|

فروخته شد به...

مهرداد احمدی‌شیخانی

چهارمین دوره حراج هنر مدرن تهران برگزار شد و با بیش از 210 میلیارد ریال فروش به رکوردی جدید در فروش آثار هنری داخل کشور دست یافت؛ طوری که از 126 اثر شرکت‌داده‌شده در حراج، 125 اثر به فروش رفت؛ اتفاقی که هم در داخل و هم در خارج از کشور بازتاب گسترده‌ای داشت و شبکه‌های خبری و نشریات معتبر آن را پوشش دادند. مثلا گاردین در گزارشی این فروش را با توجه به تحریم‌ها و با مبلغی نزدیک به دوبرابر پیش‌بینی‌ها، بی‌سابقه دانست به‌خصوص که به‌دلیل تحریم‌های بانکی و مشکل انتقال پول، بیشتر خریداران، داخلی بوده‌اند. برخوردها اما در داخل کشور با این اتفاق رنگ و بویی دیگر داشت و گستره‌ای از ناباوری تا نفی را دربر می‌گرفت.اما سخن منتقدان از چه گونه بود؟برخی منتقدان این حراج، آن ‌را نمایشی و بی‌محتوا تعبیر کردند که سعی می‌کند حتی در جزئیات شبیه حراج‌های فرنگی به نظر آید. برای مثال دستکش سفید به‌دست‌کردن جابه‌جاکنندگان آثار را، به پانتومیم تشبیه کردند، آن هم در وضعیتی که طی این سال‌ها، به دلیل سهل‌انگاری در برخی اماکن رسمی، برخی آثار صدمه جدی دیده‌اند.عده‌ای، قیمت بالای تعدادی از آثار را محل ایراد دانستند و جوزدگی و تازه‌به‌دوران‌رسیدگی خریداران و حضور صاحبان ثروت‌های بادآورده را دلیل آن دانسته‌اند.
گروهی نیز بر این نکته انگشت نهادند که به‌فروش‌رفتن میلیاردی اثر یک هنرمند درگذشته که یحتمل در دوره حیاتش روزهایی بوده که توان مالی خرید یک پاکت سیگار را هم نداشته، تأسف‌برانگیز است و اینکه آثار هنرمندان درقیدحیات با چنین اقبالی روبه‌رو نشده‌اند، را نشانه‌ای از بی‌توجهی به ساحت هنر دیده‌اند و حتی ‌توجه نکردن مراجع رسمی به معیشت هنرمندان را هم در این بی‌توجهی خریداران به آثار هنرمندان درقیدحیات مؤثر دانسته‌اند.
می‌توان از این دست، موارد دیگری نیز در اظهارنظرها دید، ولی به همین چند مورد بسنده کرده و نکاتی را که به گمانم در نقد این اتفاق نادیده گرفته شده اشاره‌وار بیان می‌کنم.
اول: چرا نمایشی‌بودن این حراج را منفی می‌بینیم؟ اگر بر این اعتقادیم که پاگرفتن اقتصاد هنر یک امر ضروری برای رونق فضای هنری کشور است و صاحبان سرمایه، خرید آثار هنری را باید به عنوان یک سرمایه‌گذاری مطمئن محسوب کنند، آیا روش بهتری جز برگزاری نمایش‌هایی اینچنین وجود دارد؟ این راهی آزموده در همه جهان برای جلب صاحبان سرمایه به خرید آثار هنری است. اتفاقا برای رونق اقتصاد هنر، الگوبرداری از روش‌های امتحان‌شده راه‌حلی منطقی است. آن هم از نمونه‌های مشابهی که سال‌ها به جزئیاتی مؤثر برای چنین نمایش‌هایی فکر کرده‌اند.
