی کشور بکشانند و بگویند ما می‌خواهیم با جهان در آرامش، دوستی و صلح به‌سر ببریم، ما خواهان همکاری سازنده به‌جای تقابل در سیاست خارجی هستیم، ما مایلیم در تمدن مشترک بشری نقشی فعال ایفا و منافع و امنیت ملی خود را در شراکت و همکاری با دیگر کشورها جست‌وجو کنیم. اما این ناباوری یک طرف سکه بود و طرف دیگر سکه، اعتقاد راسخ مردم به توسل به ابزار دموکراسی و مردم‌سالاری دینی به‌عنوان تنها راه‌حل منطبق بر منافع، مصالح و امنیت ملی ایران بود که آنان را مشتاقانه پای صندوق‌های رأی کشاند تا شانس خود را یک ‌بار دیگر امتحان کنند. مردم ایران در سده‌های اخیر همواره از پیشگامان دموکراسی‌خواهی در سطح منطقه بوده‌اند و با وجود فرازونشیب‌ها و مشکلات فراوان در طول تاریخ توانسته‌اند بارها و بارها موفق و پیروز از میدان کارزار بیرون آیند، اما راه‌حل‌هایی که به‌نام استقرار دموکراسی در کشور‌های منطقه در سال‌های اخیر صورت گرفته، هیچ‌کدام نتوانسته است حاکمیت ملی، وحدت ملی و همدلی مردم را حفظ کند و به استقرار دموکراسی بینجامد بلکه آثار عظیم تخریبی چنین حرکت‌هایی و واکنش‌های تند دولت‌هایشان یا دخالت قدرت‌های خارجی باعث شده است نه‌تنها مردم این کشورها بلکه مردم سایر کشورهای منطقه هم عطایش را به لقایش ببخشند و نخواسته‌اند کشورشان صحنه قتل، ترور، آوارگی، تقابل قومیت‌های مذهبی- نژادی و ازهم‌پاشیدگی شود تا شاید به رؤیای مردم‌سالاری یا دموکراسی نائل شوند که تاکنون متاسفأنه هیچ‌کدام هم نائل نشده‌اند. در ابتدای سال 1392، مردم ایران با اینکه از انرژی صلح‌آمیز هسته‌ای حمایت می‌کردند ولی نمی‌دانستند چرا ایران و جهان با هم درافتاده‌اند؟ از یک‌طرف گفته می‌شد انرژی هسته‌ای ما صلح‌آمیز است و ما تسلیحاتی نخواهیم شد؛ زیرا طبق فتوای مقام معظم رهبری حرام است و از طرف دیگر رئیس‌جمهور سابق مرتبا به‌طور مستقیم و غیرمستقیم درباره اینکه ما به باشگاه هسته‌ای 9 کشور پیوسته‌ایم، سخن می‌گفت و جهان هم آن را علامتی آشکار مبنی‌بر تقابل با خود تلقی و فشارهای سیاسی، تهدیدات نظامی و تحریم‌ها افزایش پیدا می‌کرد. بعد از سال‌ها، پرونده هسته‌ای ایران مسیر پرپیچ‌وخم سیاسی خود را طی کرد و به‌ویژه در هشت سال دولت نهم و دهم این پرونده به شورای امنیت سازمان ‌ملل‌ متحد ارجاع داده شد و پنج قطع‌نامه علیه ایران صادر شد و این قطع‌نامه‌ها لازم‌الاجرا و لازم‌الاتباع ‌برای همه کشورهای دنیا شدند که تحریم‌ها اثر وجودی آنها به‌شمار می‌رفتند. به‌دنبال آن آمریکا و سپس اتحادیه اروپا تحریم‌های ظالمانه یک‌جانبه خود را بر کشورمان تحمیل کردند. تحریم‌های شورای امنیت به دلیل کسب اجماع جهانی جنبه قانونی داشت و جدا از اینکه حق یا ناحق باشند، جهان آن را به‌عنوان مصوبات حقوق بین‌الملل قبول داشت‌؛ بنابراین هرگونه ایستادگی در مقابل قطع‌نامه‌های شورای امنیت باعث درگیری با کل جامعه بین‌المللی می‌شد و دکتر روحانی بعد از سرکار‌آمدن تلاش کرد پرونده هسته‌ای ایران را از این بن‌بست داخلی و خارجی بیرون ببرد. پیام مردم در انتخابات سال 1392، اصلاح پرونده هسته‌ای به‌‌طریقی بود