|

روایت مهدی فلاح از نمايشگاه نقاشيخط‌هايش

از شبیه‎نویسی بیزارم

حميده پازوكى: می‏گوید دوست ندارد آثارش شبیه کس دیگری باشد، تفاوتی ندارد که خوشنویسی کند یا نقاشیخط‌. مهدی فلاح معتقد است می‎توان از دیگران تأثیر گرفت و آثارشان را مطالعه کرد اما هنر باید از ضمیر فرد برآید. شاید به همین دلیل است که از روز اول کارکردن روی مجموعه نقاشيخط‎هایش تا این روزها که آنها را در فرهنگسراى نیاوران به نمایش گذاشته، بیش از یک دهه زمان صرف کرده است. با او كه در زمينه خوانندگى و انتشار آلبوم‌هاى موسيقى هم فعال است، به بهانه نمايشگاه تازه‌اش گفت‌وگو كرديم.

‌شما سال‌ها در زمینه خوشنویسی کلاسیک کار کرده‎اید و حتی کتابت بیشترین تعداد دیوان حافظ در میان خوشنویسان نیز به نام شما ثبت شده است. چه شد به کتابت دیوان حافظ پرداختید؟
حدود 10 دیوان حافظ را کتابت کرده‎ام که نخستین آنها را سال 1368 کتابت کردم و آخرین آنها به درخواست موزه ملی نروژ انجام شد. چاپ این کتاب به این دلیل بود که موزه ملی نروژ قصد داشت تعدادی از نقاشی‏های دوران صفوی را منتشر کند که برای این کار تصمیم گرفتند اشعار حافظ را با این نقاشی‎ها همراه کنند. شاعری نروژی اشعار حافظ را به این زبان ترجمه کرده است و برای نوشتن خط فارسی این کتاب نیز از من دعوت کردند.
ویژگی‎های کتابت برای یک خوشنویس چیست؟
هر خوشنویس در تاریخ هنر ما کتابی از خود به یادگار گذاشته است. این کتاب‏ها لزوما ادبی نیستند بلکه از شعر تا متون و فقه و کتاب‎های علمی را شامل می‎شوند. من نیز وظیفه خودم می‏دانستم کتابتی از خودم به جا بگذارم تا ثبت شود. بااین‌حال زمانی که کتابت نخستین حافظ را شروع کردم، به هیچ‎عنوان فکر نمی‎کردم در سال‎های بعدی به سراغ کتابت 10 کتاب بروم. اسماعیل صارمی استاد ادبیاتم که خود شاگرد استاد خانلری بود مرا به این کار تشویق کرد. کتابت برای من آموزه‎های بسیاری به‌لحاظ تجربه‎های خطی و درک مفاهیم شعر حافظ داشت. برای این کار من تصحیح‎ها و شرح‎های مختلفی از دیوان حافظ پیش‌رو داشتم تا با مراجعه به آنها درست‎ترین شکل کلمات را به لحاظ معنا و فرم نوشتاری انتخاب کنم. برای من مهم بود که بدانم آیا باید بنویسم: «خُم می دیدم و خون در دل و پا در گل بود» یا بنویسم: «خُم می دیدم خون در دل و سر در گل بود» و برای همین بود که به تفسیرهای مختلف حافظ مراجعه می‏کردم. این کار درواقع به من کمک کرد در خوشنویسی کلاسیک، ساده‌انگارانه با شعر برخورد نکنم. من هیچ‌گاه رونویسی نکرده‎ام و با بیتی که قرار بوده بنویسم، زندگی کرده‎ام. البته دوستانم معتقدند من برای نوشتن هیچ زحمتی نمی‏کشم و این به دلیل پیشینه‏ای است که به واسطه تلاش و مطالعه برای خوشنویسی کسب کرده بودم. برای کتابت که سال‎ها در خانه مردم به جا می‏ماند، یک خطاط باید به قواعد دستوری و نگارشی آگاه باشد و در حقیقت درست‌نوشتن جزء وظایف خوشنویس است. ما به مشکلات بسیاری برخورده‎ایم که به دلیل اینکه خوشنویسان به شعر و متن اهلیت نداشتند، به وجود آمده و مفسران را در دوره‎های بعد دچار مشکل کرده است.