دوم: خریدار این آثار خود می‌داند که پولش را به چه میزان برای یک اثر خرج کند. اگر یک اثر در چنین حراجی‌ای به چندبرابر قیمت پایه فروخته می‌شود، اتفاقی است که در جاهای دیگر دنیا نیز رخ می‌دهد. زمان به خریدار نشان خواهد داد که سرمایه‌گذاری مطمئنی انجام داده یا نه. این سبب خواهد شد که به مرور وجود «کارشناس خرید» به مانند سایر نقاط جهان در کشور ما نیز جایگاه خود را پیدا کند.
سوم: خریدار- سرمایه‌گذار همیشه به‌دنبال خرید مطمئن و سرمایه‌گذاری با کمترین ریسک است. برای چنین اتفاقی طبیعی‌ترین کار، خرید یک برند است؛ چیزی که در هر خریدی امری عادی است. نام‌ها در حراج آثار هنری نشان‌دهنده اطمینان در سرمایه‌گذاری هستند. یک کارگردان با شهرت جهانی، یا هنرمندی متوفا که آثارش بارها با بالاترین قیمت فروش رفته، برای خریدار حکم یک برند را دارد و نشانه سرمایه‌گذاری مطمئن است، چه ون‌گوگ باشد یا سپهری. برای خریدار این مهم نیست که هنرمند چه شرایطی در زمان حیاتش داشته، و مگر او مسئول وضعیت زندگی هنرمند است؟ او مانند هر سرمایه‌گذاری باید به منافع خودش و یک خرید موفق فکر کند ولاغیر.
چهارم: فروشنده و خریدار بخش خصوصی مسئول این نیست که مراجع رسمی چه برخوردی با آثار هنری داشته و دارند. اینکه چنین مراجعی چه حمایتی از هنرمند می‌کنند یا نه، موضوعی است که در جای خود باید به آن پرداخت، ولی بخش خصوصی‌بودن داستان دیگری است و انگیزه‌بخشی به بخش خصوصی برای هزینه‌کردن در گستره هنر موضوعی بسیار پیچیده. یادمان باشد در مورد هر اتفاق و رفتاری باید در بستر همان اتفاق و رفتار به قضاوت نشست.

چهارمین دوره حراج هنر مدرن تهران برگزار شد و با بیش از 210 میلیارد ریال فروش به رکوردی جدید در فروش آثار هنری داخل کشور دست یافت؛ طوری که از 126 اثر شرکت‌داده‌شده در حراج، 125 اثر به فروش رفت؛ اتفاقی که هم در داخل و هم در خارج از کشور بازتاب گسترده‌ای داشت و شبکه‌های خبری و نشریات معتبر آن را پوشش دادند. مثلا گاردین در گزارشی این فروش را با توجه به تحریم‌ها و با مبلغی نزدیک به دوبرابر پیش‌بینی‌ها، بی‌سابقه دانست به‌خصوص که به‌دلیل تحریم‌های بانکی و مشکل انتقال پول، بیشتر خریداران، داخلی بوده‌اند. برخوردها اما در داخل کشور با این اتفاق رنگ و بویی دیگر داشت و گستره‌ای از ناباوری تا نفی را دربر می‌گرفت.اما سخن منتقدان از چه گونه بود؟برخی منتقدان این حراج، آن ‌را نمایشی و بی‌محتوا تعبیر کردند که سعی می‌کند حتی در جزئیات شبیه حراج‌های فرنگی به نظر آید. برای مثال دستکش سفید به‌دست‌کردن جابه‌جاکنندگان آثار را، به پانتومیم تشبیه کردند، آن هم در وضعیتی که طی این سال‌ها، به دلیل سهل‌انگاری در برخی اماکن رسمی، برخی آثار صدمه جدی دیده‌اند.عده‌ای، قیمت بالای تعدادی از آثار را محل ایراد دانستند و جوزدگی و تازه‌به‌دوران‌رسیدگی خریداران و حضور صاحبان ثروت‌های بادآورده را دلیل آن دانسته‌اند.
