شمسلنگرودی بازیگر«پنج تا پنج»:
بازیگری شغل دومم نیست
بهناز شیربانی
نام شمسلنگرودی مدتی است با سینما گره خورده؛ شاعری که در سالیان دور، در کنار سرودن شعر، به سراغ شناخت سینما هم رفت و دورههای آموزش بازیگری را سپری کرد. لنگرودی معتقد است اگرچه دنیای شعر و سینما در ظاهر با هم فاصله دارند و شاعر درواقع با کلمه بازی میکند و کلمه را از کاربرد روزمره جدا کرده و با ترکیب و بازی با کلمات دیگر، معنا و جلوه دیگری به آنها میبخشد، اما همه هنرها، نوعی بازی در مقابل بازی زندگی هستند. شاعر با کلمه بازی میکند. نقاش با رنگ و خطاط با حروف. اما درعینحال باور دارد که تا به امروز بیشتر شعرش به بازی کمک کرده است و تصوری از اینکه در آینده این مسیر معکوس خواهد شد یا خیر؟ ندارد. سال گذشته بود که شمسلنگرودی بهدلیل حضورش در فیلم سینمایی«احتمال باران اسیدی»بهتاش صناعیها، از سوی منتقدان و اهالی رسانه تحسین شد و بهنوعی اولین فیلم از او بود که برای طیف بیشتری از مخاطبان اکران شد اما به فاصله یکسال پیش از آن لنگرودی تجربه حضور مقابل دوربین یک کارگردان جوان را پشتسر گذاشت. تارا اوتادی، کارگردان جوانی است که در نخستین تجربه ساخت فیلم بلند خود به سراغ فیلمنامهای از ماهان حیدری که اقتباسی از نمایشنامه «پنجری» دورنمات است، رفت و پنج شخصیت مرد را در موقعیتی عجیب به تصویر کشید. «پنج تا پنج» بدونشک برای شمسلنگرودی تجربه منحصربهفردی است چراکه در این فیلم مقابل رضا کیانیان، دوست دیرینهاش، ایفای نقش کرده است و اساسا از ابتدا با تکیه بر تجربه و شناخت رضا کیانیان از فضای سینما، حضور در این فیلم را پذیرفته است. «پنج تا پنج» اینروزها در سینماهای هنر و تجربه اکران میشود؛ فیلمی که قطعا حضور متفاوتی برای شمسلنگرودی محسوب میشود. به نظر میرسد حضور در سینما برای شمسلنگرودی به مرور جایگاه مشخصتری پیدا میکند، همانطور که طبق گفته خودش از ابتدا نیز بهعنوان یک شاعر قدم در سینما نگذاشته است، طبعا از این پس نیز باید شاهد آثار بیشتری از او باشیم. او در همین ابتدای ورودش به عالم سینما، قدمهایش را آهسته و پیوسته طی میکند و طبیعی است که شیوه متفاوتی را نیز برای حضورش ترسیم کند چنانچه تا حد ممکن تلاش میکند از حواشی سینما دوری کند و به اصل مطلب بپردازد. شمسلنگرودی در گفتوگو با «شرق»، از تجربه حضورش در فیلم سینمایی«پنج تا پنج» و همراهی با یک کارگردان جوان برایمان گفت که شما را به خواندن آن دعوت میکنیم:
«پنج تا پنج» بعد از وقفهای تقریبا دوساله راهی سینماها شده است؛ فیلمی که بهنوعی نخستین تجربه حضور شما در سینما، بعد از سالها دوری از آن بود. چه چیزی شمسلنگرودی را مجاب کرد تا در این فیلم ایفای نقش کند؟
اولین فیلمم نبود. اولین فیلمم «فلامینکوی شماره13»، به کارگردانی حمید علیقلیان بود که هنوز اکران نشده. اما در مورد این فیلم، نخستین دلیل من حضور رضا کیانیان، دوست دیرینهام بود که به پیشنهادش پاسخ مثبت دادم. به سلیقهاش اعتماد کردم و خوشحالم که در کنارش بهعنوان بازیگر حضور داشتم. نکته دوم، فیلمنامه اثر بود. فیلمنامه نکاتی داشت که مسئله من نیز هست که یکی از آنها تم فلسفی است. نکته فیلمنامه برای من این بود که هر آدمی اگر در کنج قرار بگیرد و قرار باشد اعترافی درباره زندگیاش بکند، حتما جایی گناهی مرتکب شده است و این برایم جذاب بود. با خواندن این فیلمنامه به یاد این شعر اریش فرید افتادم که «بچهها شوخیشوخی به قورباغهها سنگ زدند و قورباغهها جدیجدی میمیرند...». در این فیلم میبینیم که فردی خیلی اتفاقی وارد خانه چند نفر میشود و قرار یک بازی با هم میگذارند. اما اتفاقاتی برای او رقم میخورد و او ناخواسته وادار به اعتراف گناهانش میشود که خودش هم وحشت میکند. در این فیلم با گروه خوبی همراه بودم و خاطرههای خوبی از بازی در این فیلم دارم.
