نگاهی انتقادی و زیباشناختی به «قصهها»
از قصه تا روایت
محسن خیمهدوز
قصهها که آخرین ساخته بحثانگیز رخشان بنیاعتماد است و توانسته جایزه بهترین فیلمنامه را نیز از جشنواره ونیز دریافت کند، سرانجام به همت گروه سینمایی هنر و تجربه، به اکران درآمد.
اینکه آیا گرفتن جایزه از جشنوارهها امتیازی هنری محسوب میشود یا نه، بحثی مستقل است که میتواند موضوع مقاله دیگری باشد، زیرا از یک طرف فیلمهای ارزشمندی در تاریخ بودند که جایزه دریافت نکردند و از طرف دیگر، میل به جایزهگیری در فیلمسازان جوان، منجر به کاهش ارزش زیباشناختی آثار آنها شده است؛ انگیزهای که در نسلهای پیشین وجود نداشت. بااینحال، حضور در مجامع مدنی جهانی را نیز نمیتوان نادیده گرفت؛ بهویژه آنکه کارهای نهچندان ارزشمند هنری شانس حضور چندانی در تورنمنتهای بینالمللی هنری ندارند و از این منظر البته جایزهگرفتن اثر هنری قابلتوجه و بیانگر بخشی از ارزش هنری اثر است.
اما صرفنظر از اینکه با دریافت جایزه از جشنوارهها موافق باشیم، یا نباشیم، نقد درونی اثر در جای خود واجد اهمیتی است که تأثیری از بردن یا نبردن جایزه، نمیپذیرد.
البته اثر هنری وابسته به شرایط تولید آن هم هست بهطوری که هرچه شرایط تولید اثر هنری سختتر باشد، برخلاف باور غلط و رایج، کیفیت اثر را افزایش نمیدهد، بلکه باعث نزول کیفیت آن هم میشود. (اینکه گفته میشود هنرمندان در شرایط سخت، آثار باارزش آفریدند، به این معنا نیست که عامدا و ابلهانه شرایط را سخت کنیم تا اثر هنری ارزشمند آفریده شود!). فیلم قصهها در شرایط بدی تولید شد؛ در شرایطی که هم مدیران نالایقی در مسند امور سینمایی بودند و هم اینکه فیلم، بدون پروانه ساخت برای فیلم بلند ساخته شد (فقط برای رهایی از چاله بوروکراسی ِ زمان ِ ساخت ِ فیلم). قصهها بهاینترتیب، با پروانه ساخت فیلم کوتاه و حتی با توجیه ساخت فیلم ویدئویی، کار ساخت خود را آغاز کرد تا توانست سرانجام، آن را روی پرده عریض و بهعنوان فیلم بلند، نمایش دهد. بهاینترتیب، نقد فیلمهایی که با چنین شرایطی ساخته میشوند، شاید چندان موجه بهنظر نرسد، اما جهان منطق و تحلیل هم قواعد خودش را دارد و فیلمی که روانه پرده نمایش شد، دیگر تابع قواعد درونی خود است و نه شرایط بیرونی ساخت آن (هر چند همگان از شرایط بسیار نازل و بدِ ساخت آن فیلم مطلع باشیم). قصهها با
گذر از شرایط غیرعقلانی محیطیاش، موفق شد مروری، بر آثار پیشین سازندهاش و به تصویرکشیدن شخصیتهایی که هرکدام در غبار زمان به فراموشی رفته بودند؛ شخصیتهایی مانند: عباس، طوبا، حلیمی، نرگس، نوبر، سارا و... از اولین فیلم بنیاعتماد «خارج از محدوده» تا آخرینش «خونبازی». از ابتکارات فیلم قصهها، زیباشناسی این نوع روایت است. البته نمونه این نوع روایت در دنیای رمان بیسابقه نیست، ازجمله در آثار گابریل گارسیا مارکز و داستانش «شخصیتهای گمشده» که در آن مارکز به بررسی وضعیت شخصیتهای رمان «صد سال تنهایی» در قالب چند خردهروایت، میپردازد. قصهها از همین منظر و در حوزه ژانر اجتماعی، تلاش دارد گذر زمان را بر هر شخصیت (و درواقع بر مسائل زندگی مخاطبان) نشان دهد و در این راه نیز موفق عمل میکند، زیرا نمادهای نشانهشناختیای که فیلمساز بهکار میبرد، تا این تفاوت و این گذر زمان را نشان دهد، نمادها و نشانهگذاریهای حرفهای و دقیق هستند. البته فیلم قصهها نه به «نقد اجتماعی» که به «آسیبشناسی اجتماعی»، میپردازد (نقد در حیطه سینمای اندیشه است و فیلمهای پاتولوژیک قادر به نقادی نیستند، هر چند فیلمهای نقاد ِ سینمای
اندیشه، پاتولوژیک هم هستند).