 ‌شما در ابتدا خوشنویسی کلاسیک کار می‏کردید؛ درباره این دوره از فعالیت کاری خود نیز صحبت کنید.
شاید بد نباشد بدانید نخستین نمایشگاه نقاشیخط خود را سال 1357 برگزار کردم. در واقع حس نقاشی من همیشه از خط قوی‏تر بوده است و چون در آن زمان هم با رنگ‎ها خوب کار می‏کردم، این موضوع در من محفوظ ماند. پس از انقلاب، جامعه ما در همه رشته‎های هنری بیشتر به سمت هنر کلاسیک حرکت کرد. این بازگشت به گذشته به‌نظر من برای هنر ما خوب بوده است زیرا نشان می‏داد ما از هنر ديروزين خود بی‏خبر هستیم. درواقع ما در این دوره بیدار شدیم و به میراث ادبی و هنری خود دوباره توجه کردیم. من به شکل جدی در این دوران و سال‎های پس از آن به خوشنویسی کلاسیک پرداختم. در این دوران به مطالعه آثار خوشنویسان بزرگ ایران از دوره تیموری مانند میرعلی تبریزی واضع خط نستعلیق، سلطان‌علی مشهدی و میرعلی هروی تا خطاطان پس از صفوی مانند میرعماد پرداختم. آثار این هنرمندان بزرگ مشوق من بود؛ بااین‌حال، اکنون خط من قالب مستقلی دارد و شبیه کسی نیست زیرا به‌شدت از شبیه‎نویسی پرهیز می‏کنم. بااین‌حال تأثیرگرفتن از دیگران را نکته‎ای منفی نمی‏دانم و خود از دیگران بسیار تأثیر گرفته‏ام. در نهایت سال 1361 با همکاری انجمن خوشنویسان شروع به برگزاری نمایشگاه‎های گروهی کردیم و در سال 1366 نیز من نخستین نمایشگاه انفرادی خود را در موزه هنرهای معاصر برگزار کردم.
‌چه شد که در یک دهه اخیر از فضای خوشنویسی کلاسیک به سمت نقاشیخط حرکت کردید؟
در سال‎های پایانی دهه 70 و بعد در دهه 80 فضای جامعه ما به سمت زندگی مدرن حرکت کرد و حتی مطالبات احساسی و اجتماعی جامعه نیز به همین سمت رفت. در آن سال‎ها خوشنویسان به شکل یک ماراتن به سمت نقاشيخط حرکت کردند. من نمی‏خواستم مانند دیگران کارهای تکراری انجام دهم و همان چیزهایی را که در دهه 50 اتفاق افتاده است، تکرار کنم. من چون از قبل نقاشی کار می‌کردم تصمیم گرفتم این حرکت را با نگاه دیگری ببینم؛ به همین دلیل بیش از یک دهه به‌لحاظ رسانه‏‌ای سکوت داشتم. بااین‌حال، در آتلیه من سکوتی وجود نداشت و شب و روز مشغول کار بودم. هم روی شکل‎های مختلف پروژه خودم کار می‏کردم و هم در زمینه کار هنرمندان بزرگ بسیار مطالعه می‏کردم تا کارهایم در زمینه نقاشیخط همراه با دانش باشد. کارهایی که اکنون به نمایش گذاشته شده است، جدا از اینکه چه کیفیتی دارند، می‏توانم بگویم تکراری نیستند. زندگی ما هرروز درحال تغییر است و به‌نظر من هنرمند نیز از این تغییر نباید غفلت کند.