که تعامل سازنده با جامعه بین‌المللی درپیش گرفته شود، به‌ترتیبی که اصل صنعت و تکنولوژی هسته‌ای در کشور باقی بماند و به راه پیشرفت خود ادامه دهد و درعین‌حال با جهان به مرز تنش و تشنج نرسیم. رئیس‌جمهور دکتر روحانی با درک پیام مردم درصدد برآمد راهبردی جدید در سیاست خارجی اتخاذ کند که در پرتو آن پرونده هسته‌ای هم بتواند راه پرپیچ‌وخم خود را طی کند و به آنچه مردم می‌خواهند برسد. در این راستا، نه‌تنها تحریم بلکه بیشتر از آن سوءمدیریت دولت قبلی باعث نزول وضعیت اقتصادی مردم شده بود که باید تصحیح می‌شد. جامعه جهانی هم از ادامه آن وضعیت تشنج‌آور خسته و نگران شده بود؛ به همت راهبرد جدید، رئیس‌جمهوری در سیاست خارجی اجازه داد به مدد روش‌های دیپلماتیک و تعامل سازنده توسط مذاکره‌کنندگانی حرفه‌ای، نه بن‌بست ادامه یابد و نه کشور به سوی تسلیم به شرایط تحمیلی یا گزینه نظامی متمایل شود. دولت نهم و دهم فاقد چنین مذاکره‌کنندگانی بود و حاضر نمی‌شد از متخصصان و دیپلمات‌های ورزیده وزارت امور خارجه استفاده کند. از سوی دیگر، از ارائه اطلاعات پرونده هسته‌ای و مذاکرات در آن حد که غیرمحرمانه محسوب می‌شد، به مردم و متخصصان هم جلوگیری می‌شد و اگر یک دانشگاهی با اطلاعات کشف‌شده مقاله‌ای می‌نوشت و توصیه‌های دلسوزانه می‌کرد و از رآکتور آب سنگین اراک یا سایت فردو نام می‌برد، مورد بی‌مهری قرار می‌گرفت. در آن ایام، کمتر اظهارنظر انتقادی از سیاست‌های گنگ و مبهم دولت درباره پرونده هسته‌ای مطرح می‌شد؛ درحالی‌که اکنون حامیان همان سیاست چرخانان هشت سال مربوطه، به برکت فضای باز سیاسی برای ارائه اطلاعات به مردم، مرتبا نشست و مجمع تشکیل می‌دهند و سعی می‌کنند با قلب حقایق در صحنه دیپلماسی و مذاکرات، موجب تشویش افکارعمومی شوند تا مردم متوجه نشوند در آن هشت سال چه بر سر آنها آمده است و برعکس به انتقاد از عملکرد دولت دکتر روحانی بپردازند. مذاکرات ایران این بار برخلاف سال‌های گذشته در دولت قبلی، بدون مجامله و فلسفه‌بافی و خیلی صریح و سریع بود، طوری که طرفین توانستند نسبت به موفقیت آن اظهارنظر کنند. برخلاف 10 سال گذشته وزیر امور خارجه آمریکا نه‌تنها مانعی در راه مذاکرات قرار نبود، بلکه خود مشوق پیشبرد این مذاکرات شد. وقوع چنین امری در سابقه مذاکرات دیپلماتیک جهانی شاید استثنا باشد. هیچ مذاکره‌ای با هیچ کشوری در این حد سرعت نداشته است و هیچ‌گاه وزرای خارجه اعضای دائم شورای امنیت به صحنه مذاکرات دیپلماتیک فراخوانده نشده‌اند بلکه عموما تیم مذاکراتی آنان با تماس‌های مختلف و از جمله تماس تلفنی، رهنمودهای وزیر خارجه خود را جویا می‌شده‌اند. از این‌رو، باید اذعان کرد اهمیت مذاکرات با ایران برای اعضای دائم شورای امنیت که خود مسئول تصویب قطع‌نامه‌های تحریم بوده‌اند، بسیارمهم است و چنانچه موفق شوند با ایران روی اصولی به توافق برسند، یکی از موفقیت‌های شورای امنیت سازمان ملل متحد محسوب خواهد شد که ضامن صلح و ثبات جهانی خواهد بود و در پرتو همکاری با ایران می‌توانند شاهد تزریق این صلح و ثبات به خاورمیانه پر از تشنج و بحران باشند.
