یادواره مصطفی عبداللهی
نمایشی که کارگردانش را ندید
جواد مرآتی .طراح صحنه و لباس
غم، یکی از واژههای تعریفشده ذهن است که میتواند در انسان تأثیرات مقطعی یا دیرگذر ایجاد کند، اما غم ازدستدادن یک هنرمند، تعریف ذهن را کمی برهم میزند. مصطفی عبداللهی یکی از همین افراد بود. کارگردان نمایش «در اعماق»، سه هفته پیش به علت بیماریای که 14 سال با آن مبارزه کرد، از میان ما رفت و آخرین اثرش را روی صحنه ندید. در نمایش «مرگ تصادفی یک آنارشیست»، نوشته داریو فو، وقتی برای طراحی صحنه و لباس با او همکاری کردم، به نکات جالبی از او پی بردم. تا قبل از آن کار همیشه او را بهعنوان بازیگری توانمند میدیدم که وظایفش را درست و بجا روی صحنه انجام میدهد، اما در مقام کارگردان، فراتر از وظیفه عمل میکرد. او تخصص و اخلاق را با هم درآمیخته بود و برای همکاری با او، ابتدا باید خودش را میشناختم. دیدن سیمای مردی که شدت بیماری رنگ و رویش را زرد و پشتش را خمیده کرده بود، در ابتدا برایم سخت بود اما جدیت در کار و دقت در تمام جزئیاتی که از یک طرح میخواست، بهمراتب سختتر بود. ترکیببندی و ریتم در صحنه را بهخوبی میشناخت و بهسادگی نمیشد قانعش کرد. آن نمایش با آنکه حامی و تهیهکنندهای نداشت، پرفروشترین کار سال شد و
بازی میکائیل شهرستانی، دوست و یار شفیق مصطفی، جلوه خاصی را بر آن اثر بر جای گذاشت. مرحوم عبداللهی با وجود نیاز مالی شدیدی که برای تهیه داروهای گرانقیمتش داشت، اما اخلاق و انصاف را همواره مدنظر قرار میداد و روزی که دستمزدهای بچهها را میداد همه فراتر از آن چیزی که تصور میشد، دریافت کردند و افسوس و حسرت از آن 70 میلیون تومانی که باید برای خرید یکی از داروهایش هزینه میشد و هرگز محقق نشد. او درد را بهجان میخرید و هرگز زبان به تملق و خودنمایی باز نمیکرد. چند ماه قبل از مرگش نمایش «در اعماق» نوشته ماکسیم گورکی نویسنده روس را با روایتی از خود آماده اجرا کرد اما این بار با مشکلات بیشتری مواجه بود؛ شدت بیماری از یک طرف و نبود سالن برای اجرا، که درنهایت با پیشنهاد مسئولان جشنواره تئاتر فجر، نمایش را در سالن ناظرزادهکرمانی «تماشاخانه ایرانشهر» روی صحنه برد و با استقبال تماشاگران مواجه شد. چند روز بعد از اجرای نمایش قرار ملاقاتی گذاشتیم تا برای نگهداری دکور و لباس تصمیمی بگیریم. در چهرهاش میتوانستم بخوانم که این آخرین قرارمان خواهد بود. شاید این گمان را در روز اجرای نمایش در جشنواره فجر فهمیده بودم که
آرام و موقر پشت لتههای دکور نشسته بود و نمایش را روی صحنه ندید و میدانست مجالی برای ادامه نخواهد داشت. درمورد اجرا صحبت کرد. ذهنش ناآرام بود و از اینکه اگر بتواند نمایشش را زودتر روی صحنه ببرد، از فرسودهشدن وسایل و دورشدن بازیگران از کار، جلوگیری میشود. دو ماه گذشت و نمایش برای اجرا در سالن اصلی تئاترشهر آماده شد اما کارگردان کار روی تخت بیمارستان نفسهای آخرش را میکشید.