فیلمنامه فیلم، اقتباسی از نمایشنامه «پنچری» دورنمات است، فکر میکنید قصه توانسته در شمایل ایرانی و در قالب فیلمنامه منظورش را درست منتقل کند؟
بهنظر نمیرسد قصد آقای حیدری، نویسنده فیلمنامه، همان اهداف دورنمات بوده. او گرتهای از پنچری گرفته و قصدش یک بازی فانتزیک از ماجرا بوده. این فیلم اصلا تلخی نگاه دورنمات را ندارد.
آیا در این فیلم هیچ پیش آمد که نظری مخالف کارگردان یا نویسنده داشته باشید یا در مورد قصه، ایدهای در ذهن داشته باشید که در اثر تأثیری داشته باشد؟
بله، گاهی نظری داشتم اما دخالتی نکردم.
یکی از نکات قابلتأمل فیلم، حضور پنج شخصیت مرد مقابل دوربین یک کارگردان زن است. تارا اوتادی با ساخت این فیلم رویکردی حرفهای را در سینما آغاز کرد. نحوه تعامل با این کارگردان جوان چطور بود؟
کار با خانم اوتادی بسیار آرام و بیتنش بود. او مدعی نیست. کمتر با هم بر سر چگونگی ارائه شخصیت گفتوگو میکردیم اما تضادی هم وجود نداشت. پیش از این نیز تأکید کردم که معمولا من کارگردانها را دوگونه میبینم؛ گروهی که تأکید دارند بازیگر باید هرآنچه را که در فیلمنامه وجود دارد موبهمو اجرا کند، که بهنظر من این شیوه، خلاقیت را از بازیگر میگیرد و شیوه دوم به اینگونه است که همهچیز برحسب تعامل بین کارگردان و بازیگر پیش برود که طبعا شیوه دوم چیزی است که من از آن استقبال میکنم.
البته برای شما که همیشه علاقهمند به شیوه بازی استانیسلاوسکی هستید، طبعا این تعامل بهتر پاسخ میدهد؟
زمانی که در کلاسهای آناهیتا، دوره آموزش بازیگری میدیدم، بین بچههای کلاس بین دو شیوه بازی استانیسلاوسکی و برشت اختلافنظر وجود داشت. همان زمان هم معتقد بودم که بازیگر باید دچار اغراق در بازی نشود و بدون فریادزدن طوری در نقش فرو برود که مخاطب نقش را باور کند. شاید شیوهای که من به آن اعتقاد دارم شیوه بینابینی است.
خاطرم هست یکبار که با هم درباره تفاوت شعر و سینما صحبت کردیم گفتید که شعر اساسا امری فردی است و ذات سینما هنری جمعی است و اینکه ممکن است این دو در ظاهر تفاوتهایی بسیار با هم داشته باشند. برای شما که سالهای بسیاری را در عرصه شعر سپری کردهاید شاید همراهشدن با سینماگران باعث شود از دنیای فردی کمی دور شوید.به نکته خوبی هم در صحبتهای پیشین اشاره کردید و آن حواشی سینما بود که تصور میکنم بیش از پیش با این تنهایی در تضاد باشد... .
