|

و این نفت تمام‌شدنی

«جورج برنالد رینولدز» لجوج‌تر از آن بود که به تلگراف «ویلیام ناکس دارسی» توجه کند. دارسی، میلیونر انگلیسی، که سرمایه‌گذاری‌اش در معادن طلای استرالیا او را به ثروتی افسانه‌ای رسانده بود، به موجب قرارداد 1901 با دربار قاجاریه امتیاز انحصاری اکتشاف و استخراج نفت در ایران را به دست آورده بود. اما هفت‌سال جست‌وجو برای نفت در ایران که تحت سرپرستی رینولدز انجام می‌شد، نه برای رینولدز آب داشت، نه برای دارسی نان! بنابراین ارسال تلگرافی با این مضمون که «به کار پایان دهید و به وطن بازگردید»، برای گروه کاوش دور از انتظار نبود. رینولدز البته دستورات واصله از لندن را به هیچ گرفت و بالاخره در خرداد1287، نفحات نفت به قشلاق ایل بختیاری رسید تا مسجدسلیمان را به شهری مدرن تبدیل کند. مهندسان و کارگران گرد چاه نفت «نمره یک» گرد آمدند. با زیادشدن جمعیت شهر، اولین تصفیه‌خانه آب و اولین کارخانه تولید برق در مسجدسلیمان راه افتاد و پیش از آنکه راه مالرو به اهواز آسفالت شود، خط‌آهن در این مسیر ایجاد شد. پیشتر هم اولین فرودگاه ایران در این شهر احداث شده بود. زندگی در مسجدسلیمان به موازات کار تغییر کرد و اولین استخر، اولین زمین فوتبال، اولین سالن بیلیارد و اولین‌های ریزودرشت دیگری در شهر جا گرفت. همچنین اولین فرستنده خصوصی در خاورمیانه در مسجدسلیمان نصب شد و رادیو نفتون شروع به کار کرد. رکورد دیگری که زده شد، نمایش عمومی فیلم بود. البته از 80 هزار کارمند و کارگر ایرانی که در ابتدای دهه 30 در شهرهای نفتی ایران در استخدام شرکت نفت ایران و انگلیس بودند، تعداد کمی به این امکانات رفاهی دسترسی داشتند. وضعیت کارگران در زاغه‌های دور از مرکز شهرها چنان بود که خون محمد مصدق از دیدن آن به جوش آمد. به همین دلیل بود که انگلیسی‌ها در بحبوحه ملی‌کردن صنعت نفت، بهبود وضعیت کارگران را در اولویت قرار دادند، اما نفت آنچنان با غرور ملی گره خورد که نه بهبود شرایط کارگران و نه افزایش درآمدهای نفتی ایران نتوانست جلو جنبش ملی را برای مقابله با سلطه انگلیس بر چاه‌های نفت بگیرد. آرزوی استقلال و آزادی البته تنها با ازبین‌بردن استعمار، جامه واقعیت نمی‌پوشید. استبداد میانه قرن حاضر با درآمد نفتی روزبه‌روز فربه‌تر هم می‌شد. «محمدعلی همایون‌کاتوزیان» در کتاب «اقتصاد سیاسی ایران» شرح می‌دهد: «هنگامی که عواید نفتی دولت افزایش یابد و 10 درصد تولید ملی را تشکیل دهد، این عواید به دولت انعطاف‌پذیری بسیار زیادی در پرداخت‌ها می‌بخشد. در یک کلام این پول مالیات‌دهندگان نیست تا دولت در مورد چگونگی خرج‌کردن آن ملزم به پاسخگویی باشد». عواید نفت در سال 1342 بیش از 12درصد تولید ناخالص ملی بود و این عدد در سال 1352 و پس از بالارفتن نجومی قیمت نفت به بیش از یک‌چهارم تولید ناخالص ملی رسید. البته توسعه نامتوازنی که وابستگی به نفت به وجود آورد، ضد خود عمل کرد و سقوط پهلوی دوم را در پی آورد. سرنوشت مسجدسلیمان اما تلخ‌تر از سرنوشت استبداد نفتی بود. شهر در اواخر دهه 40 وقتی سفره‌های نفتش خالی از نعمت شد، رو به ویرانی گذاشت و به‌زودی ردپایی از آبادانی، که کشف رینولدز به بار آورده بود، در آن باقی نماند. برای ایرانی‌ها، مسجدسلیمان، تاریخی عبرت‌آموز دارد؛ درسی که «خسرو سینایی»، کارگردان و مستندساز ایرانی، آن را این‌طور بیان می‌کند: «برای کشورهایی که از منابع طبیعی بی‌بهره هستند، رفاه مقوله‌ای به‌دست‌آوردنی است. آنها مجبورند برای زندگی بهتر بیشترین تلاش را بکنند و به راه‌حل‌های مختلف فکر کنند. جست‌وجوی بهترین راه برای چنین ملت‌هایی تبدیل به فرهنگ شده است؛ فرهنگی که متأسفانه در ایران شاهدش نیستیم. ما زندگی بهتر را با پول نفت می‌خریم غافل از اینکه نفت تمام‌شدنی است».