حميده پازوكى: می‏گوید دوست ندارد آثارش شبیه کس دیگری باشد، تفاوتی ندارد که خوشنویسی کند یا نقاشیخط‌. مهدی فلاح معتقد است می‎توان از دیگران تأثیر گرفت و آثارشان را مطالعه کرد اما هنر باید از ضمیر فرد برآید. شاید به همین دلیل است که از روز اول کارکردن روی مجموعه نقاشيخط‎هایش تا این روزها که آنها را در فرهنگسراى نیاوران به نمایش گذاشته، بیش از یک دهه زمان صرف کرده است. با او كه در زمينه خوانندگى و انتشار آلبوم‌هاى موسيقى هم فعال است، به بهانه نمايشگاه تازه‌اش گفت‌وگو كرديم.

‌شما سال‌ها در زمینه خوشنویسی کلاسیک کار کرده‎اید و حتی کتابت بیشترین تعداد دیوان حافظ در میان خوشنویسان نیز به نام شما ثبت شده است. چه شد به کتابت دیوان حافظ پرداختید؟
حدود 10 دیوان حافظ را کتابت کرده‎ام که نخستین آنها را سال 1368 کتابت کردم و آخرین آنها به درخواست موزه ملی نروژ انجام شد. چاپ این کتاب به این دلیل بود که موزه ملی نروژ قصد داشت تعدادی از نقاشی‏های دوران صفوی را منتشر کند که برای این کار تصمیم گرفتند اشعار حافظ را با این نقاشی‎ها همراه کنند. شاعری نروژی اشعار حافظ را به این زبان ترجمه کرده است و برای نوشتن خط فارسی این کتاب نیز از من دعوت کردند.
ویژگی‎های کتابت برای یک خوشنویس چیست؟
هر خوشنویس در تاریخ هنر ما کتابی از خود به یادگار گذاشته است. این کتاب‏ها لزوما ادبی نیستند بلکه از شعر تا متون و فقه و کتاب‎های علمی را شامل می‎شوند. من نیز وظیفه خودم می‏دانستم کتابتی از خودم به جا بگذارم تا ثبت شود. بااین‌حال زمانی که کتابت نخستین حافظ را شروع کردم، به هیچ‎عنوان فکر نمی‎کردم در سال‎های بعدی به سراغ کتابت 10 کتاب بروم. اسماعیل صارمی استاد ادبیاتم که خود شاگرد استاد خانلری بود مرا به این کار تشویق کرد. کتابت برای من آموزه‎های بسیاری به‌لحاظ تجربه‎های خطی و درک مفاهیم شعر حافظ داشت. برای این کار من تصحیح‎ها و شرح‎های مختلفی از دیوان حافظ پیش‌رو داشتم تا با مراجعه به آنها درست‎ترین شکل کلمات را به لحاظ معنا و فرم نوشتاری انتخاب کنم. برای من مهم بود که بدانم آیا باید بنویسم: «خُم می دیدم و خون در دل و پا در گل بود» یا بنویسم: «خُم می دیدم خون در دل و سر در گل بود» و برای همین بود که به تفسیرهای مختلف حافظ مراجعه می‏کردم. این کار درواقع به من کمک کرد در خوشنویسی کلاسیک، ساده‌انگارانه با شعر برخورد نکنم. من هیچ‌گاه رونویسی نکرده‎ام و با بیتی که قرار بوده بنویسم، زندگی کرده‎ام. البته دوستانم معتقدند من برای نوشتن هیچ زحمتی نمی‏کشم و این به دلیل پیشینه‏ای است که به واسطه تلاش و مطالعه برای خوشنویسی کسب کرده بودم. برای کتابت که سال‎ها در خانه مردم به جا می‏ماند، یک خطاط باید به قواعد دستوری و نگارشی آگاه باشد و در حقیقت درست‌نوشتن جزء وظایف خوشنویس است. ما به مشکلات بسیاری برخورده‎ایم که به دلیل اینکه خوشنویسان به شعر و متن اهلیت نداشتند، به وجود آمده و مفسران را در دوره‎های بعد دچار مشکل کرده است.
 ‌شما در ابتدا خوشنویسی کلاسیک کار می‏کردید؛ درباره این دوره از فعالیت کاری خود نیز صحبت کنید.
شاید بد نباشد بدانید نخستین نمایشگاه نقاشیخط خود را سال 1357 برگزار کردم. در واقع حس نقاشی من همیشه از خط قوی‏تر بوده است و چون در آن زمان هم با رنگ‎ها خوب کار می‏کردم، این موضوع در من محفوظ ماند. پس از انقلاب، جامعه ما در همه رشته‎های هنری بیشتر به سمت هنر کلاسیک حرکت کرد. این بازگشت به گذشته به‌نظر من برای هنر ما خوب بوده است زیرا نشان می‏داد ما از هنر ديروزين خود بی‏خبر هستیم. درواقع ما در این دوره بیدار شدیم و به میراث ادبی و هنری خود دوباره توجه کردیم. من به شکل جدی در این دوران و سال‎های پس از آن به خوشنویسی کلاسیک پرداختم. در این دوران به مطالعه آثار خوشنویسان بزرگ ایران از دوره تیموری مانند میرعلی تبریزی واضع خط نستعلیق، سلطان‌علی مشهدی و میرعلی هروی تا خطاطان پس از صفوی مانند میرعماد پرداختم. آثار این هنرمندان بزرگ مشوق من بود؛ بااین‌حال، اکنون خط من قالب مستقلی دارد و شبیه کسی نیست زیرا به‌شدت از شبیه‎نویسی پرهیز می‏کنم. بااین‌حال تأثیرگرفتن از دیگران را نکته‎ای منفی نمی‏دانم و خود از دیگران بسیار تأثیر گرفته‏ام. در نهایت سال 1361 با همکاری انجمن خوشنویسان شروع به برگزاری نمایشگاه‎های گروهی کردیم و در سال 1366 نیز من نخستین نمایشگاه انفرادی خود را در موزه هنرهای معاصر برگزار کردم.
‌چه شد که در یک دهه اخیر از فضای خوشنویسی کلاسیک به سمت نقاشیخط حرکت کردید؟
در سال‎های پایانی دهه 70 و بعد در دهه 80 فضای جامعه ما به سمت زندگی مدرن حرکت کرد و حتی مطالبات احساسی و اجتماعی جامعه نیز به همین سمت رفت. در آن سال‎ها خوشنویسان به شکل یک ماراتن به سمت نقاشيخط حرکت کردند. من نمی‏خواستم مانند دیگران کارهای تکراری انجام دهم و همان چیزهایی را که در دهه 50 اتفاق افتاده است، تکرار کنم. من چون از قبل نقاشی کار می‌کردم تصمیم گرفتم این حرکت را با نگاه دیگری ببینم؛ به همین دلیل بیش از یک دهه به‌لحاظ رسانه‏‌ای سکوت داشتم. بااین‌حال، در آتلیه من سکوتی وجود نداشت و شب و روز مشغول کار بودم. هم روی شکل‎های مختلف پروژه خودم کار می‏کردم و هم در زمینه کار هنرمندان بزرگ بسیار مطالعه می‏کردم تا کارهایم در زمینه نقاشیخط همراه با دانش باشد. کارهایی که اکنون به نمایش گذاشته شده است، جدا از اینکه چه کیفیتی دارند، می‏توانم بگویم تکراری نیستند. زندگی ما هرروز درحال تغییر است و به‌نظر من هنرمند نیز از این تغییر نباید غفلت کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.