روایت مهدی فلاح از نمايشگاه نقاشيخطهايش
از شبیهنویسی بیزارم
حميده پازوكى: میگوید دوست ندارد آثارش شبیه کس دیگری باشد، تفاوتی ندارد که خوشنویسی کند یا نقاشیخط. مهدی فلاح معتقد است میتوان از دیگران تأثیر گرفت و آثارشان را مطالعه کرد اما هنر باید از ضمیر فرد برآید. شاید به همین دلیل است که از روز اول کارکردن روی مجموعه نقاشيخطهایش تا این روزها که آنها را در فرهنگسراى نیاوران به نمایش گذاشته، بیش از یک دهه زمان صرف کرده است. با او كه در زمينه خوانندگى و انتشار آلبومهاى موسيقى هم فعال است، به بهانه نمايشگاه تازهاش گفتوگو كرديم.
شما سالها در زمینه خوشنویسی کلاسیک کار کردهاید و حتی کتابت بیشترین تعداد دیوان حافظ در میان خوشنویسان نیز به نام شما ثبت شده است. چه شد به کتابت دیوان حافظ پرداختید؟
حدود 10 دیوان حافظ را کتابت کردهام که نخستین آنها را سال 1368 کتابت کردم و آخرین آنها به درخواست موزه ملی نروژ انجام شد. چاپ این کتاب به این دلیل بود که موزه ملی نروژ قصد داشت تعدادی از نقاشیهای دوران صفوی را منتشر کند که برای این کار تصمیم گرفتند اشعار حافظ را با این نقاشیها همراه کنند. شاعری نروژی اشعار حافظ را به این زبان ترجمه کرده است و برای نوشتن خط فارسی این کتاب نیز از من دعوت کردند.
ویژگیهای کتابت برای یک خوشنویس چیست؟
هر خوشنویس در تاریخ هنر ما کتابی از خود به یادگار گذاشته است. این کتابها لزوما ادبی نیستند بلکه از شعر تا متون و فقه و کتابهای علمی را شامل میشوند. من نیز وظیفه خودم میدانستم کتابتی از خودم به جا بگذارم تا ثبت شود. بااینحال زمانی که کتابت نخستین حافظ را شروع کردم، به هیچعنوان فکر نمیکردم در سالهای بعدی به سراغ کتابت 10 کتاب بروم. اسماعیل صارمی استاد ادبیاتم که خود شاگرد استاد خانلری بود مرا به این کار تشویق کرد. کتابت برای من آموزههای بسیاری بهلحاظ تجربههای خطی و درک مفاهیم شعر حافظ داشت. برای این کار من تصحیحها و شرحهای مختلفی از دیوان حافظ پیشرو داشتم تا با مراجعه به آنها درستترین شکل کلمات را به لحاظ معنا و فرم نوشتاری انتخاب کنم. برای من مهم بود که بدانم آیا باید بنویسم: «خُم می دیدم و خون در دل و پا در گل بود» یا بنویسم: «خُم می دیدم خون در دل و سر در گل بود» و برای همین بود که به تفسیرهای مختلف حافظ مراجعه میکردم. این کار درواقع به من کمک کرد در خوشنویسی کلاسیک، سادهانگارانه با شعر برخورد نکنم. من هیچگاه رونویسی نکردهام و با بیتی که قرار بوده بنویسم، زندگی کردهام. البته دوستانم
معتقدند من برای نوشتن هیچ زحمتی نمیکشم و این به دلیل پیشینهای است که به واسطه تلاش و مطالعه برای خوشنویسی کسب کرده بودم. برای کتابت که سالها در خانه مردم به جا میماند، یک خطاط باید به قواعد دستوری و نگارشی آگاه باشد و در حقیقت درستنوشتن جزء وظایف خوشنویس است. ما به مشکلات بسیاری برخوردهایم که به دلیل اینکه خوشنویسان به شعر و متن اهلیت نداشتند، به وجود آمده و مفسران را در دورههای بعد دچار مشکل کرده است.
شما در ابتدا خوشنویسی کلاسیک کار میکردید؛ درباره این دوره از فعالیت کاری خود نیز صحبت کنید.
