2 سال مذاکره از منظر غرب
نزهت امیرآبادیان
در طول دو سال گذشته، پرونده هستهای نهتنها در حوزه سیاست خارجی بلکه در مجموعه سیاستگذاریهای دولت یازدهم اولویت اول را به خود اختصای داده است. حسن روحانی و مردان هستهایاش در نیمه دوره اول ریاستجمهوری، همه انرژی خود را صرف بهنتیجهرساندن این پرونده کردهاند. اما در آن سوی مرزهای ایران نیز پرونده هستهای یکی از مهمترین مسائل کنونی جهان بهشمار میآید و بسیاری تحلیلگران خارجی پس از انتخاب روحانی بهعنوان رئیسجمهور از درمان روابط دیپلماتیک میان ایران و غرب سخن گفتند. نظریات فرید زکریا مجری شبکه سیانان و تحلیلگر بداخم و نهچندان خوشبین واشنگتنپست که از نظر بسیاری نگاهی جنگطلبانه نسبت به ایران دارد، در دو سال گذشته در مورد این مذاکرات فراز و فرودهای زیادی داشته است.
ظریف مردی مورداحترام است
زکریا در آبان 1392 تنها چند ماه پس از آغازبهکار دولت یازدهم در گفتوگویی با سایت دیپلماسی ایرانی گفت: «من اعتقاد دارم این تیم کاملا با تیم پیشین هستهای ایران متفاوت است. به نظر میرسد این گروه شدیدا به یافتن راهکاری مشترک برای پایاندادن به این مشکل بزرگ متعهد است. اعضای تیم مذاکرهکننده ایرانی اراده خوب و مصممی دارند و بهخوبی متوجه نگرانیهای غرب درباره برنامه هستهای ایران هستند. بسیاری گامهای ابتدایی برداشتهشده از جانب رئیسجمهور جدید ایران را به فال نیک گرفتهاند. یکی از این گامهای مورداستقبال غرب تیم هستهای است که آقای روحانی در رأس مذاکرات گذاشته است. گام مثبت دیگر هم انتخاب محمدجواد ظریف بهعنوان وزیر امور خارجه ایران است. مردی که در آمریکا بهخوبی از وی یاد شده و مورداحترام است. اینکه آیا استراتژی هستهای ایران هم تغییر کرده است، مسئلهای است که باید به زمان واگذار شود. من گمان میکنم معمای پیچیدهای در حال حاضر در مقابل آمریکاییها قد علم کرده است. در آمریکا گمان همه این است که در داخل ایران هستند افرادی که خواهان ایجاد ارتباطهای گسترده میان این کشور و جامعه جهانی هستند اما مخالفتهایی با
این مسئله وجود دارد و ما در واشنگتن نمیدانیم که در نهایت دست کدام طرف در ایران بلند خواهد شد».
اختلاف نظر تیم مذاکرهکننده 2 طرف
در بهمنماه 92 زکریا که بهتازگی و در حاشیه اجلاس داووس با حسن روحانی رئیسجمهوری ایران مصاحبه کرده بود، در سرمقاله روزنامه واشنگتنپست با اشاره به لزوم درک متقابل و مصالحه ایران و غرب بهمنظور حل مشکلات موجود فیمابین نوشت: «پس از امضای توافق هستهای موقت میان تهران و غرب بر سر موضوع برنامه هستهای آن کشور انتظارات افزایش یافته است. در طول هفته گذشته، مقامات ایرانی در اظهارنظرهای عمومی موضعی سرسختانه اتحاذ کردهاند و نخستوزیر اسرائیل نیز بار دیگر تأکید کرد با هرگونه توافقی در مورد برنامه هستهای ایران مخالف است. از سوی دیگر، سناتورهای بانفوذ آمریکایی نیز در مورد نتیجه مذاکره هستهای ابراز تردید کردهاند. تهران و غرب نیازمند آغاز تفکری خلاقانه در مورد چگونگی ایجاد پلی هستند که بتواند بر جدایی بزرگی که میان آنان ایجاد شده است فائق آیند. دو طرف بایستی در مورد چگونگی غلبه بر موانعی که با آن مواجه هستند به ابتکار عمل دست بزنند». زکریا با اشاره به تفاوت دیدگاه ایران و آمریکا در مورد مذاکره هستهای نوشت: «ایران و آمریکا اختلاف نظری اساسی در مورد توافق اخیر هستهای دارند. من در مصاحبه با روحانی و دیگر مقامات
ایرانی این نکته را دریافتم که دیدگاه ایران این است: ایران میتواند به جهان این اطمینان را بدهد که برنامه هستهایاش صرفا ماهیت صلحآمیز دارد و آن کشور بهدنبال استفاده از برنامه هستهای برای مصارف نظامی نیست و شواهدی هم بهمنظور اثبات این موضوع وجود دارند. مقامات ایرانی تأکید کردهاند که صدور مجوز برای بازدید بازرسان از همه تأسیسات هستهای آن کشور نشانهای دال بر صحت ادعایشان است. دیدگاه آمریکاییها در مورد توافق نهایی کمی متفاوت از رویکرد ایران است و از این دیدگاه سرچشمه میگیرد که به نظر آنان ایران بایستی گامهای ویژهای برای جلب اعتماد کشورهای دیگر در مورد صلحآمیزبودن برنامه هستهایاش بردارد. از دید آمریکاییها غنیسازی ایرانی بایستی محدود شود و در مورد مقدار اورانیوم بهصورت نمادین این میزان بایستی در سطح پنج درصد باقی بماند. از سوی دیگر، آمریکاییها معتقدند ایران بایستی هزاران سانتریفیوژ موجود خود را از بین ببرد و فعالیت رآکتور آب سنگینش را متوقف کند. هر دو طرف بایستی به دغدغههای اساسی یکدیگر توجه کنند. مصالحهای خلاقانه میتواند تردید ایجادشده میان تهران و واشنگتن را از بین ببرد».