عامل مهمی که در همه مذاکرات دو سال گذشته به‌وضوح مشاهده شد، احترام کامل اعضای گروه 1+5 به مذاکره‌کنندگان و به کشورمان است؛ طوری که شخصیت و کرامت جمهوری اسلامی ایران در جهان حفظ می‌شود. حتی اعضای تیم مذاکراتی آنها و سطح مذاکره‌کننده نسبت به هشت سال قبل از آن متفاوت شده است و وزیر در برابر وزیر و معاون در برابر معاون قرار دارد؛ درحالی‌که در دولت قبلی، دبیر شورای عالی امنیت ملی کشورمان در برابر مدیرکل‌های گروه 1+5 قرار می‌گرفت. اکنون مذاکرات هسته‌ای ایران و گروه 1+5 در اواخر روند خود قرار دارد. همه موضوعات محتوایی نظیر غنی‌سازی، چگونگی برداشتن تحریم‌ها، مدت اعتمادسازی، آینده تحقیق و توسعه در زمینه هسته‌ای و بسیاری دیگر تعیین‌تکلیف شده و آخرین رایزنی‌ها درباره چگونگی تعهد ایران به پروتکل الحاقی در حال انجام است تا حسن‌نیت ایران نسبت به صلح‌آمیزبودن فعالیت‌های هسته‌ای‌اش به اثبات برسد. چنانچه موافقت بین طرفین تا 10 تیرماه به دست‌ آید، دکتر روحانی موفق شده است یکی از پرچالش‌ترین موضوعات تاریخ ایران با جامعه بین‌المللی را با آرامش و به‌شکل مسالمت‌آمیز حل‌وفصل کند و دوران رشد و توسعه را برای مردم ایران به ارمغان آورد.

هنگامی ‌که مردم ایران 24 خرداد 92 ‌پای صندوق‌های رأی رفتند، باور نداشتند بتوانند نظرات و افکار خود را از صندوق‌های رأی به عرصه سیاست خارجی کشور بکشانند و بگویند ما می‌خواهیم با جهان در آرامش، دوستی و صلح به‌سر ببریم، ما خواهان همکاری سازنده به‌جای تقابل در سیاست خارجی هستیم، ما مایلیم در تمدن مشترک بشری نقشی فعال ایفا و منافع و امنیت ملی خود را در شراکت و همکاری با دیگر کشورها جست‌وجو کنیم. اما این ناباوری یک طرف سکه بود و طرف دیگر سکه، اعتقاد راسخ مردم به توسل به ابزار دموکراسی و مردم‌سالاری دینی به‌عنوان تنها راه‌حل منطبق بر منافع، مصالح و امنیت ملی ایران بود که آنان را مشتاقانه پای صندوق‌های رأی کشاند تا شانس خود را یک ‌بار دیگر امتحان کنند. مردم ایران در سده‌های اخیر همواره از پیشگامان دموکراسی‌خواهی در سطح منطقه بوده‌اند و با وجود فرازونشیب‌ها و مشکلات فراوان در طول تاریخ توانسته‌اند بارها و بارها موفق و پیروز از میدان کارزار بیرون آیند، اما راه‌حل‌هایی که به‌نام استقرار دموکراسی در کشور‌های منطقه در سال‌های اخیر صورت گرفته، هیچ‌کدام نتوانسته است حاکمیت ملی، وحدت ملی و همدلی مردم را حفظ کند و به استقرار دموکراسی بینجامد بلکه آثار عظیم تخریبی چنین حرکت‌هایی و واکنش‌های تند دولت‌هایشان یا دخالت قدرت‌های خارجی باعث شده است نه‌تنها مردم این کشورها بلکه مردم سایر کشورهای منطقه هم عطایش را به لقایش ببخشند و نخواسته‌اند کشورشان صحنه قتل، ترور، آوارگی، تقابل قومیت‌های مذهبی- نژادی و ازهم‌پاشیدگی شود تا شاید به رؤیای مردم‌سالاری یا دموکراسی نائل شوند که تاکنون متاسفأنه هیچ‌کدام هم نائل نشده‌اند. در ابتدای سال 1392، مردم ایران با اینکه از انرژی صلح‌آمیز هسته‌ای حمایت می‌کردند ولی نمی‌دانستند چرا ایران و جهان با هم درافتاده‌اند؟ از یک‌طرف گفته می‌شد انرژی هسته‌ای ما صلح‌آمیز است و ما تسلیحاتی نخواهیم شد؛ زیرا طبق فتوای مقام معظم رهبری حرام است و از طرف دیگر رئیس‌جمهور سابق مرتبا به‌طور مستقیم و غیرمستقیم درباره اینکه ما به باشگاه هسته‌ای 9 کشور پیوسته‌ایم، سخن می‌گفت و جهان هم آن را علامتی آشکار مبنی‌بر تقابل با خود تلقی و فشارهای سیاسی، تهدیدات نظامی و تحریم‌ها افزایش پیدا می‌کرد. بعد از سال‌ها، پرونده هسته‌ای ایران مسیر پرپیچ‌وخم سیاسی خود را طی کرد و به‌ویژه در هشت سال دولت نهم و دهم این پرونده به شورای امنیت سازمان ‌ملل‌ متحد ارجاع داده شد و پنج قطع‌نامه علیه ایران صادر شد و این قطع‌نامه‌ها لازم‌الاجرا و لازم‌الاتباع ‌برای همه کشورهای دنیا شدند که تحریم‌ها اثر وجودی آنها به‌شمار می‌رفتند. به‌دنبال آن آمریکا و سپس اتحادیه اروپا تحریم‌های ظالمانه یک‌جانبه خود را بر کشورمان تحمیل کردند. تحریم‌های شورای امنیت به دلیل کسب اجماع جهانی جنبه قانونی داشت و جدا از اینکه حق یا ناحق باشند، جهان آن را به‌عنوان مصوبات حقوق بین‌الملل قبول داشت‌؛ بنابراین هرگونه ایستادگی در مقابل قطع‌نامه‌های شورای امنیت باعث درگیری با کل جامعه بین‌المللی می‌شد و دکتر روحانی بعد از سرکار‌آمدن تلاش کرد پرونده هسته‌ای ایران را از این بن‌بست داخلی و خارجی بیرون ببرد. پیام مردم در انتخابات سال 1392، اصلاح پرونده هسته‌ای به‌‌طریقی بود که تعامل سازنده با جامعه بین‌المللی درپیش گرفته شود، به‌ترتیبی که اصل صنعت و تکنولوژی هسته‌ای در کشور باقی بماند و به راه پیشرفت خود ادامه دهد و درعین‌حال با جهان به مرز تنش و تشنج نرسیم. رئیس‌جمهور دکتر روحانی با درک پیام مردم درصدد برآمد راهبردی جدید در سیاست خارجی اتخاذ کند که در پرتو آن پرونده هسته‌ای هم بتواند راه پرپیچ‌وخم خود را طی کند و به آنچه مردم می‌خواهند برسد. در این راستا، نه‌تنها تحریم بلکه بیشتر از آن سوءمدیریت دولت قبلی باعث نزول وضعیت اقتصادی مردم شده بود که باید تصحیح می‌شد. جامعه جهانی هم از ادامه آن وضعیت تشنج‌آور خسته و نگران شده بود؛ به همت راهبرد جدید، رئیس‌جمهوری در سیاست خارجی اجازه داد به مدد روش‌های دیپلماتیک و تعامل سازنده توسط مذاکره‌کنندگانی حرفه‌ای، نه بن‌بست ادامه یابد و نه کشور به سوی تسلیم به شرایط تحمیلی یا گزینه نظامی متمایل شود. دولت نهم و دهم فاقد چنین مذاکره‌کنندگانی بود و حاضر نمی‌شد از متخصصان و دیپلمات‌های ورزیده وزارت امور خارجه استفاده کند. از سوی دیگر، از ارائه اطلاعات پرونده هسته‌ای و مذاکرات در آن حد که غیرمحرمانه محسوب می‌شد، به مردم و متخصصان هم جلوگیری می‌شد و اگر یک دانشگاهی با اطلاعات کشف‌شده مقاله‌ای می‌نوشت و توصیه‌های دلسوزانه می‌کرد و از رآکتور آب سنگین اراک یا سایت فردو نام می‌برد، مورد بی‌مهری قرار می‌گرفت. در آن ایام، کمتر