|

اندیشمندان دینی و پیشگیری از جرم

سیدمصطفی قاضوی . مدرس دانشگاه و مدیرکل پیشگیری‌های مردمی و مشارکت‌های مدنی قوه قضائیه

در بحبوحه شکل‌گیری نظریه‌های مختلف و اندیشه‌های مدرنیته و کلاسیک جامعه‌شناختی و جرم‌شناختی، نرخ بالای جرم و روند رو به افزایش آن، موجب شد تا همچنان این مسئله باقی بماند که مؤثرترین و جامع‌ترین ایدئولوژی برای تبیین علل و عوامل شکل‌گیری انگیزه‌های مجرمانه و رفتارهای ضداجتماعی، چیست؟ چراکه به گواه تاریخ، اگرچه اندیشه‌های متعددی توسط دانشمندان مغرب‌زمین، یکی پس از دیگری پدید آمدند، اما هیچ‌گاه نتوانستند راهکار جامع و مانعی برای تبیین علل جرم‌شناختی رفتارهای بزهکارانه عصر خویش، ارائه دهند و از گرایش به ارتکاب رفتارهای ضداجتماعی جلوگیری کنند، زیرا برخی تلاش کردند تا علقه‌های عاطفی و ارزش‌های گروهی را مورد توجه قرار دهند، برخی اندیشه‌های جنسیت‌گرایانه مانند فمینیسم را دنبال کردند و برخی دیگر، جرم را برآمده از ساختارهای بد اجتماعی می‌پنداشتند. به طور کلی، انگاره‌های سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و بخش‌های مختلف اجتماعی و موضوعاتی که زندگی انسان را تحت‌تأثیر قرار دهند، محور مطالعات و تحلیل‌های علمی قرار گرفتند. اما بدون شک، انتقاد وارده بر تمام نظریات مطرح‌شده را باید در ضعف اندیشه‌های انسان‌شناختی آنها دانست. مکاتب مذکور بدون توجه به ابعاد وجودی انسان و خصوصیات روحی و روانی او، راه‌حل‌هایی را به منظور کنترل رفتار مجرمانه‌اش ارائه کرده‌اند و به دلیل نبودن ارتباط بین راه‌حل‌ها و ویژگی‌های روحی و روانی انسان، این پیشنهادها نتوانسته است جوامع بشری را از رشد فزاینده پدیده مجرمانه رهایی بخشد. به عنوان مثال، سزار لومبرزو در مکتب پوزیتیویسم، معتقد است انسان رفتارهای مجرمانه را به‌ارث می‌برد و در انتخاب یا انصراف از گرایش به ارتکاب رفتار تبهکارانه، اختیاری ندارد و این ایدئولوژی را تحت عنوان «مجرم مادرزاد» یا «مجرم بالفطره»، مطرح می‌کند. در مقابل، اندیشه‌های سیاست جنایی اسلام، براساس یک جهان‌بینی و انسان‌شناسی مبتنی بر واقعیت، ارائه می‌شود که منشأ آن، خالق تمام هستی و ازجمله خالق انسان است و بر همه زوایای وجودی او احاطه دارد. بنابراین این ایدئولوژی خالی از هرگونه انحطاط و ضعف است و به شکل مطلوبی میان عالم تکوین و تشریع، ارتباط معنادار و مؤثری را برقرار کرده است که این مهم، در هیچ‌یک از مکاتب بشری قابل مشاهده نیست. بی‌شک آموزه‌های دینی، برخاسته از وحی و معارف متعالی است تا در بستر آن هر انسانی را به‌سوی منزل سعادت رهنما باشد. بخشی از اندیشه‌های سیاست جنایی اسلام، ناظر بر مسائل پیشگیری از وقوع جرم است. به نحوی که می‌توان به کامل‌ترین راهبردها و راهکارهای پیشگیری از ارتکاب گناه و بزهکاری دست یافت. معارف ارائه‌شده توسط سیره اهل‌بیت علیهم‌السلام و آموزه‌های قرآنی مانند آیه إِنَّ الصَّلاةَ تَنْهَى‏ عَنِ الْفَحْشَآءِ وَالْمُنکَرِ در تمام شقوق زندگی بشر سایه گسترانیده و به‌مثابه چراغ هدایتی در تاریکی است.

ارائه آموزه‌های دینی پیشگیرانه در حوزه آسیب‌های خانواده و جامعه، الگوهای پیشگیری از مفاسد اقتصادی و مالی و به طور کلی، اندیشه‌های اصلاحی و تربیتی مبتنی بر تربیت و سبک زندگی اسلامی، بخش عظیمی از برنامه‌های دین مبین اسلام است تا در پرتو آن، زندگی بشری به سوی آرامش و سعادت سوق یابد. بی‌شک تفسیر، ترویج، تبلیغ و ارائه این آموزه‌ها برای اقشار مختلف جامعه، از اهمیت بسزایی برخوردار است. دراین‌میان، علما و اندیشمندان حوزه دین در تبیین این معارف و توسعه گستره و نهادینه‌سازی این اندیشه‌های ناب، از جایگاه مهم و والایی برخوردار هستند. ارائه آموزش‌های خانواده‌مدار، اجتماع‌مدار و شهروندی مبتنی بر آموزه‌های اسلامی در آگاهی‌بخشی و دریافت معارف الهی توسط شهروندان، می‌تواند در برهم‌زدن معادلات جرم و پیشگیری از گرایش به ارتکاب آن، نقش م‍ؤثری را ایفا کند. با وجود این، تبیین اندیشه‌های اسلامی پیشگیرانه در حوزه‌های مختلف آن‌هم توسط علما و اندیشمندان دینی، می‌تواند مسیر اقدامات پیشگیرانه را برای نهادهای حاکمیتی و حکومتی و همچنین مشارکت مردم، شفاف و روشن کند. ان‌شاءالله

