طرح یك بحث؛ چپ گلخانهاى!
كریم ارغندهپور
جناح چپ عملا در مفهوم مصطلح آن دیگر وجود ندارد. در دهه 60 این جناح معنا داشت؛ چون (نسبتا) جهتگیرىِ اقتصادىِ گفتمانِ چپ را دنبال و پشتیبانى مىكرد. در مقابلش هم جناح راست بود كه آن هم (نسبتا) گرایش سنتى بازار را دنبال مىكرد. هر یك از این دو جناح خاستگاه اجتماعى و طرفداران خود را در جامعه داشتند. در دهه 70 پس از دوم خرداد این جناحبندى از تفاوتهایى كه دیدگاههاى اقتصادى در آن برجستهتر بود به سمت اختلافات سیاسىتر تغییر جهت داد و بهاینترتیب، عناوین چپ و راست به اصلاحطلب و اصولگرا تبدیل شد. جناح چپِ سابق هم رفتهرفته در اقتصاد معتدلتر شد. بعد در دهه 80 از دل جناح راست، گروهى متولد شد كه ظاهرا از چپهاى سابق، چپنماتر بود. نماد این گروه بعدها در احمدىنژاد تبلور یافت. انتخابات ٨٤ با سوءتفاهمى كه احمدىنژاد عمدا ایجاد كرد، به تلاقى دو گفتمان عدالتجویى و بىاعتنایى به اقشار فرودست تبدیل شد و نتیجهاش هم متأسفانه حالا معلوم است كه در عمل تا چه اندازه به سود اقشار فرودست بوده است. احمدىنژاد در طول سالیان بعد، رفتهرفته از شعارهاى عدالتجو به ایرانیت شیفت كرد. در انتخابات ریاستجمهورى سال ٩٢ مجددا سیاست بر اقتصاد ارجحیت یافت و پیام اصلى انتخاب آقاى روحانى نسبت به نامزدهاى دیگر، ترجیح عقلانیت و میانهروى بر هیجان و تندروى و دوركردن سایه تهدیدهاى خارجى از فضاى كشور بود. با این وجود همچنان شعارهاى عدالتخواهانه در وضعیت غیربحرانى بهویژه در مناطق محرومتر خاستگاه و پذیرش زیادى دارد. با این توضیح، وقتى تقاضا وجود دارد، خلأ وجود گفتمان چپ، امكان بروز سوءتفاهمهایى از نوع احمدىنژاد را جدىتر مى كند. بهوجودآمدن نوعى «چپ گلخانهاى» را نباید دستكم گرفت. محور اصلاحاتِ محدودشده فعلى تا اطلاع ثانوى سیاسى خواهد بود نه اقتصادى. اصلاحات براى پایدارى نسبى در قدرت و جامعه، ابتدا نیازمند حضور سیاسى خود است. اقتصاد از اینرو برایش گویى اولویت نخست نیست؛ ضمن آنكه اگر هم باشد به نظرم هسته اصلى بخش اقتصادى آن، دیگر به آن معناى سابق، چپ نیست. چپى كه از دل اصولگرایى بیرون بیاید هم با گفتمان چپ، تضاد اساسى دارد. بنابراین آنچه در واقعیت محتمل است، جز یك تابلوى پوپولیستى بهنظر نمىرسد، تابلویى كه با وجود شعارهاى هیجانى، باطنى تاثیرگذار و حقیقى نخواهد داشت. این یك بحث مقدماتى بود و لازم است در سطح جامعه نخبگى و رسانهها، بسط، نقد و صیقل داده شود.
جناح چپ عملا در مفهوم مصطلح آن دیگر وجود ندارد. در دهه 60 این جناح معنا داشت؛ چون (نسبتا) جهتگیرىِ اقتصادىِ گفتمانِ چپ را دنبال و پشتیبانى مىكرد. در مقابلش هم جناح راست بود كه آن هم (نسبتا) گرایش سنتى بازار را دنبال مىكرد. هر یك از این دو جناح خاستگاه اجتماعى و طرفداران خود را در جامعه داشتند. در دهه 70 پس از دوم خرداد این جناحبندى از تفاوتهایى كه دیدگاههاى اقتصادى در آن برجستهتر بود به سمت اختلافات سیاسىتر تغییر جهت داد و بهاینترتیب، عناوین چپ و راست به اصلاحطلب و اصولگرا تبدیل شد. جناح چپِ سابق هم رفتهرفته در اقتصاد معتدلتر شد. بعد در دهه 80 از دل جناح راست، گروهى متولد شد كه ظاهرا از چپهاى سابق، چپنماتر بود. نماد این گروه بعدها در احمدىنژاد تبلور یافت. انتخابات ٨٤ با سوءتفاهمى كه احمدىنژاد عمدا ایجاد كرد، به تلاقى دو گفتمان عدالتجویى و بىاعتنایى به اقشار فرودست تبدیل شد و نتیجهاش هم متأسفانه حالا معلوم است كه در عمل تا چه اندازه به سود اقشار فرودست بوده است. احمدىنژاد در طول سالیان بعد، رفتهرفته از شعارهاى عدالتجو به ایرانیت شیفت كرد. در انتخابات ریاستجمهورى سال ٩٢ مجددا سیاست بر اقتصاد ارجحیت یافت و پیام اصلى انتخاب آقاى روحانى نسبت به نامزدهاى دیگر، ترجیح عقلانیت و میانهروى بر هیجان و تندروى و دوركردن سایه تهدیدهاى خارجى از فضاى كشور بود. با این وجود همچنان شعارهاى عدالتخواهانه در وضعیت غیربحرانى بهویژه در مناطق محرومتر خاستگاه و پذیرش زیادى دارد. با این توضیح، وقتى تقاضا وجود دارد، خلأ وجود گفتمان چپ، امكان بروز سوءتفاهمهایى از نوع احمدىنژاد را جدىتر مى كند. بهوجودآمدن نوعى «چپ گلخانهاى» را نباید دستكم گرفت. محور اصلاحاتِ محدودشده فعلى تا اطلاع ثانوى سیاسى خواهد بود نه اقتصادى. اصلاحات براى پایدارى نسبى در قدرت و جامعه، ابتدا نیازمند حضور سیاسى خود است. اقتصاد از اینرو برایش گویى اولویت نخست نیست؛ ضمن آنكه اگر هم باشد به نظرم هسته اصلى بخش اقتصادى آن، دیگر به آن معناى سابق، چپ نیست. چپى كه از دل اصولگرایى بیرون بیاید هم با گفتمان چپ، تضاد اساسى دارد. بنابراین آنچه در واقعیت محتمل است، جز یك تابلوى پوپولیستى بهنظر نمىرسد، تابلویى كه با وجود شعارهاى هیجانى، باطنى تاثیرگذار و حقیقى نخواهد داشت. این یك بحث مقدماتى بود و لازم است در سطح جامعه نخبگى و رسانهها، بسط، نقد و صیقل داده شود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.