شاید بد نباشد بدانید نخستین نمایشگاه نقاشیخط خود را سال 1357 برگزار کردم. در واقع حس نقاشی من همیشه از خط قویتر بوده است و چون در آن زمان هم با رنگها خوب کار میکردم، این موضوع در من محفوظ ماند. پس از انقلاب، جامعه ما در همه رشتههای هنری بیشتر به سمت هنر کلاسیک حرکت کرد. این بازگشت به گذشته بهنظر من برای هنر ما خوب بوده است زیرا نشان میداد ما از هنر ديروزين خود بیخبر هستیم. درواقع ما در این دوره بیدار شدیم و به میراث ادبی و هنری خود دوباره توجه کردیم. من به شکل جدی در این دوران و سالهای پس از آن به خوشنویسی کلاسیک پرداختم. در این دوران به مطالعه آثار خوشنویسان بزرگ ایران از دوره تیموری مانند میرعلی تبریزی واضع خط نستعلیق، سلطانعلی مشهدی و میرعلی هروی تا خطاطان پس از صفوی مانند میرعماد پرداختم. آثار این هنرمندان بزرگ مشوق من بود؛ بااینحال، اکنون خط من قالب مستقلی دارد و شبیه کسی نیست زیرا بهشدت از شبیهنویسی پرهیز میکنم. بااینحال تأثیرگرفتن از دیگران را نکتهای منفی نمیدانم و خود از دیگران بسیار تأثیر گرفتهام. در نهایت سال 1361 با همکاری انجمن خوشنویسان شروع به برگزاری نمایشگاههای گروهی کردیم
و در سال 1366 نیز من نخستین نمایشگاه انفرادی خود را در موزه هنرهای معاصر برگزار کردم.
چه شد که در یک دهه اخیر از فضای خوشنویسی کلاسیک به سمت نقاشیخط حرکت کردید؟
در سالهای پایانی دهه 70 و بعد در دهه 80 فضای جامعه ما به سمت زندگی مدرن حرکت کرد و حتی مطالبات احساسی و اجتماعی جامعه نیز به همین سمت رفت. در آن سالها خوشنویسان به شکل یک ماراتن به سمت نقاشيخط حرکت کردند. من نمیخواستم مانند دیگران کارهای تکراری انجام دهم و همان چیزهایی را که در دهه 50 اتفاق افتاده است، تکرار کنم. من چون از قبل نقاشی کار میکردم تصمیم گرفتم این حرکت را با نگاه دیگری ببینم؛ به همین دلیل بیش از یک دهه بهلحاظ رسانهای سکوت داشتم. بااینحال، در آتلیه من سکوتی وجود نداشت و شب و روز مشغول کار بودم. هم روی شکلهای مختلف پروژه خودم کار میکردم و هم در زمینه کار هنرمندان بزرگ بسیار مطالعه میکردم تا کارهایم در زمینه نقاشیخط همراه با دانش باشد. کارهایی که اکنون به نمایش گذاشته شده است، جدا از اینکه چه کیفیتی دارند، میتوانم بگویم تکراری نیستند. زندگی ما هرروز درحال تغییر است و بهنظر من هنرمند نیز از این تغییر نباید غفلت کند.
حميده پازوكى: میگوید دوست ندارد آثارش شبیه کس دیگری باشد، تفاوتی ندارد که خوشنویسی کند یا نقاشیخط. مهدی فلاح معتقد است میتوان از دیگران تأثیر گرفت و آثارشان را مطالعه کرد اما هنر باید از ضمیر فرد برآید. شاید به همین دلیل است که از روز اول کارکردن روی مجموعه نقاشيخطهایش تا این روزها که آنها را در فرهنگسراى نیاوران به نمایش گذاشته، بیش از یک دهه زمان صرف کرده است. با او كه در زمينه خوانندگى و انتشار آلبومهاى موسيقى هم فعال است، به بهانه نمايشگاه تازهاش گفتوگو كرديم.
شما سالها در زمینه خوشنویسی کلاسیک کار کردهاید و حتی کتابت بیشترین تعداد دیوان حافظ در میان خوشنویسان نیز به نام شما ثبت شده است. چه شد به کتابت دیوان حافظ پرداختید؟
حدود 10 دیوان حافظ را کتابت کردهام که نخستین آنها را سال 1368 کتابت کردم و آخرین آنها به درخواست موزه ملی نروژ انجام شد. چاپ این کتاب به این دلیل بود که موزه ملی نروژ قصد داشت تعدادی از نقاشیهای دوران صفوی را منتشر کند که برای این کار تصمیم گرفتند اشعار حافظ را با این نقاشیها همراه کنند. شاعری نروژی اشعار حافظ را به این زبان ترجمه کرده است و برای نوشتن خط فارسی این کتاب نیز از من دعوت کردند.