بچهها دور هم جمع شده بودند و نمیدانستند باید چهکار کنند. تا اینکه دوست قدیمی مصطفی یعنی میکائیل شهرستانی دوباره سر موقع آمد و با اندوختههایی که سالها در تجربه کاریای آموخته بود، بدون کوچکترین توقع و انتظار، نمایش را آماده اجرا کرد. هنوز سه روز از اجرا نگذشته بود که خبر درگذشت مصطفی عبداللهی شوک بزرگی بر بدنه تئاتر وارد کرد. همان بازیگر محجوب دهه 60 که بر صفحه تلویزیون آن دوران بازیهای فراموشناشدنیاش را بر ذهنمان هک کرده بود، درست در زمانی که مهمترین اثرش روی صحنه تئاتر بود، بدرود حیات گفت. «در اعماق» روایت گروهی از انسانهای دورافتاده از هرگونه توجه و عدالت بشری است که در هر گوشهای از جهان به چشم میخورند و بی آنکه به خواست اولیه و طبیعی آنها دقت شود، مورد بیمهری قرار میگیرند. آنها در درون زاغههایی به شکل آلونک به حسرتها و تباهشدن زندگیشان میاندیشند و برای رسیدن به آمالها و آرزوهایشان که امکان رسیدن به آنها را ندارند، تن به سرنوشتی از پیش رقمخورده میدهند. غم، تنها واژهای است که میتواند در عمق اعماقشان راهی برای نفوذ داشته باشد. مرحوم عبداللهی ذات یک اثر خوب را نه در بازیگر چهره و
تبلیغات چرک، که کشف عمق و خاصیت کارش میدید و نمیخواهم بگویم بعد از او دیگر با چنین نمایشهایی که درد جامعه را بازگو میکند مواجه نمیشویم، اما بهصراحت اذعان میکنم نسلی که دغدغههای اصلیاش را نه در کیفیت موضوع، که در جنبههای تجاری یک اثر میبیند و البته قابل درک هم است، نمیتوان ملامت کرد که اگر اینچنین نبود، شاید امروز صندلیهای سالن اصلی تئاترشهر برای دیدن چنین کاری، مملو از تماشاگر میشد. و چه درست و چه غلط، باید اذعان کنیم که عوض شدهایم. ما عوض شدهایم.
غم، یکی از واژههای تعریفشده ذهن است که میتواند در انسان تأثیرات مقطعی یا دیرگذر ایجاد کند، اما غم ازدستدادن یک هنرمند، تعریف ذهن را کمی برهم میزند. مصطفی عبداللهی یکی از همین افراد بود. کارگردان نمایش «در اعماق»، سه هفته پیش به علت بیماریای که 14 سال با آن مبارزه کرد، از میان ما رفت و آخرین اثرش را روی صحنه ندید. در نمایش «مرگ تصادفی یک آنارشیست»، نوشته داریو فو، وقتی برای طراحی صحنه و لباس با او همکاری کردم، به نکات جالبی از او پی بردم. تا قبل از آن کار همیشه او را بهعنوان بازیگری توانمند میدیدم که وظایفش را درست و بجا روی صحنه انجام میدهد، اما در مقام کارگردان، فراتر از وظیفه عمل میکرد. او تخصص و اخلاق را با هم درآمیخته بود و برای همکاری با او، ابتدا باید خودش را میشناختم. دیدن سیمای مردی که شدت بیماری رنگ و رویش را زرد و پشتش را خمیده کرده بود، در ابتدا برایم سخت بود اما جدیت در کار و دقت در تمام جزئیاتی که از یک طرح میخواست، بهمراتب سختتر بود. ترکیببندی و ریتم در صحنه را بهخوبی میشناخت و بهسادگی نمیشد قانعش کرد. آن نمایش با آنکه حامی و تهیهکنندهای نداشت، پرفروشترین کار سال شد و