زمانی که نوجوان بودم و شعرگفتن را آغاز کرده بودم، پدرم نصیحتی به من کرد. او گفت چشمه قصد ندارد که اطرافش را نمناک کند و این اتفاق اجتنابناپذیر است. چشمه ناگزیر از خزه، علف و هرزآب است. مقصودم از این حرف این است که برخی از امور در ذات خود اتفاقاتی در بردارند که به حواشی معروف است. حواشی طبعا از سینما جدا نیست. اما دقیقا همهچیز بستگی به خود فرد دارد که تا چه حد خودش از این حواشی استقبال کند یا به دنبالش برود. تصور نکنید این حواشی فقط در عالم سینماست، دنیای شعر و شاعری هم حواشی نازل بسیاری دارد که حتی در موارد بسیاری بازدارنده است. من همواره از حواشی پرهیز داشتم و دوست داشتم به کار خودم برسم، امیدوارم در سینما نیز همینطور باشم.
همدورهایهای شما در کلاسهای آناهیتا چه کسانی بودند؟
با آقای ناصر حسینی، کارگردان و مترجم آثار آلمانی، فریدون فریاد، سودابه اسکویی، هژیرآزاد و... ارتباط نزدیکتری داشتم.
بهنظر میرسد سینما برای شما اتفاق جدیتری شده است و صرفا به آن از جنبه سرگرمی یا شغل دوم نگاه نمیکنید. نقطهنظراتی که تاکنون از اهالی سینما درباره حضورتان در سینما دریافت کردهاید چطور بوده؟
طبعا بازیگری برای من از این بهبعد شغل دوم نیست. چیزی است مثل شعر؛ امری که اگر جدی گرفته شود در درجه اول زندگی قرار میگیرد. من در سینما بهعنوان یک شاعر نیامدهام و نمیخواهم شعرم ابزاری برای سینما باشد. سینما عرصه تازهای است که بهنظر میرسد آرامآرام برای من دارد همان جذابیت شعر را پیدا میکند. خوشبختانه دوستان به من لطف زیادی داشتند و همیشه انرژی مثبتی را از آنها دریافت کردهام و خوشحالم که تا به اینجا حضورم راضیکننده بوده است.
فکر میکنید بتوانید ادامه حرفهایتان در شعر را در سینما دنبال کنید؟
امیدوارم، من طرفدار آثاری هستم که هم عامه مردم و هم خواص با آن همدلی داشته باشند و درعینحال تمامی عناصر خلاقانه نیز در کار مستتر باشد. مثلا هنوز هم هیچکاک طرفداران بسیاری دارد. زیبایی آثار او به این دلیل است که در عین داشتن عناصر هنرمندانه و خلاقانه، با عموم مخاطبان ارتباط برقرار میکند. من طرفدار آثار پیچیده نیستم. دوست دارم مردم حرفم را بفهمند.
الان بعد از گذشت مدتزمان زیادی از ساخت فیلم بهتر میتوانید این اثر را قضاوت کنید. تا چه حد از نتیجه کارتان راضی هستید و اصلا نکتهای هست که فکر کنید اگر این فیلم دوباره ساخته میشد دوست داشتید این نکته را تغییر دهید؟
من بهتازگی فیلممان را ندیدهام و طبیعتا هنوز نظری ندارم. اما من معمولا همیشه پس از انتشار کارم فکر میکنم کاش فلانجای کار را بهتر مینوشتم. هرگز تماموکمال از کارهایم راضی نیستم.
«پنج تا پنج»را برای کسانی که این فیلم را ندیدهاند چطور معرفی میکنید؟
این فیلم نشان میدهد که در نهایت همهچیز بازی است. اینکه ممکن است در بازی هم دچار مشکلی شوی که حتی فکرش را نمیکردی. بنابراین قبل از شروع هرکاری باید به عاقبتش فکر کرد. دیدن این فیلم را توصیه میکنم و امیدوارم از آن لذت ببرند.