قصهها درعینحال که در برانگیختن حس نوستالژیک در تماشاچیانی که فیلمهای قبلی فیلمساز را دیدهاند و از آن خاطره دارند، موفق عمل میکند، اما قادر به ایجاد چنین حسی در مخاطبان جوانی که فیلمهای قبلی فیلمساز را ندیدهاند، نیست. بنابراین گفتن چنین جملاتی از طرف رخشان بنیاعتماد که: «گرچه فیلم قصهها روایتی کاملا مستقل دارد، اما برای خود من و کسانی که فیلمهای قبلیام را دیدهاند، مروری بر سرنوشت آدمها و شرایط اجتماعی سه دهه گذشته است»، توجیهکننده این عیب و آسیب فیلم برای مخاطبان ناآشنا با فیلمهای قبلی او نیست و فیلم قصهها از همین منظر است که لطمه میخورد و در همین مورد هم البته قابلنقد است.
قصهها هرچند یک پرترهنگار مستندگونه است که سعی دارد پرتره کاراکترهای فیلمهای قبلی فیلمساز را به تصویر بکشد، اما فرم بیانی و تصویری این پرترهنگاری، بهویژه اگر قرار باشد در بستر قصهپردازی متعارف هم انجام نشود، ارزش زیباشناختی فیلم را تقریبا از بین برده، بهطوری که فیلم در اغلب خردهروایتهایش نهایتا به «نمایشنامهخوانی رادیویی تصویربرداریشده» تبدیل شده و تقلیل یافته است. (شکی نیست که شرایط سخت بیرونی فیلمسازی در ایجاد این آسیب بیتأثیر نبوده، اما در عمل ِ نقد، سختی شرایط بیرونی نقشی در نقادی ندارد. هرچند فهم شرایط بیرونی، قدم اول در نقادی است، زیرا منتقد را با اثر و مؤلف اثر همدل میکند تا آنها را بهتر بفهمد، اما نهایتا این منطق نقد و خود ِ اثر است که تکلیف ارزیابی ِ اثر را روشن میکند).
قصهها بهدلیل همین آسیب فرمال و روایتیاش، به جای آنکه روایتگر یک حس استتیک با کشش دراماتیک مناسب باشد، بلندگوی مجموعهای از شعارها، آسیبها و آرمانها شده است و در همین موارد هم فیلمی میشود فاقد ارزش هنری و زیباشناختی، زیرا فیلم قصهها، نه برخلاف نامش از قصهای کلاسیک برخوردار است تا مخاطب را تا پایان مشتاق نگه دارد و نه از آنچنان بداعت و نوآوری فرمالی برخوردار است تا با اتکا به آن، بتوان قصهها را در فرم روایت، فیلمی آوانگارد بهحساب آورد.