گروهی نیز بر این نکته انگشت نهادند که به‌فروش‌رفتن میلیاردی اثر یک هنرمند درگذشته که یحتمل در دوره حیاتش روزهایی بوده که توان مالی خرید یک پاکت سیگار را هم نداشته، تأسف‌برانگیز است و اینکه آثار هنرمندان درقیدحیات با چنین اقبالی روبه‌رو نشده‌اند، را نشانه‌ای از بی‌توجهی به ساحت هنر دیده‌اند و حتی ‌توجه نکردن مراجع رسمی به معیشت هنرمندان را هم در این بی‌توجهی خریداران به آثار هنرمندان درقیدحیات مؤثر دانسته‌اند.
می‌توان از این دست، موارد دیگری نیز در اظهارنظرها دید، ولی به همین چند مورد بسنده کرده و نکاتی را که به گمانم در نقد این اتفاق نادیده گرفته شده اشاره‌وار بیان می‌کنم.
اول: چرا نمایشی‌بودن این حراج را منفی می‌بینیم؟ اگر بر این اعتقادیم که پاگرفتن اقتصاد هنر یک امر ضروری برای رونق فضای هنری کشور است و صاحبان سرمایه، خرید آثار هنری را باید به عنوان یک سرمایه‌گذاری مطمئن محسوب کنند، آیا روش بهتری جز برگزاری نمایش‌هایی اینچنین وجود دارد؟ این راهی آزموده در همه جهان برای جلب صاحبان سرمایه به خرید آثار هنری است. اتفاقا برای رونق اقتصاد هنر، الگوبرداری از روش‌های امتحان‌شده راه‌حلی منطقی است. آن هم از نمونه‌های مشابهی که سال‌ها به جزئیاتی مؤثر برای چنین نمایش‌هایی فکر کرده‌اند.
دوم: خریدار این آثار خود می‌داند که پولش را به چه میزان برای یک اثر خرج کند. اگر یک اثر در چنین حراجی‌ای به چندبرابر قیمت پایه فروخته می‌شود، اتفاقی است که در جاهای دیگر دنیا نیز رخ می‌دهد. زمان به خریدار نشان خواهد داد که سرمایه‌گذاری مطمئنی انجام داده یا نه. این سبب خواهد شد که به مرور وجود «کارشناس خرید» به مانند سایر نقاط جهان در کشور ما نیز جایگاه خود را پیدا کند.
سوم: خریدار- سرمایه‌گذار همیشه به‌دنبال خرید مطمئن و سرمایه‌گذاری با کمترین ریسک است. برای چنین اتفاقی طبیعی‌ترین کار، خرید یک برند است؛ چیزی که در هر خریدی امری عادی است. نام‌ها در حراج آثار هنری نشان‌دهنده اطمینان در سرمایه‌گذاری هستند. یک کارگردان با شهرت جهانی، یا هنرمندی متوفا که آثارش بارها با بالاترین قیمت فروش رفته، برای خریدار حکم یک برند را دارد و نشانه سرمایه‌گذاری مطمئن است، چه ون‌گوگ باشد یا سپهری. برای خریدار این مهم نیست که هنرمند چه شرایطی در زمان حیاتش داشته، و مگر او مسئول وضعیت زندگی هنرمند است؟ او مانند هر سرمایه‌گذاری باید به منافع خودش و یک خرید موفق فکر کند ولاغیر.
چهارم: فروشنده و خریدار بخش خصوصی مسئول این نیست که مراجع رسمی چه برخوردی با آثار هنری داشته و دارند. اینکه چنین مراجعی چه حمایتی از هنرمند می‌کنند یا نه، موضوعی است که در جای خود باید به آن پرداخت، ولی بخش خصوصی‌بودن داستان دیگری است و انگیزه‌بخشی به بخش خصوصی برای هزینه‌کردن در گستره هنر موضوعی بسیار پیچیده. یادمان باشد در مورد هر اتفاق و رفتاری باید در بستر همان اتفاق و رفتار به قضاوت نشست.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.