نام شمسلنگرودی مدتی است با سینما گره خورده؛ شاعری که در سالیان دور، در کنار سرودن شعر، به سراغ شناخت سینما هم رفت و دورههای آموزش بازیگری را سپری کرد. لنگرودی معتقد است اگرچه دنیای شعر و سینما در ظاهر با هم فاصله دارند و شاعر درواقع با کلمه بازی میکند و کلمه را از کاربرد روزمره جدا کرده و با ترکیب و بازی با کلمات دیگر، معنا و جلوه دیگری به آنها میبخشد، اما همه هنرها، نوعی بازی در مقابل بازی زندگی هستند. شاعر با کلمه بازی میکند. نقاش با رنگ و خطاط با حروف. اما درعینحال باور دارد که تا به امروز بیشتر شعرش به بازی کمک کرده است و تصوری از اینکه در آینده این مسیر معکوس خواهد شد یا خیر؟ ندارد. سال گذشته بود که شمسلنگرودی بهدلیل حضورش در فیلم سینمایی«احتمال باران اسیدی»بهتاش صناعیها، از سوی منتقدان و اهالی رسانه تحسین شد و بهنوعی اولین فیلم از او بود که برای طیف بیشتری از مخاطبان اکران شد اما به فاصله یکسال پیش از آن لنگرودی تجربه حضور مقابل دوربین یک کارگردان جوان را پشتسر گذاشت. تارا اوتادی، کارگردان جوانی است که در نخستین تجربه ساخت فیلم بلند خود به سراغ فیلمنامهای از ماهان حیدری که اقتباسی از نمایشنامه «پنجری» دورنمات است، رفت و پنج شخصیت مرد را در موقعیتی عجیب به تصویر کشید. «پنج تا پنج» بدونشک برای شمسلنگرودی تجربه منحصربهفردی است چراکه در این فیلم مقابل رضا کیانیان، دوست دیرینهاش، ایفای نقش کرده است و اساسا از ابتدا با تکیه بر تجربه و شناخت رضا کیانیان از فضای سینما، حضور در این فیلم را پذیرفته است. «پنج تا پنج» اینروزها در سینماهای هنر و تجربه اکران میشود؛ فیلمی که قطعا حضور متفاوتی برای شمسلنگرودی محسوب میشود. به نظر میرسد حضور در سینما برای شمسلنگرودی به مرور جایگاه مشخصتری پیدا میکند، همانطور که طبق گفته خودش از ابتدا نیز بهعنوان یک شاعر قدم در سینما نگذاشته است، طبعا از این پس نیز باید شاهد آثار بیشتری از او باشیم. او در همین ابتدای ورودش به عالم سینما، قدمهایش را آهسته و پیوسته طی میکند و طبیعی است که شیوه متفاوتی را نیز برای حضورش ترسیم کند چنانچه تا حد ممکن تلاش میکند از حواشی سینما دوری کند و به اصل مطلب بپردازد. شمسلنگرودی در گفتوگو با «شرق»، از تجربه حضورش در فیلم سینمایی«پنج تا پنج» و همراهی با یک کارگردان جوان برایمان گفت که شما را به خواندن آن دعوت میکنیم:
«پنج تا پنج» بعد از وقفهای تقریبا دوساله راهی سینماها شده است؛ فیلمی که بهنوعی نخستین تجربه حضور شما در سینما، بعد از سالها دوری از آن بود. چه چیزی شمسلنگرودی را مجاب کرد تا در این فیلم ایفای نقش کند؟
اولین فیلمم نبود. اولین فیلمم «فلامینکوی شماره13»، به کارگردانی حمید علیقلیان بود که هنوز اکران نشده. اما در مورد این فیلم، نخستین دلیل من حضور رضا کیانیان، دوست دیرینهام بود که به پیشنهادش پاسخ مثبت دادم. به سلیقهاش اعتماد کردم و خوشحالم که در کنارش بهعنوان بازیگر حضور داشتم. نکته دوم، فیلمنامه اثر بود. فیلمنامه نکاتی داشت که مسئله من نیز هست که یکی از آنها تم فلسفی است. نکته فیلمنامه برای من این بود که هر آدمی اگر در کنج قرار بگیرد و قرار باشد اعترافی درباره زندگیاش بکند، حتما جایی گناهی مرتکب شده است و این برایم جذاب بود. با خواندن این فیلمنامه به یاد این شعر اریش فرید افتادم که «بچهها شوخیشوخی به قورباغهها سنگ زدند و قورباغهها جدیجدی میمیرند...». در این فیلم میبینیم که فردی خیلی اتفاقی وارد خانه چند نفر میشود و قرار یک بازی با هم میگذارند. اما اتفاقاتی برای او رقم میخورد و او ناخواسته وادار به اعتراف گناهانش میشود که خودش هم وحشت میکند. در این فیلم با گروه خوبی همراه بودم و خاطرههای خوبی از بازی در این فیلم دارم.