اتحاد با عربستان چالش مذاکره با ایران
در اوایل پاییز 93 فرید زکریا در یادداشتی در واشنگتنپست در مورد سیاست خارجی باراک اوباما نوشت: «اوباما یک ابتکار بزرگ در سیاست خارجی دارد و آن مذاکرات هستهای با ایران است. این استراتژی هوشمندانه است اما توجه و تمرکز چندانی از سوی رئیسجمهور به آن نشده است. هنوز مشخص نیست آیا ایران آمادگی صلح با ایالاتمتحده و جهان را دارد یا خیر، اگر اینگونه باشد، اوباما باید واشنگتن و جهان را حتی در صورتی که از سوی جمهوریخواهان و بنیامین نتانیاهو به خیانت متهم شود، برای توافق آماده کند. چالش دیپلماتیک دیگری که پیشروی توافق با ایران وجود دارد، اتحاد دیرینه ایالات متحده با عربستان سعودی و کشورهای خلیجفارس است. اما یکی از شاهزادگان ارشد سعودی به من گفته است که کشورش میداند در بعضی از مسائل نیاز به گرمشدن روابط با ایران دارد. عامل واقعی برای تغییر مناسبات در خاورمیانه، نزدیکی روابط ایرانیها و سعودیها به واسطهگری واشنگتن است. این اقدام فضای خاورمیانه را تغییر میدهد، از تنشها میکاهد و موجب تمرکز بر مبارزه با تروریستهای جهادی میشود».
مذاکرهکنندگان قدرت ندارند
او در اسفندماه 93 در اظهارنظری بدبینانه نوشت: «شانس نتیجهبخشبودن مذاکرات هستهای پایین است. باید توجه داشت که در دو طرف ایرانی و آمریکایی، مذاکرهکنندگان چندان قدرتی ندارند. باراک اوباما قدرت چندانی برای امتیازدادن در مذاکرات هستهای ندارد زیرا بنیامین نتانیاهو فشار وارد میکند و جمهوریخواهان حاضر در کنگره آمریکا نیز فشار میآورند. اوباما بهسختی میتواند امتیاز بدهد. در طرف ایرانی نیز همین مشکلات وجود دارد. رهبر ایران و شماری از جناحها درون حکومت ایران به مذاکرات بدبین هستند. بنابراین میبینیم در دو طرف مذاکرات، عناصری تندرو هستند که نمیخواهند هیچگونه توافقی حاصل شود. این وضع به معنای آن است که مذاکرهکنندگان چندان امکان بازی ندارند».