«جورج برنالد رینولدز» لجوج‌تر از آن بود که به تلگراف «ویلیام ناکس دارسی» توجه کند. دارسی، میلیونر انگلیسی، که سرمایه‌گذاری‌اش در معادن طلای استرالیا او را به ثروتی افسانه‌ای رسانده بود، به موجب قرارداد 1901 با دربار قاجاریه امتیاز انحصاری اکتشاف و استخراج نفت در ایران را به دست آورده بود. اما هفت‌سال جست‌وجو برای نفت در ایران که تحت سرپرستی رینولدز انجام می‌شد، نه برای رینولدز آب داشت، نه برای دارسی نان! بنابراین ارسال تلگرافی با این مضمون که «به کار پایان دهید و به وطن بازگردید»، برای گروه کاوش دور از انتظار نبود. رینولدز البته دستورات واصله از لندن را به هیچ گرفت و بالاخره در خرداد1287، نفحات نفت به قشلاق ایل بختیاری رسید تا مسجدسلیمان را به شهری مدرن تبدیل کند. مهندسان و کارگران گرد چاه نفت «نمره یک» گرد آمدند. با زیادشدن جمعیت شهر، اولین تصفیه‌خانه آب و اولین کارخانه تولید برق در مسجدسلیمان راه افتاد و پیش از آنکه راه مالرو به اهواز آسفالت شود، خط‌آهن در این مسیر ایجاد شد. پیشتر هم اولین فرودگاه ایران در این شهر احداث شده بود. زندگی در مسجدسلیمان به موازات کار تغییر کرد و اولین استخر، اولین زمین فوتبال، اولین سالن بیلیارد و اولین‌های ریزودرشت دیگری در شهر جا گرفت. همچنین اولین فرستنده خصوصی در خاورمیانه در مسجدسلیمان نصب شد و رادیو نفتون شروع به کار کرد. رکورد دیگری که زده شد، نمایش عمومی فیلم بود. البته از 80 هزار کارمند و کارگر ایرانی که در ابتدای دهه 30 در شهرهای نفتی ایران در استخدام شرکت نفت ایران و انگلیس بودند، تعداد کمی به این امکانات رفاهی دسترسی داشتند. وضعیت کارگران در زاغه‌های دور از مرکز شهرها چنان بود که خون محمد مصدق از دیدن آن به جوش آمد. به همین دلیل بود که انگلیسی‌ها در بحبوحه ملی‌کردن صنعت نفت، بهبود وضعیت کارگران را در اولویت قرار دادند، اما نفت آنچنان با غرور ملی گره خورد که نه بهبود شرایط کارگران و نه افزایش درآمدهای نفتی ایران نتوانست جلو جنبش ملی را برای مقابله با سلطه انگلیس بر چاه‌های نفت بگیرد. آرزوی استقلال و آزادی البته تنها با ازبین‌بردن استعمار، جامه واقعیت نمی‌پوشید. استبداد میانه قرن حاضر با درآمد نفتی روزبه‌روز فربه‌تر هم می‌شد. «محمدعلی همایون‌کاتوزیان» در کتاب «اقتصاد سیاسی ایران» شرح می‌دهد: «هنگامی که عواید نفتی دولت افزایش یابد و 10 درصد تولید ملی را تشکیل دهد، این عواید به دولت انعطاف‌پذیری بسیار زیادی در پرداخت‌ها می‌بخشد. در یک کلام این پول مالیات‌دهندگان نیست تا دولت در مورد چگونگی خرج‌کردن آن ملزم به پاسخگویی باشد». عواید نفت در سال 1342 بیش از 12درصد تولید ناخالص ملی بود و این عدد در سال 1352 و پس از بالارفتن نجومی قیمت نفت به بیش از یک‌چهارم تولید ناخالص ملی رسید. البته توسعه نامتوازنی که وابستگی به نفت به وجود آورد، ضد خود عمل کرد و سقوط پهلوی دوم را در پی آورد. سرنوشت مسجدسلیمان اما تلخ‌تر از سرنوشت استبداد نفتی بود. شهر در اواخر دهه 40 وقتی سفره‌های نفتش خالی از نعمت شد، رو به ویرانی گذاشت و به‌زودی ردپایی از آبادانی، که کشف رینولدز به بار آورده بود، در آن باقی نماند. برای ایرانی‌ها، مسجدسلیمان، تاریخی عبرت‌آموز دارد؛ درسی که «خسرو سینایی»، کارگردان و مستندساز ایرانی، آن را این‌طور بیان می‌کند: «برای کشورهایی که از منابع طبیعی بی‌بهره هستند، رفاه مقوله‌ای به‌دست‌آوردنی است. آنها مجبورند برای زندگی بهتر بیشترین تلاش را بکنند و به راه‌حل‌های مختلف فکر کنند. جست‌وجوی بهترین راه برای چنین ملت‌هایی تبدیل به فرهنگ شده است؛ فرهنگی که متأسفانه در ایران شاهدش نیستیم. ما زندگی بهتر را با پول نفت می‌خریم غافل از اینکه نفت تمام‌شدنی است».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.