فیلمنامه فیلم، اقتباسی از نمایشنامه «پنچری» دورنمات است، فکر میکنید قصه توانسته در شمایل ایرانی و در قالب فیلمنامه منظورش را درست منتقل کند؟
بهنظر نمیرسد قصد آقای حیدری، نویسنده فیلمنامه، همان اهداف دورنمات بوده. او گرتهای از پنچری گرفته و قصدش یک بازی فانتزیک از ماجرا بوده. این فیلم اصلا تلخی نگاه دورنمات را ندارد.
آیا در این فیلم هیچ پیش آمد که نظری مخالف کارگردان یا نویسنده داشته باشید یا در مورد قصه، ایدهای در ذهن داشته باشید که در اثر تأثیری داشته باشد؟
بله، گاهی نظری داشتم اما دخالتی نکردم.
یکی از نکات قابلتأمل فیلم، حضور پنج شخصیت مرد مقابل دوربین یک کارگردان زن است. تارا اوتادی با ساخت این فیلم رویکردی حرفهای را در سینما آغاز کرد. نحوه تعامل با این کارگردان جوان چطور بود؟
کار با خانم اوتادی بسیار آرام و بیتنش بود. او مدعی نیست. کمتر با هم بر سر چگونگی ارائه شخصیت گفتوگو میکردیم اما تضادی هم وجود نداشت. پیش از این نیز تأکید کردم که معمولا من کارگردانها را دوگونه میبینم؛ گروهی که تأکید دارند بازیگر باید هرآنچه را که در فیلمنامه وجود دارد موبهمو اجرا کند، که بهنظر من این شیوه، خلاقیت را از بازیگر میگیرد و شیوه دوم به اینگونه است که همهچیز برحسب تعامل بین کارگردان و بازیگر پیش برود که طبعا شیوه دوم چیزی است که من از آن استقبال میکنم.
البته برای شما که همیشه علاقهمند به شیوه بازی استانیسلاوسکی هستید، طبعا این تعامل بهتر پاسخ میدهد؟
زمانی که در کلاسهای آناهیتا، دوره آموزش بازیگری میدیدم، بین بچههای کلاس بین دو شیوه بازی استانیسلاوسکی و برشت اختلافنظر وجود داشت. همان زمان هم معتقد بودم که بازیگر باید دچار اغراق در بازی نشود و بدون فریادزدن طوری در نقش فرو برود که مخاطب نقش را باور کند. شاید شیوهای که من به آن اعتقاد دارم شیوه بینابینی است.
خاطرم هست یکبار که با هم درباره تفاوت شعر و سینما صحبت کردیم گفتید که شعر اساسا امری فردی است و ذات سینما هنری جمعی است و اینکه ممکن است این دو در ظاهر تفاوتهایی بسیار با هم داشته باشند. برای شما که سالهای بسیاری را در عرصه شعر سپری کردهاید شاید همراهشدن با سینماگران باعث شود از دنیای فردی کمی دور شوید.به نکته خوبی هم در صحبتهای پیشین اشاره کردید و آن حواشی سینما بود که تصور میکنم بیش از پیش با این تنهایی در تضاد باشد... .