ویژگیهای کتابت برای یک خوشنویس چیست؟
هر خوشنویس در تاریخ هنر ما کتابی از خود به یادگار گذاشته است. این کتابها لزوما ادبی نیستند بلکه از شعر تا متون و فقه و کتابهای علمی را شامل میشوند. من نیز وظیفه خودم میدانستم کتابتی از خودم به جا بگذارم تا ثبت شود. بااینحال زمانی که کتابت نخستین حافظ را شروع کردم، به هیچعنوان فکر نمیکردم در سالهای بعدی به سراغ کتابت 10 کتاب بروم. اسماعیل صارمی استاد ادبیاتم که خود شاگرد استاد خانلری بود مرا به این کار تشویق کرد. کتابت برای من آموزههای بسیاری بهلحاظ تجربههای خطی و درک مفاهیم شعر حافظ داشت. برای این کار من تصحیحها و شرحهای مختلفی از دیوان حافظ پیشرو داشتم تا با مراجعه به آنها درستترین شکل کلمات را به لحاظ معنا و فرم نوشتاری انتخاب کنم. برای من مهم بود که بدانم آیا باید بنویسم: «خُم می دیدم و خون در دل و پا در گل بود» یا بنویسم: «خُم می دیدم خون در دل و سر در گل بود» و برای همین بود که به تفسیرهای مختلف حافظ مراجعه میکردم. این کار درواقع به من کمک کرد در خوشنویسی کلاسیک، سادهانگارانه با شعر برخورد نکنم. من هیچگاه رونویسی نکردهام و با بیتی که قرار بوده بنویسم، زندگی کردهام. البته دوستانم
معتقدند من برای نوشتن هیچ زحمتی نمیکشم و این به دلیل پیشینهای است که به واسطه تلاش و مطالعه برای خوشنویسی کسب کرده بودم. برای کتابت که سالها در خانه مردم به جا میماند، یک خطاط باید به قواعد دستوری و نگارشی آگاه باشد و در حقیقت درستنوشتن جزء وظایف خوشنویس است. ما به مشکلات بسیاری برخوردهایم که به دلیل اینکه خوشنویسان به شعر و متن اهلیت نداشتند، به وجود آمده و مفسران را در دورههای بعد دچار مشکل کرده است.
شما در ابتدا خوشنویسی کلاسیک کار میکردید؛ درباره این دوره از فعالیت کاری خود نیز صحبت کنید.
شاید بد نباشد بدانید نخستین نمایشگاه نقاشیخط خود را سال 1357 برگزار کردم. در واقع حس نقاشی من همیشه از خط قویتر بوده است و چون در آن زمان هم با رنگها خوب کار میکردم، این موضوع در من محفوظ ماند. پس از انقلاب، جامعه ما در همه رشتههای هنری بیشتر به سمت هنر کلاسیک حرکت کرد. این بازگشت به گذشته بهنظر من برای هنر ما خوب بوده است زیرا نشان میداد ما از هنر ديروزين خود بیخبر هستیم. درواقع ما در این دوره بیدار شدیم و به میراث ادبی و هنری خود دوباره توجه کردیم. من به شکل جدی در این دوران و سالهای پس از آن به خوشنویسی کلاسیک پرداختم. در این دوران به مطالعه آثار خوشنویسان بزرگ ایران از دوره تیموری مانند میرعلی تبریزی واضع خط نستعلیق، سلطانعلی مشهدی و میرعلی هروی تا خطاطان پس از صفوی مانند میرعماد پرداختم. آثار این هنرمندان بزرگ مشوق من بود؛ بااینحال، اکنون خط من قالب مستقلی دارد و شبیه کسی نیست زیرا بهشدت از شبیهنویسی پرهیز میکنم. بااینحال تأثیرگرفتن از دیگران را نکتهای منفی نمیدانم و خود از دیگران بسیار تأثیر گرفتهام. در نهایت سال 1361 با همکاری انجمن خوشنویسان شروع به برگزاری نمایشگاههای گروهی کردیم
و در سال 1366 نیز من نخستین نمایشگاه انفرادی خود را در موزه هنرهای معاصر برگزار کردم.
چه شد که در یک دهه اخیر از فضای خوشنویسی کلاسیک به سمت نقاشیخط حرکت کردید؟
در سالهای پایانی دهه 70 و بعد در دهه 80 فضای جامعه ما به سمت زندگی مدرن حرکت کرد و حتی مطالبات احساسی و اجتماعی جامعه نیز به همین سمت رفت. در آن سالها خوشنویسان به شکل یک ماراتن به سمت نقاشيخط حرکت کردند. من نمیخواستم مانند دیگران کارهای تکراری انجام دهم و همان چیزهایی را که در دهه 50 اتفاق افتاده است، تکرار کنم. من چون از قبل نقاشی کار میکردم تصمیم گرفتم این حرکت را با نگاه دیگری ببینم؛ به همین دلیل بیش از یک دهه بهلحاظ رسانهای سکوت داشتم. بااینحال، در آتلیه من سکوتی وجود نداشت و شب و روز مشغول کار بودم. هم روی شکلهای مختلف پروژه خودم کار میکردم و هم در زمینه کار هنرمندان بزرگ بسیار مطالعه میکردم تا کارهایم در زمینه نقاشیخط همراه با دانش باشد. کارهایی که اکنون به نمایش گذاشته شده است، جدا از اینکه چه کیفیتی دارند، میتوانم بگویم تکراری نیستند. زندگی ما هرروز درحال تغییر است و بهنظر من هنرمند نیز از این تغییر نباید غفلت کند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.