اظهارنظر انتقادی از سیاست‌های گنگ و مبهم دولت درباره پرونده هسته‌ای مطرح می‌شد؛ درحالی‌که اکنون حامیان همان سیاست چرخانان هشت سال مربوطه، به برکت فضای باز سیاسی برای ارائه اطلاعات به مردم، مرتبا نشست و مجمع تشکیل می‌دهند و سعی می‌کنند با قلب حقایق در صحنه دیپلماسی و مذاکرات، موجب تشویش افکارعمومی شوند تا مردم متوجه نشوند در آن هشت سال چه بر سر آنها آمده است و برعکس به انتقاد از عملکرد دولت دکتر روحانی بپردازند. مذاکرات ایران این بار برخلاف سال‌های گذشته در دولت قبلی، بدون مجامله و فلسفه‌بافی و خیلی صریح و سریع بود، طوری که طرفین توانستند نسبت به موفقیت آن اظهارنظر کنند. برخلاف 10 سال گذشته وزیر امور خارجه آمریکا نه‌تنها مانعی در راه مذاکرات قرار نبود، بلکه خود مشوق پیشبرد این مذاکرات شد. وقوع چنین امری در سابقه مذاکرات دیپلماتیک جهانی شاید استثنا باشد. هیچ مذاکره‌ای با هیچ کشوری در این حد سرعت نداشته است و هیچ‌گاه وزرای خارجه اعضای دائم شورای امنیت به صحنه مذاکرات دیپلماتیک فراخوانده نشده‌اند بلکه عموما تیم مذاکراتی آنان با تماس‌های مختلف و از جمله تماس تلفنی، رهنمودهای وزیر خارجه خود را جویا می‌شده‌اند. از این‌رو، باید اذعان کرد اهمیت مذاکرات با ایران برای اعضای دائم شورای امنیت که خود مسئول تصویب قطع‌نامه‌های تحریم بوده‌اند، بسیارمهم است و چنانچه موفق شوند با ایران روی اصولی به توافق برسند، یکی از موفقیت‌های شورای امنیت سازمان ملل متحد محسوب خواهد شد که ضامن صلح و ثبات جهانی خواهد بود و در پرتو همکاری با ایران می‌توانند شاهد تزریق این صلح و ثبات به خاورمیانه پر از تشنج و بحران باشند.
عامل مهمی که در همه مذاکرات دو سال گذشته به‌وضوح مشاهده شد، احترام کامل اعضای گروه 1+5 به مذاکره‌کنندگان و به کشورمان است؛ طوری که شخصیت و کرامت جمهوری اسلامی ایران در جهان حفظ می‌شود. حتی اعضای تیم مذاکراتی آنها و سطح مذاکره‌کننده نسبت به هشت سال قبل از آن متفاوت شده است و وزیر در برابر وزیر و معاون در برابر معاون قرار دارد؛ درحالی‌که در دولت قبلی، دبیر شورای عالی امنیت ملی کشورمان در برابر مدیرکل‌های گروه 1+5 قرار می‌گرفت. اکنون مذاکرات هسته‌ای ایران و گروه 1+5 در اواخر روند خود قرار دارد. همه موضوعات محتوایی نظیر غنی‌سازی، چگونگی برداشتن تحریم‌ها، مدت اعتمادسازی، آینده تحقیق و توسعه در زمینه هسته‌ای و بسیاری دیگر تعیین‌تکلیف شده و آخرین رایزنی‌ها درباره چگونگی تعهد ایران به پروتکل الحاقی در حال انجام است تا حسن‌نیت ایران نسبت به صلح‌آمیزبودن فعالیت‌های هسته‌ای‌اش به اثبات برسد. چنانچه موافقت بین طرفین تا 10 تیرماه به دست‌ آید، دکتر روحانی موفق شده است یکی از پرچالش‌ترین موضوعات تاریخ ایران با جامعه بین‌المللی را با آرامش و به‌شکل مسالمت‌آمیز حل‌وفصل کند و دوران رشد و توسعه را برای مردم ایران به ارمغان آورد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.