چارهای جز توافق نداریم
زکریا در اواخر فروردینماه و در آخرین اظهارنظرهای خود با بررسی شرایط احتمالی مقابله با ایران، نوشت که جهان گزینهای بهجز معامله با ایران ندارد: «آیا ادامه تحریمها فعالیتهای هستهای ایران را متوقف خواهد کرد؟ این امر بسیاربعید است؛ ایران به مدت دو دهه با وجود همه تحریمها فعالیتهای هستهای خود را گسترش داده است. این کشور در سال 2003 کمتر از 200 سانتریفیوژ داشت، امروز 19هزار سانتریفیوژ در اختیار دارد. تحریمها اکنون شدیدتر شده، اما تأسیسات هستهای ایران نیز گستردهتر شده است. به یاد داشته باشیم که ایران از اوایل دهه 1950 تمایل جدی به یک طرح هستهای را نشان داد. این کشور اکنون هزاران دانشمند و تکنیسین هستهای دارد که در این حوزه فعالیت میکنند. به این ترتیب ما به راهحل دوم میرسیم که حمله نظامی است. برخی افراد از حمله به ایران نظیر حمله اسرائیل به رآکتور عراق در سال 1981 و تأسیسات سوریه در سال 2007، سخن میگویند. اما این دو، تأسیساتی منفرد بودند. ایران برخلاف این دو کشور، بازار هستهای وسیعی دارد که متشکل از چندین مرکز است که در سراسر کشور گستردهاند. برخی از این تأسیسات به مراکز پرجمعیت نزدیکاند.
آمریکا میتواند با موفقیت با ایران وارد جنگ شود. تأثیر چنین حملهای چه خواهد بود؟ زمانی که یک کشور به دست خارجیها هدف حمله قرار میگیرد، مردمش پشت رژیم متحد میشوند. جمهوری اسلامی نیز احتمالا همراهی داخلی را بهدست میآورد. این کشور همچنین به روشهای مختلف و با کمک متحدان خود در افغانستان، عراق، لبنان و نقاط دیگر، به این حملات پاسخ میدهد. همچنین ممکن است حملاتی علیه نیروهای آمریکایی یا متحدان آمریکا وجود داشته باشد. این حمله همچنین زمینهساز ازدسترفتن ائتلاف بینالمللی علیه ایران میشود. روسیه و چین و برخی کشورهای دیگر آن را محکوم خواهند کرد. ایران قربانی یک تهاجم بیعلت دیده خواهد شد. تحریمها ازدست خواهد رفت. فعالیتهای هستهای این کشور ازبین میرود اما ایران برای بازسازی آن سرمایهگذاری خواهد کرد. حتی با وجود تحریمهای فعلی، ایران مایل است دهها میلیارد دلار درآمد نفتی داشته باشد که بسیارفراتر از حد موردنیاز برای بازسازی تأسیسات این کشور است. بمباران و تهدید موجودیت جمهوری اسلامی، دقیقا تأثیر معکوس بر جا میگذارد و این دولت را در داخل با یک منطق محکم برای دستیابی به بازدارندگی هستهای، تقویت
میکند».
در طول دو سال گذشته، پرونده هستهای نهتنها در حوزه سیاست خارجی بلکه در مجموعه سیاستگذاریهای دولت یازدهم اولویت اول را به خود اختصای داده است. حسن روحانی و مردان هستهایاش در نیمه دوره اول ریاستجمهوری، همه انرژی خود را صرف بهنتیجهرساندن این پرونده کردهاند. اما در آن سوی مرزهای ایران نیز پرونده هستهای یکی از مهمترین مسائل کنونی جهان بهشمار میآید و بسیاری تحلیلگران خارجی پس از انتخاب روحانی بهعنوان رئیسجمهور از درمان روابط دیپلماتیک میان ایران و غرب سخن گفتند. نظریات فرید زکریا مجری شبکه سیانان و تحلیلگر بداخم و نهچندان خوشبین واشنگتنپست که از نظر بسیاری نگاهی جنگطلبانه نسبت به ایران دارد، در دو سال گذشته در مورد این مذاکرات فراز و فرودهای زیادی داشته است.
ظریف مردی مورداحترام است
زکریا در آبان 1392 تنها چند ماه پس از آغازبهکار دولت یازدهم در گفتوگویی با سایت دیپلماسی ایرانی گفت: «من اعتقاد دارم این تیم کاملا با تیم پیشین هستهای ایران متفاوت است. به نظر میرسد این گروه شدیدا به یافتن راهکاری مشترک برای پایاندادن به این مشکل بزرگ متعهد است. اعضای تیم مذاکرهکننده ایرانی اراده خوب و مصممی دارند و بهخوبی متوجه نگرانیهای غرب درباره برنامه هستهای ایران هستند. بسیاری گامهای ابتدایی برداشتهشده از جانب رئیسجمهور جدید ایران را به فال نیک گرفتهاند. یکی از این گامهای مورداستقبال غرب تیم هستهای است که آقای روحانی در رأس مذاکرات گذاشته است. گام مثبت دیگر هم انتخاب محمدجواد ظریف بهعنوان وزیر امور خارجه ایران است. مردی که در آمریکا بهخوبی از وی یاد شده و مورداحترام است. اینکه آیا استراتژی هستهای ایران هم تغییر کرده است، مسئلهای است که باید به زمان واگذار شود. من گمان میکنم معمای پیچیدهای در حال حاضر در مقابل آمریکاییها قد علم کرده است. در آمریکا گمان همه این است که در داخل ایران هستند افرادی که خواهان ایجاد ارتباطهای گسترده میان این کشور و جامعه جهانی هستند اما مخالفتهایی با
این مسئله وجود دارد و ما در واشنگتن نمیدانیم که در نهایت دست کدام طرف در ایران بلند خواهد شد».