در اینکه داشتن و نداشتن قصه بهتنهایی حُسن و عیب محسوب نمیشود، شکی نیست. مثل ریتم، که تند و کندبودنش بهتنهایی بیمعنا و فاقد ارزش زیباشناختی و فقط در کلیت فیلم است که زشتی یا زیبایی ِخودش را نشان میدهد. چه بسیار فیلمهایی که قصه کلاسیک نداشتند، ولی ماندگار و موفق بودند و چه بسیار فیلمهایی که قصهپردازی کلاسیک هم داشتند، اما نه موفق بودند و نه ماندگار. قصه هم، مثل کاراکتر و مثل ریتم، بسته به نوع استفادهای که قرار است از آن شود، مهم و ارزشمند جلوه میکند. بنابراین با این سخن «جان لستر» نمیتوان موافق بود وقتی که میگوید: «اگر قصه خوبی نداری، فیلمت را شروع نکن». بلکه برعکس، بهعنوان یک قاعده روششناختی، باید بدانیم: «همانطور که موضوع مهم، هیچ فیلمی را مهم نمیکند، شعار ارزشمند، هیچ فیلمی را ارزشمند نمیکند، دیالوگهای زیبا، هیچ فیلمی را زیبا نمیکند، بههمینترتیب، قصه خوب هم، باعث خوببودن هیچ فیلمی نمیشود. آنچه فیلمی را هنری و زیبا میکند، نگاه و منظر زیباشناختی، روایت زیبا و قاببندیهای زیبایی است که در یک ریتم مناسب (و البته زیبا) نمایش داده میشوند؛ چه با قصه، چه بدون قصه». فیلم قصهها فاقد این
موارد و رها از این قاعده روششناختی است. بااینحال، دریافت جایزه از جشنواره جهانی ونیز توسط فیلم قصهها، بهویژه در زمانی که سینمای ایران در تسلط انواع شبهفیلمهاست و جامعه ایران نیز نیازمند تجربه مدنی ِ «حضور در گستره بینالمللی» است، مغتنم است.
فیلم قصهها هرچند در حد و اندازههای یک فیلم درخشان و آوانگارد نیست و هر چند فاقد حرف تازه است، اما از منظر زیباشناسی ِ روایت ِ کاراکترهای ِ سینمایی ِ خاطرهانگیز و نیز از منظر اشارات ِ نشانهشناختی به آسیبهای زیستی ِ مخاطبان، فیلمی دیدنی است.
قصهها که آخرین ساخته بحثانگیز رخشان بنیاعتماد است و توانسته جایزه بهترین فیلمنامه را نیز از جشنواره ونیز دریافت کند، سرانجام به همت گروه سینمایی هنر و تجربه، به اکران درآمد.
اینکه آیا گرفتن جایزه از جشنوارهها امتیازی هنری محسوب میشود یا نه، بحثی مستقل است که میتواند موضوع مقاله دیگری باشد، زیرا از یک طرف فیلمهای ارزشمندی در تاریخ بودند که جایزه دریافت نکردند و از طرف دیگر، میل به جایزهگیری در فیلمسازان جوان، منجر به کاهش ارزش زیباشناختی آثار آنها شده است؛ انگیزهای که در نسلهای پیشین وجود نداشت. بااینحال، حضور در مجامع مدنی جهانی را نیز نمیتوان نادیده گرفت؛ بهویژه آنکه کارهای نهچندان ارزشمند هنری شانس حضور چندانی در تورنمنتهای بینالمللی هنری ندارند و از این منظر البته جایزهگرفتن اثر هنری قابلتوجه و بیانگر بخشی از ارزش هنری اثر است.
اما صرفنظر از اینکه با دریافت جایزه از جشنوارهها موافق باشیم، یا نباشیم، نقد درونی اثر در جای خود واجد اهمیتی است که تأثیری از بردن یا نبردن جایزه، نمیپذیرد.