بازی میکائیل شهرستانی، دوست و یار شفیق مصطفی، جلوه خاصی را بر آن اثر بر جای گذاشت. مرحوم عبداللهی با وجود نیاز مالی شدیدی که برای تهیه داروهای گرانقیمتش داشت، اما اخلاق و انصاف را همواره مدنظر قرار میداد و روزی که دستمزدهای بچهها را میداد همه فراتر از آن چیزی که تصور میشد، دریافت کردند و افسوس و حسرت از آن 70 میلیون تومانی که باید برای خرید یکی از داروهایش هزینه میشد و هرگز محقق نشد. او درد را بهجان میخرید و هرگز زبان به تملق و خودنمایی باز نمیکرد. چند ماه قبل از مرگش نمایش «در اعماق» نوشته ماکسیم گورکی نویسنده روس را با روایتی از خود آماده اجرا کرد اما این بار با مشکلات بیشتری مواجه بود؛ شدت بیماری از یک طرف و نبود سالن برای اجرا، که درنهایت با پیشنهاد مسئولان جشنواره تئاتر فجر، نمایش را در سالن ناظرزادهکرمانی «تماشاخانه ایرانشهر» روی صحنه برد و با استقبال تماشاگران مواجه شد. چند روز بعد از اجرای نمایش قرار ملاقاتی گذاشتیم تا برای نگهداری دکور و لباس تصمیمی بگیریم. در چهرهاش میتوانستم بخوانم که این آخرین قرارمان خواهد بود. شاید این گمان را در روز اجرای نمایش در جشنواره فجر فهمیده بودم که
آرام و موقر پشت لتههای دکور نشسته بود و نمایش را روی صحنه ندید و میدانست مجالی برای ادامه نخواهد داشت. درمورد اجرا صحبت کرد. ذهنش ناآرام بود و از اینکه اگر بتواند نمایشش را زودتر روی صحنه ببرد، از فرسودهشدن وسایل و دورشدن بازیگران از کار، جلوگیری میشود. دو ماه گذشت و نمایش برای اجرا در سالن اصلی تئاترشهر آماده شد اما کارگردان کار روی تخت بیمارستان نفسهای آخرش را میکشید.
بچهها دور هم جمع شده بودند و نمیدانستند باید چهکار کنند. تا اینکه دوست قدیمی مصطفی یعنی میکائیل شهرستانی دوباره سر موقع آمد و با اندوختههایی که سالها در تجربه کاریای آموخته بود، بدون کوچکترین توقع و انتظار، نمایش را آماده اجرا کرد. هنوز سه روز از اجرا نگذشته بود که خبر درگذشت مصطفی عبداللهی شوک بزرگی بر بدنه تئاتر وارد کرد. همان بازیگر محجوب دهه 60 که بر صفحه تلویزیون آن دوران بازیهای فراموشناشدنیاش را بر ذهنمان هک کرده بود، درست در زمانی که مهمترین اثرش روی صحنه تئاتر بود، بدرود حیات گفت. «در اعماق» روایت گروهی از انسانهای دورافتاده از هرگونه توجه و عدالت بشری است که در هر گوشهای از جهان به چشم میخورند و بی آنکه به خواست اولیه و طبیعی آنها دقت شود، مورد بیمهری قرار میگیرند. آنها در درون زاغههایی به شکل آلونک به حسرتها و تباهشدن زندگیشان میاندیشند و برای رسیدن به آمالها و آرزوهایشان که امکان رسیدن به آنها را ندارند، تن به سرنوشتی از پیش رقمخورده میدهند. غم، تنها واژهای است که میتواند در عمق اعماقشان راهی برای نفوذ داشته باشد. مرحوم عبداللهی ذات یک اثر خوب را نه در بازیگر چهره و
تبلیغات چرک، که کشف عمق و خاصیت کارش میدید و نمیخواهم بگویم بعد از او دیگر با چنین نمایشهایی که درد جامعه را بازگو میکند مواجه نمیشویم، اما بهصراحت اذعان میکنم نسلی که دغدغههای اصلیاش را نه در کیفیت موضوع، که در جنبههای تجاری یک اثر میبیند و البته قابل درک هم است، نمیتوان ملامت کرد که اگر اینچنین نبود، شاید امروز صندلیهای سالن اصلی تئاترشهر برای دیدن چنین کاری، مملو از تماشاگر میشد. و چه درست و چه غلط، باید اذعان کنیم که عوض شدهایم. ما عوض شدهایم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.