اختلاف نظر تیم مذاکرهکننده 2 طرف
در بهمنماه 92 زکریا که بهتازگی و در حاشیه اجلاس داووس با حسن روحانی رئیسجمهوری ایران مصاحبه کرده بود، در سرمقاله روزنامه واشنگتنپست با اشاره به لزوم درک متقابل و مصالحه ایران و غرب بهمنظور حل مشکلات موجود فیمابین نوشت: «پس از امضای توافق هستهای موقت میان تهران و غرب بر سر موضوع برنامه هستهای آن کشور انتظارات افزایش یافته است. در طول هفته گذشته، مقامات ایرانی در اظهارنظرهای عمومی موضعی سرسختانه اتحاذ کردهاند و نخستوزیر اسرائیل نیز بار دیگر تأکید کرد با هرگونه توافقی در مورد برنامه هستهای ایران مخالف است. از سوی دیگر، سناتورهای بانفوذ آمریکایی نیز در مورد نتیجه مذاکره هستهای ابراز تردید کردهاند. تهران و غرب نیازمند آغاز تفکری خلاقانه در مورد چگونگی ایجاد پلی هستند که بتواند بر جدایی بزرگی که میان آنان ایجاد شده است فائق آیند. دو طرف بایستی در مورد چگونگی غلبه بر موانعی که با آن مواجه هستند به ابتکار عمل دست بزنند». زکریا با اشاره به تفاوت دیدگاه ایران و آمریکا در مورد مذاکره هستهای نوشت: «ایران و آمریکا اختلاف نظری اساسی در مورد توافق اخیر هستهای دارند. من در مصاحبه با روحانی و دیگر مقامات
ایرانی این نکته را دریافتم که دیدگاه ایران این است: ایران میتواند به جهان این اطمینان را بدهد که برنامه هستهایاش صرفا ماهیت صلحآمیز دارد و آن کشور بهدنبال استفاده از برنامه هستهای برای مصارف نظامی نیست و شواهدی هم بهمنظور اثبات این موضوع وجود دارند. مقامات ایرانی تأکید کردهاند که صدور مجوز برای بازدید بازرسان از همه تأسیسات هستهای آن کشور نشانهای دال بر صحت ادعایشان است. دیدگاه آمریکاییها در مورد توافق نهایی کمی متفاوت از رویکرد ایران است و از این دیدگاه سرچشمه میگیرد که به نظر آنان ایران بایستی گامهای ویژهای برای جلب اعتماد کشورهای دیگر در مورد صلحآمیزبودن برنامه هستهایاش بردارد. از دید آمریکاییها غنیسازی ایرانی بایستی محدود شود و در مورد مقدار اورانیوم بهصورت نمادین این میزان بایستی در سطح پنج درصد باقی بماند. از سوی دیگر، آمریکاییها معتقدند ایران بایستی هزاران سانتریفیوژ موجود خود را از بین ببرد و فعالیت رآکتور آب سنگینش را متوقف کند. هر دو طرف بایستی به دغدغههای اساسی یکدیگر توجه کنند. مصالحهای خلاقانه میتواند تردید ایجادشده میان تهران و واشنگتن را از بین ببرد».
اتحاد با عربستان چالش مذاکره با ایران
در اوایل پاییز 93 فرید زکریا در یادداشتی در واشنگتنپست در مورد سیاست خارجی باراک اوباما نوشت: «اوباما یک ابتکار بزرگ در سیاست خارجی دارد و آن مذاکرات هستهای با ایران است. این استراتژی هوشمندانه است اما توجه و تمرکز چندانی از سوی رئیسجمهور به آن نشده است. هنوز مشخص نیست آیا ایران آمادگی صلح با ایالاتمتحده و جهان را دارد یا خیر، اگر اینگونه باشد، اوباما باید واشنگتن و جهان را حتی در صورتی که از سوی جمهوریخواهان و بنیامین نتانیاهو به خیانت متهم شود، برای توافق آماده کند. چالش دیپلماتیک دیگری که پیشروی توافق با ایران وجود دارد، اتحاد دیرینه ایالات متحده با عربستان سعودی و کشورهای خلیجفارس است. اما یکی از شاهزادگان ارشد سعودی به من گفته است که کشورش میداند در بعضی از مسائل نیاز به گرمشدن روابط با ایران دارد. عامل واقعی برای تغییر مناسبات در خاورمیانه، نزدیکی روابط ایرانیها و سعودیها به واسطهگری واشنگتن است. این اقدام فضای خاورمیانه را تغییر میدهد، از تنشها میکاهد و موجب تمرکز بر مبارزه با تروریستهای جهادی میشود».
