|

نقد سازنده نداریم

مهرداد احمدی‌شیخانی

دوست عزیزی دارم که در شهرستان زندگی می‌کند و یکی از مهم‌ترین کارهای زندگی‌ام را توانستم به کمک او به سرانجام برسانم. آدم نکته‌سنج و دقیقی است و همین من را نگران می‌کند. ازهمین‌رو، هروقت به من زنگ می‌زند، دلم می‌ریزد، چراکه هروقت تماس می‌گیرد، حتما ایرادی در یکی از کارها یا نوشته‌هایم دیده که قصد مطرح‌کردنش را دارد. شمرده و دقیق حرف می‌زند و به‌صراحت به اصل مطلب می‌پردازد. نه‌اینکه هرچه می‌گوید درست باشد؛ نه! مسئله این است که من دوست دارم تحسینم کنند. دوست دارم به‌به و چهچه بشنوم! و مگر چه کسی این را دوست ندارد؟ همه ما از تحسین‌شدن لذت می‌بریم. از اینکه تأییدمان کنند. قربان‌صدقه‌مان بروند؛ و کافیست این اتفاق نیفتد تا رنجیده شویم یا از کارمان ایرادی گرفته شود تا با همه وجود در مقابل نظری که نمی‌پسندیم، جبهه بگیریم. خیلی که مراعات طرف را بکنیم، محلش نگذاریم و به سکوت از کنارش رد شویم. آنچه نوشتم اگر نگویم وضعیت همه ما که در بیشتر ما مشترک است. می‌گویید نه؟ خب در پس ذهن خود بگردید و ببینید تابه‌حال چندبار از چنین رخدادهایی استقبال کرده‌اید و وقتی ایرادی بر کارتان گرفته‌اند به شوق آمده‌اید؟ این وضعیت البته در افراد مختلف با شدت و ضعف همراه است. عده‌ای غلیظ‌تر و برخی رقیق‌تر. مثلا هنرمندان واکنش شدیدتری نسبت به چنین برخوردهایی از خود نشان می‌دهند که این هم به دلیل روحیه حساس آنان نسبت به جهان اطرافشان است. البته ممکن است بشنویم که این دلگیری و ناراحتی به دلیل آن است که نقد «سازنده» نبوده، اما خب این نقد سازنده که بسیار هم از آن شنیده‌ایم چیست؟ برای نقد، ویژگی‌های مختلفی برشمرده‌اند که در کل با کم‌وزیاد چنین است: 1- مقدمه‌سازی مناسب برای ورود به موضوع 2-کوتاه‌گویی و وضوح 3- رعایت شیوه علمی در طرح مسئله 4- جمع‌بندی و نتیجه‌گیری، متناسب با متن نقد. در روش‌شناسی نقد، ویژگی‌های دیگری را هم ذکر کرده‌اند که زیاد با آنچه در بالا آمد متفاوت نیست، اما هیچ‌جا از ویژگی‌ای به نام «نقد سازنده» نام برده نمی‌شود. یا گفته نشده که نقد سازنده چه ویژگی‌هایی دارد. یا اصلا این «نقد سازنده» که این‌همه نامش برده می‌شود چیست؟ از من می‌شنوید می‌گویم منظور از نقد سازنده‌ای که این‌همه از آن نام می‌برند، این است که: اول خوب از ما تعریف و تمجید کنید، بعد به سوابق غیرقابل‌کتمان ما اشاره کنید و اینکه اگر خداوند ما را نیافریده بود حتما یک جای آفرینش مشکل داشت، آنگاه پس از کلی دادسخن‌دادن از اینکه چقدر ما خوبیم، خیلی محترمانه و با لطافت تمام بگویید فلان کارتان که خیلی هم خوب بوده، اگر یک مقدار بهمان‌طور می‌شد کمی بهتر بود و البته اشاره کنید که ما خودمان این را می‌دانستیم و حتما صلاح در این بوده که چنان نکرده‌ایم. این می‌شود همان نقد سازنده. به گمانتان غیر از این است؟ آخر نقد که سازندگی و ویران‌کنندگی ندارد. نقد باید ویژگی‌هایی داشته باشد که در چند پاراگراف بالاتر به آن اشاره کردم. حالا کسی که مورد نقد قرار گرفته، یا این نکات را می‌پذیرد و به تغییر و اصلاح مبادرت می‌کند یا نمی‌پذیرد و به راه رفته ادامه می‌دهد. رد آن نقد هم روشی دارد که باید ویژگی‌هایی همانند نقد داشته باشد، یعنی مستدل و علمی و دور از حاشیه‌روی و پراکنده‌گویی و توجیه صورت بگیرد. سازنده یا مخرب‌بودن به خود فرد بازمی‌گردد و نه منتقد. اینکه من دوست دارم مدام از من تعریف کنند و حالا یک نفر پیدا شده و به‌جای تعریف و تمجید، گیرم که با توهین و تحقیر حرف می‌زند و ذهن من به‌هم می‌ریزد، که نمی‌شود نقد مخرب. هنرمند در آفتاب نشسته‌ است و دیده می‌شود و طبیعی است در مورد کارش سخن و نظر ابراز شود. نمی‌شود که همه تعریف باشد. تحمل نداریم؛ خب در آفتاب ننشینیم. چرا با تعبیر «نقد سازنده» و «نقد مخرب» راه را بر نظردادن می‌بندیم؟ نقد سازنده نداریم، ذهن سازنده داریم. اگر می‌توانیم تحمل کنیم، بشنویم. اگر نمی‌توانیم نظر منتقدان را تحمل کنیم (گیرم حتی توهین کرده‌اند)، با این عبارت که «نقد سازنده» نبوده، زودرنجی‌مان را لاپوشانی نکنیم.