در بحبوحه شکل‌گیری نظریه‌های مختلف و اندیشه‌های مدرنیته و کلاسیک جامعه‌شناختی و جرم‌شناختی، نرخ بالای جرم و روند رو به افزایش آن، موجب شد تا همچنان این مسئله باقی بماند که مؤثرترین و جامع‌ترین ایدئولوژی برای تبیین علل و عوامل شکل‌گیری انگیزه‌های مجرمانه و رفتارهای ضداجتماعی، چیست؟ چراکه به گواه تاریخ، اگرچه اندیشه‌های متعددی توسط دانشمندان مغرب‌زمین، یکی پس از دیگری پدید آمدند، اما هیچ‌گاه نتوانستند راهکار جامع و مانعی برای تبیین علل جرم‌شناختی رفتارهای بزهکارانه عصر خویش، ارائه دهند و از گرایش به ارتکاب رفتارهای ضداجتماعی جلوگیری کنند، زیرا برخی تلاش کردند تا علقه‌های عاطفی و ارزش‌های گروهی را مورد توجه قرار دهند، برخی اندیشه‌های جنسیت‌گرایانه مانند فمینیسم را دنبال کردند و برخی دیگر، جرم را برآمده از ساختارهای بد اجتماعی می‌پنداشتند. به طور کلی، انگاره‌های سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و بخش‌های مختلف اجتماعی و موضوعاتی که زندگی انسان را تحت‌تأثیر قرار دهند، محور مطالعات و تحلیل‌های علمی قرار گرفتند. اما بدون شک، انتقاد وارده بر تمام نظریات مطرح‌شده را باید در ضعف اندیشه‌های انسان‌شناختی آنها دانست. مکاتب مذکور بدون توجه به ابعاد وجودی انسان و خصوصیات روحی و روانی او، راه‌حل‌هایی را به منظور کنترل رفتار مجرمانه‌اش ارائه کرده‌اند و به دلیل نبودن ارتباط بین راه‌حل‌ها و ویژگی‌های روحی و روانی انسان، این پیشنهادها نتوانسته است جوامع بشری را از رشد فزاینده پدیده مجرمانه رهایی بخشد. به عنوان مثال، سزار لومبرزو در مکتب پوزیتیویسم، معتقد است انسان رفتارهای مجرمانه را به‌ارث می‌برد و در انتخاب یا انصراف از گرایش به ارتکاب رفتار تبهکارانه، اختیاری ندارد و این ایدئولوژی را تحت عنوان «مجرم مادرزاد» یا «مجرم بالفطره»، مطرح می‌کند. در مقابل، اندیشه‌های سیاست جنایی اسلام، براساس یک جهان‌بینی و انسان‌شناسی مبتنی بر واقعیت، ارائه می‌شود که منشأ آن، خالق تمام هستی و ازجمله خالق انسان است و بر همه زوایای وجودی او احاطه دارد. بنابراین این ایدئولوژی خالی از هرگونه انحطاط و ضعف است و به شکل مطلوبی میان عالم تکوین و تشریع، ارتباط معنادار و مؤثری را برقرار کرده است که این مهم، در هیچ‌یک از مکاتب بشری قابل مشاهده نیست. بی‌شک آموزه‌های دینی، برخاسته از وحی و معارف متعالی است تا در بستر آن هر انسانی را به‌سوی منزل سعادت رهنما باشد. بخشی از اندیشه‌های سیاست جنایی اسلام، ناظر بر مسائل پیشگیری از وقوع جرم است. به نحوی که می‌توان به کامل‌ترین راهبردها و راهکارهای پیشگیری از ارتکاب گناه و بزهکاری دست یافت. معارف ارائه‌شده توسط سیره اهل‌بیت علیهم‌السلام و آموزه‌های قرآنی مانند آیه إِنَّ الصَّلاةَ تَنْهَى‏ عَنِ الْفَحْشَآءِ وَالْمُنکَرِ در تمام شقوق زندگی بشر سایه گسترانیده و به‌مثابه چراغ هدایتی در تاریکی است.

ارائه آموزه‌های دینی پیشگیرانه در حوزه آسیب‌های خانواده و جامعه، الگوهای پیشگیری از مفاسد اقتصادی و مالی و به طور کلی، اندیشه‌های اصلاحی و تربیتی مبتنی بر تربیت و سبک زندگی اسلامی، بخش عظیمی از برنامه‌های دین مبین اسلام است تا در پرتو آن، زندگی بشری به سوی آرامش و سعادت سوق یابد. بی‌شک تفسیر، ترویج، تبلیغ و ارائه این آموزه‌ها برای اقشار مختلف جامعه، از اهمیت بسزایی برخوردار است. دراین‌میان، علما و اندیشمندان حوزه دین در تبیین این معارف و توسعه گستره و نهادینه‌سازی این اندیشه‌های ناب، از جایگاه مهم و والایی برخوردار هستند. ارائه آموزش‌های خانواده‌مدار، اجتماع‌مدار و شهروندی مبتنی بر آموزه‌های اسلامی در آگاهی‌بخشی و دریافت معارف الهی توسط شهروندان، می‌تواند در برهم‌زدن معادلات جرم و پیشگیری از گرایش به ارتکاب آن، نقش م‍ؤثری را ایفا کند. با وجود این، تبیین اندیشه‌های اسلامی پیشگیرانه در حوزه‌های مختلف آن‌هم توسط علما و اندیشمندان دینی، می‌تواند مسیر اقدامات پیشگیرانه را برای نهادهای حاکمیتی و حکومتی و همچنین مشارکت مردم، شفاف و روشن کند. ان‌شاءالله

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.