مذاکرهکنندگان قدرت ندارند
او در اسفندماه 93 در اظهارنظری بدبینانه نوشت: «شانس نتیجهبخشبودن مذاکرات هستهای پایین است. باید توجه داشت که در دو طرف ایرانی و آمریکایی، مذاکرهکنندگان چندان قدرتی ندارند. باراک اوباما قدرت چندانی برای امتیازدادن در مذاکرات هستهای ندارد زیرا بنیامین نتانیاهو فشار وارد میکند و جمهوریخواهان حاضر در کنگره آمریکا نیز فشار میآورند. اوباما بهسختی میتواند امتیاز بدهد. در طرف ایرانی نیز همین مشکلات وجود دارد. رهبر ایران و شماری از جناحها درون حکومت ایران به مذاکرات بدبین هستند. بنابراین میبینیم در دو طرف مذاکرات، عناصری تندرو هستند که نمیخواهند هیچگونه توافقی حاصل شود. این وضع به معنای آن است که مذاکرهکنندگان چندان امکان بازی ندارند».
چارهای جز توافق نداریم
زکریا در اواخر فروردینماه و در آخرین اظهارنظرهای خود با بررسی شرایط احتمالی مقابله با ایران، نوشت که جهان گزینهای بهجز معامله با ایران ندارد: «آیا ادامه تحریمها فعالیتهای هستهای ایران را متوقف خواهد کرد؟ این امر بسیاربعید است؛ ایران به مدت دو دهه با وجود همه تحریمها فعالیتهای هستهای خود را گسترش داده است. این کشور در سال 2003 کمتر از 200 سانتریفیوژ داشت، امروز 19هزار سانتریفیوژ در اختیار دارد. تحریمها اکنون شدیدتر شده، اما تأسیسات هستهای ایران نیز گستردهتر شده است. به یاد داشته باشیم که ایران از اوایل دهه 1950 تمایل جدی به یک طرح هستهای را نشان داد. این کشور اکنون هزاران دانشمند و تکنیسین هستهای دارد که در این حوزه فعالیت میکنند. به این ترتیب ما به راهحل دوم میرسیم که حمله نظامی است. برخی افراد از حمله به ایران نظیر حمله اسرائیل به رآکتور عراق در سال 1981 و تأسیسات سوریه در سال 2007، سخن میگویند. اما این دو، تأسیساتی منفرد بودند. ایران برخلاف این دو کشور، بازار هستهای وسیعی دارد که متشکل از چندین مرکز است که در سراسر کشور گستردهاند. برخی از این تأسیسات به مراکز پرجمعیت نزدیکاند.
آمریکا میتواند با موفقیت با ایران وارد جنگ شود. تأثیر چنین حملهای چه خواهد بود؟ زمانی که یک کشور به دست خارجیها هدف حمله قرار میگیرد، مردمش پشت رژیم متحد میشوند. جمهوری اسلامی نیز احتمالا همراهی داخلی را بهدست میآورد. این کشور همچنین به روشهای مختلف و با کمک متحدان خود در افغانستان، عراق، لبنان و نقاط دیگر، به این حملات پاسخ میدهد. همچنین ممکن است حملاتی علیه نیروهای آمریکایی یا متحدان آمریکا وجود داشته باشد. این حمله همچنین زمینهساز ازدسترفتن ائتلاف بینالمللی علیه ایران میشود. روسیه و چین و برخی کشورهای دیگر آن را محکوم خواهند کرد. ایران قربانی یک تهاجم بیعلت دیده خواهد شد. تحریمها ازدست خواهد رفت. فعالیتهای هستهای این کشور ازبین میرود اما ایران برای بازسازی آن سرمایهگذاری خواهد کرد. حتی با وجود تحریمهای فعلی، ایران مایل است دهها میلیارد دلار درآمد نفتی داشته باشد که بسیارفراتر از حد موردنیاز برای بازسازی تأسیسات این کشور است. بمباران و تهدید موجودیت جمهوری اسلامی، دقیقا تأثیر معکوس بر جا میگذارد و این دولت را در داخل با یک منطق محکم برای دستیابی به بازدارندگی هستهای، تقویت
میکند».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.