دوست عزیزی دارم که در شهرستان زندگی می‌کند و یکی از مهم‌ترین کارهای زندگی‌ام را توانستم به کمک او به سرانجام برسانم. آدم نکته‌سنج و دقیقی است و همین من را نگران می‌کند. ازهمین‌رو، هروقت به من زنگ می‌زند، دلم می‌ریزد، چراکه هروقت تماس می‌گیرد، حتما ایرادی در یکی از کارها یا نوشته‌هایم دیده که قصد مطرح‌کردنش را دارد. شمرده و دقیق حرف می‌زند و به‌صراحت به اصل مطلب می‌پردازد. نه‌اینکه هرچه می‌گوید درست باشد؛ نه! مسئله این است که من دوست دارم تحسینم کنند. دوست دارم به‌به و چهچه بشنوم! و مگر چه کسی این را دوست ندارد؟ همه ما از تحسین‌شدن لذت می‌بریم. از اینکه تأییدمان کنند. قربان‌صدقه‌مان بروند؛ و کافیست این اتفاق نیفتد تا رنجیده شویم یا از کارمان ایرادی گرفته شود تا با همه وجود در مقابل نظری که نمی‌پسندیم، جبهه بگیریم. خیلی که مراعات طرف را بکنیم، محلش نگذاریم و به سکوت از کنارش رد شویم. آنچه نوشتم اگر نگویم وضعیت همه ما که در بیشتر ما مشترک است. می‌گویید نه؟ خب در پس ذهن خود بگردید و ببینید تابه‌حال چندبار از چنین رخدادهایی استقبال کرده‌اید و وقتی ایرادی بر کارتان گرفته‌اند به شوق آمده‌اید؟ این وضعیت البته در افراد مختلف با شدت و ضعف همراه است. عده‌ای غلیظ‌تر و برخی رقیق‌تر. مثلا هنرمندان واکنش شدیدتری نسبت به چنین برخوردهایی از خود نشان می‌دهند که این هم به دلیل روحیه حساس آنان نسبت به جهان اطرافشان است. البته ممکن است بشنویم که این دلگیری و ناراحتی به دلیل آن است که نقد «سازنده» نبوده، اما خب این نقد سازنده که بسیار هم از آن شنیده‌ایم چیست؟ برای نقد، ویژگی‌های مختلفی برشمرده‌اند که در کل با کم‌وزیاد چنین است: 1- مقدمه‌سازی مناسب برای ورود به موضوع 2-کوتاه‌گویی و وضوح 3- رعایت شیوه علمی در طرح مسئله 4- جمع‌بندی و نتیجه‌گیری، متناسب با متن نقد. در روش‌شناسی نقد، ویژگی‌های دیگری را هم ذکر کرده‌اند که زیاد با آنچه در بالا آمد متفاوت نیست، اما هیچ‌جا از ویژگی‌ای به نام «نقد سازنده» نام برده نمی‌شود. یا گفته نشده که نقد سازنده چه ویژگی‌هایی دارد. یا اصلا این «نقد سازنده» که این‌همه نامش برده می‌شود چیست؟ از من می‌شنوید می‌گویم منظور از نقد سازنده‌ای که این‌همه از آن نام می‌برند، این است که: اول خوب از ما تعریف و تمجید کنید، بعد به سوابق غیرقابل‌کتمان ما اشاره کنید و اینکه اگر خداوند ما را نیافریده بود حتما یک جای آفرینش مشکل داشت، آنگاه پس از کلی دادسخن‌دادن از اینکه چقدر ما خوبیم، خیلی محترمانه و با لطافت تمام بگویید فلان کارتان که خیلی هم خوب بوده، اگر یک مقدار بهمان‌طور می‌شد کمی بهتر بود و البته اشاره کنید که ما خودمان این را می‌دانستیم و حتما صلاح در این بوده که چنان نکرده‌ایم. این می‌شود همان نقد سازنده. به گمانتان غیر از این است؟ آخر نقد که سازندگی و ویران‌کنندگی ندارد. نقد باید ویژگی‌هایی داشته باشد که در چند پاراگراف بالاتر به آن اشاره کردم. حالا کسی که مورد نقد قرار گرفته، یا این نکات را می‌پذیرد و به تغییر و اصلاح مبادرت می‌کند یا نمی‌پذیرد و به راه رفته ادامه می‌دهد. رد آن نقد هم روشی دارد که باید ویژگی‌هایی همانند نقد داشته باشد، یعنی مستدل و علمی و دور از حاشیه‌روی و پراکنده‌گویی و توجیه صورت بگیرد. سازنده یا مخرب‌بودن به خود فرد بازمی‌گردد و نه منتقد. اینکه من دوست دارم مدام از من تعریف کنند و حالا یک نفر پیدا شده و به‌جای تعریف و تمجید، گیرم که با توهین و تحقیر حرف می‌زند و ذهن من به‌هم می‌ریزد، که نمی‌شود نقد مخرب. هنرمند در آفتاب نشسته‌ است و دیده می‌شود و طبیعی است در مورد کارش سخن و نظر ابراز شود. نمی‌شود که همه تعریف باشد. تحمل نداریم؛ خب در آفتاب ننشینیم. چرا با تعبیر «نقد سازنده» و «نقد مخرب» راه را بر نظردادن می‌بندیم؟ نقد سازنده نداریم، ذهن سازنده داریم. اگر می‌توانیم تحمل کنیم، بشنویم. اگر نمی‌توانیم نظر منتقدان را تحمل کنیم (گیرم حتی توهین کرده‌اند)، با این عبارت که «نقد سازنده» نبوده، زودرنجی‌مان را لاپوشانی نکنیم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.