البته اثر هنری وابسته به شرایط تولید آن هم هست بهطوری که هرچه شرایط تولید اثر هنری سختتر باشد، برخلاف باور غلط و رایج، کیفیت اثر را افزایش نمیدهد، بلکه باعث نزول کیفیت آن هم میشود. (اینکه گفته میشود هنرمندان در شرایط سخت، آثار باارزش آفریدند، به این معنا نیست که عامدا و ابلهانه شرایط را سخت کنیم تا اثر هنری ارزشمند آفریده شود!). فیلم قصهها در شرایط بدی تولید شد؛ در شرایطی که هم مدیران نالایقی در مسند امور سینمایی بودند و هم اینکه فیلم، بدون پروانه ساخت برای فیلم بلند ساخته شد (فقط برای رهایی از چاله بوروکراسی ِ زمان ِ ساخت ِ فیلم). قصهها بهاینترتیب، با پروانه ساخت فیلم کوتاه و حتی با توجیه ساخت فیلم ویدئویی، کار ساخت خود را آغاز کرد تا توانست سرانجام، آن را روی پرده عریض و بهعنوان فیلم بلند، نمایش دهد. بهاینترتیب، نقد فیلمهایی که با چنین شرایطی ساخته میشوند، شاید چندان موجه بهنظر نرسد، اما جهان منطق و تحلیل هم قواعد خودش را دارد و فیلمی که روانه پرده نمایش شد، دیگر تابع قواعد درونی خود است و نه شرایط بیرونی ساخت آن (هر چند همگان از شرایط بسیار نازل و بدِ ساخت آن فیلم مطلع باشیم). قصهها با
گذر از شرایط غیرعقلانی محیطیاش، موفق شد مروری، بر آثار پیشین سازندهاش و به تصویرکشیدن شخصیتهایی که هرکدام در غبار زمان به فراموشی رفته بودند؛ شخصیتهایی مانند: عباس، طوبا، حلیمی، نرگس، نوبر، سارا و... از اولین فیلم بنیاعتماد «خارج از محدوده» تا آخرینش «خونبازی». از ابتکارات فیلم قصهها، زیباشناسی این نوع روایت است. البته نمونه این نوع روایت در دنیای رمان بیسابقه نیست، ازجمله در آثار گابریل گارسیا مارکز و داستانش «شخصیتهای گمشده» که در آن مارکز به بررسی وضعیت شخصیتهای رمان «صد سال تنهایی» در قالب چند خردهروایت، میپردازد. قصهها از همین منظر و در حوزه ژانر اجتماعی، تلاش دارد گذر زمان را بر هر شخصیت (و درواقع بر مسائل زندگی مخاطبان) نشان دهد و در این راه نیز موفق عمل میکند، زیرا نمادهای نشانهشناختیای که فیلمساز بهکار میبرد، تا این تفاوت و این گذر زمان را نشان دهد، نمادها و نشانهگذاریهای حرفهای و دقیق هستند. البته فیلم قصهها نه به «نقد اجتماعی» که به «آسیبشناسی اجتماعی»، میپردازد (نقد در حیطه سینمای اندیشه است و فیلمهای پاتولوژیک قادر به نقادی نیستند، هر چند فیلمهای نقاد ِ سینمای
اندیشه، پاتولوژیک هم هستند).
قصهها درعینحال که در برانگیختن حس نوستالژیک در تماشاچیانی که فیلمهای قبلی فیلمساز را دیدهاند و از آن خاطره دارند، موفق عمل میکند، اما قادر به ایجاد چنین حسی در مخاطبان جوانی که فیلمهای قبلی فیلمساز را ندیدهاند، نیست. بنابراین گفتن چنین جملاتی از طرف رخشان بنیاعتماد که: «گرچه فیلم قصهها روایتی کاملا مستقل دارد، اما برای خود من و کسانی که فیلمهای قبلیام را دیدهاند، مروری بر سرنوشت آدمها و شرایط اجتماعی سه دهه گذشته است»، توجیهکننده این عیب و آسیب فیلم برای مخاطبان ناآشنا با فیلمهای قبلی او نیست و فیلم قصهها از همین منظر است که لطمه میخورد و در همین مورد هم البته قابلنقد است.