زمانی که نوجوان بودم و شعرگفتن را آغاز کرده بودم، پدرم نصیحتی به من کرد. او گفت چشمه قصد ندارد که اطرافش را نمناک کند و این اتفاق اجتنابناپذیر است. چشمه ناگزیر از خزه، علف و هرزآب است. مقصودم از این حرف این است که برخی از امور در ذات خود اتفاقاتی در بردارند که به حواشی معروف است. حواشی طبعا از سینما جدا نیست. اما دقیقا همهچیز بستگی به خود فرد دارد که تا چه حد خودش از این حواشی استقبال کند یا به دنبالش برود. تصور نکنید این حواشی فقط در عالم سینماست، دنیای شعر و شاعری هم حواشی نازل بسیاری دارد که حتی در موارد بسیاری بازدارنده است. من همواره از حواشی پرهیز داشتم و دوست داشتم به کار خودم برسم، امیدوارم در سینما نیز همینطور باشم.
همدورهایهای شما در کلاسهای آناهیتا چه کسانی بودند؟
با آقای ناصر حسینی، کارگردان و مترجم آثار آلمانی، فریدون فریاد، سودابه اسکویی، هژیرآزاد و... ارتباط نزدیکتری داشتم.
بهنظر میرسد سینما برای شما اتفاق جدیتری شده است و صرفا به آن از جنبه سرگرمی یا شغل دوم نگاه نمیکنید. نقطهنظراتی که تاکنون از اهالی سینما درباره حضورتان در سینما دریافت کردهاید چطور بوده؟
طبعا بازیگری برای من از این بهبعد شغل دوم نیست. چیزی است مثل شعر؛ امری که اگر جدی گرفته شود در درجه اول زندگی قرار میگیرد. من در سینما بهعنوان یک شاعر نیامدهام و نمیخواهم شعرم ابزاری برای سینما باشد. سینما عرصه تازهای است که بهنظر میرسد آرامآرام برای من دارد همان جذابیت شعر را پیدا میکند. خوشبختانه دوستان به من لطف زیادی داشتند و همیشه انرژی مثبتی را از آنها دریافت کردهام و خوشحالم که تا به اینجا حضورم راضیکننده بوده است.
فکر میکنید بتوانید ادامه حرفهایتان در شعر را در سینما دنبال کنید؟
امیدوارم، من طرفدار آثاری هستم که هم عامه مردم و هم خواص با آن همدلی داشته باشند و درعینحال تمامی عناصر خلاقانه نیز در کار مستتر باشد. مثلا هنوز هم هیچکاک طرفداران بسیاری دارد. زیبایی آثار او به این دلیل است که در عین داشتن عناصر هنرمندانه و خلاقانه، با عموم مخاطبان ارتباط برقرار میکند. من طرفدار آثار پیچیده نیستم. دوست دارم مردم حرفم را بفهمند.
الان بعد از گذشت مدتزمان زیادی از ساخت فیلم بهتر میتوانید این اثر را قضاوت کنید. تا چه حد از نتیجه کارتان راضی هستید و اصلا نکتهای هست که فکر کنید اگر این فیلم دوباره ساخته میشد دوست داشتید این نکته را تغییر دهید؟
من بهتازگی فیلممان را ندیدهام و طبیعتا هنوز نظری ندارم. اما من معمولا همیشه پس از انتشار کارم فکر میکنم کاش فلانجای کار را بهتر مینوشتم. هرگز تماموکمال از کارهایم راضی نیستم.
«پنج تا پنج»را برای کسانی که این فیلم را ندیدهاند چطور معرفی میکنید؟
این فیلم نشان میدهد که در نهایت همهچیز بازی است. اینکه ممکن است در بازی هم دچار مشکلی شوی که حتی فکرش را نمیکردی. بنابراین قبل از شروع هرکاری باید به عاقبتش فکر کرد. دیدن این فیلم را توصیه میکنم و امیدوارم از آن لذت ببرند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.