قصهها هرچند یک پرترهنگار مستندگونه است که سعی دارد پرتره کاراکترهای فیلمهای قبلی فیلمساز را به تصویر بکشد، اما فرم بیانی و تصویری این پرترهنگاری، بهویژه اگر قرار باشد در بستر قصهپردازی متعارف هم انجام نشود، ارزش زیباشناختی فیلم را تقریبا از بین برده، بهطوری که فیلم در اغلب خردهروایتهایش نهایتا به «نمایشنامهخوانی رادیویی تصویربرداریشده» تبدیل شده و تقلیل یافته است. (شکی نیست که شرایط سخت بیرونی فیلمسازی در ایجاد این آسیب بیتأثیر نبوده، اما در عمل ِ نقد، سختی شرایط بیرونی نقشی در نقادی ندارد. هرچند فهم شرایط بیرونی، قدم اول در نقادی است، زیرا منتقد را با اثر و مؤلف اثر همدل میکند تا آنها را بهتر بفهمد، اما نهایتا این منطق نقد و خود ِ اثر است که تکلیف ارزیابی ِ اثر را روشن میکند).
قصهها بهدلیل همین آسیب فرمال و روایتیاش، به جای آنکه روایتگر یک حس استتیک با کشش دراماتیک مناسب باشد، بلندگوی مجموعهای از شعارها، آسیبها و آرمانها شده است و در همین موارد هم فیلمی میشود فاقد ارزش هنری و زیباشناختی، زیرا فیلم قصهها، نه برخلاف نامش از قصهای کلاسیک برخوردار است تا مخاطب را تا پایان مشتاق نگه دارد و نه از آنچنان بداعت و نوآوری فرمالی برخوردار است تا با اتکا به آن، بتوان قصهها را در فرم روایت، فیلمی آوانگارد بهحساب آورد.
در اینکه داشتن و نداشتن قصه بهتنهایی حُسن و عیب محسوب نمیشود، شکی نیست. مثل ریتم، که تند و کندبودنش بهتنهایی بیمعنا و فاقد ارزش زیباشناختی و فقط در کلیت فیلم است که زشتی یا زیبایی ِخودش را نشان میدهد. چه بسیار فیلمهایی که قصه کلاسیک نداشتند، ولی ماندگار و موفق بودند و چه بسیار فیلمهایی که قصهپردازی کلاسیک هم داشتند، اما نه موفق بودند و نه ماندگار. قصه هم، مثل کاراکتر و مثل ریتم، بسته به نوع استفادهای که قرار است از آن شود، مهم و ارزشمند جلوه میکند. بنابراین با این سخن «جان لستر» نمیتوان موافق بود وقتی که میگوید: «اگر قصه خوبی نداری، فیلمت را شروع نکن». بلکه برعکس، بهعنوان یک قاعده روششناختی، باید بدانیم: «همانطور که موضوع مهم، هیچ فیلمی را مهم نمیکند، شعار ارزشمند، هیچ فیلمی را ارزشمند نمیکند، دیالوگهای زیبا، هیچ فیلمی را زیبا نمیکند، بههمینترتیب، قصه خوب هم، باعث خوببودن هیچ فیلمی نمیشود. آنچه فیلمی را هنری و زیبا میکند، نگاه و منظر زیباشناختی، روایت زیبا و قاببندیهای زیبایی است که در یک ریتم مناسب (و البته زیبا) نمایش داده میشوند؛ چه با قصه، چه بدون قصه». فیلم قصهها فاقد این
موارد و رها از این قاعده روششناختی است. بااینحال، دریافت جایزه از جشنواره جهانی ونیز توسط فیلم قصهها، بهویژه در زمانی که سینمای ایران در تسلط انواع شبهفیلمهاست و جامعه ایران نیز نیازمند تجربه مدنی ِ «حضور در گستره بینالمللی» است، مغتنم است.
فیلم قصهها هرچند در حد و اندازههای یک فیلم درخشان و آوانگارد نیست و هر چند فاقد حرف تازه است، اما از منظر زیباشناسی ِ روایت ِ کاراکترهای ِ سینمایی ِ خاطرهانگیز و نیز از منظر اشارات ِ نشانهشناختی به آسیبهای زیستی ِ مخاطبان، فیلمی دیدنی است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.