|

پیوند عدالت و توسعه با اسلام

رها ‌معتمدی : برخی می‌گویند دلیل اصلی روی‌کارآمدن حزب «عدالت و توسعه» در ترکیه، تفاوت در سیاست‌گذاری‌های آنکاراست. با پیروزی این حزب اسلام‌گرا، احزاب لائیک که قوانین به‌جامانده از کمالیسم را اجرا می‌کردند، از صفحه سیاسی ترکیه حذف شدند. تا قبل از این پیروزی هرچند در مقاطعی اسلام‌گراها موفق شدند با جلب اکثریت آرا، کنترل دولت را در اختیار گیرند، اما دخالت ارتش ترکیه که بر اساس قانون اساسی آن کشور پشتیبان سکولاریسم و دیگر اصول سیاسی مورد تأکید آتاتورک است، مانع از تداوم حضور اسلام‌گراها در قوای مجریه و مقننه می‌شد تا اینکه حزب عدالت و توسعه سرانجام توانست دولت و مجلس را در اختیار بگیرد. حضور چهره‌های جدید اسلام‌گرا در رأس دولت، تغییراتی را در رفتار و موضع‌گیری‌های داخلی و بین‌المللی آنکارا به‌همراه داشت. از موضع‌گیری‌ها و عملکرد اخیر دولت ترکیه چنین برداشت می‌شود که رهبران آن کشور در پی ایفای نقشی منطقه‌ای در جغرافیای سیاسی خاورمیانه هستند و به‌همین دلیل، تأکید بر هویت اسلامی دولت آنکارا و پیوندهای عمیق آن با جهان اسلام و ترمیم نگاه مسلمانان به ترکیه از یک‌سو و نزدیکی با جهان غرب و اروپا از سوی دیگر، مورد توجه قرار گرفته است. این دو راهبرد با اهمیتی یکسان از سوی رهبران سیاسی آنکارا تعقیب می‌شود. مورد اول یعنی تحکیم مناسبات دولت ترکیه با کشورهای اسلامی، ‌آنکارا را بر آن داشت تا عظمت گذشته امپراتوری عثمانی را بازآفرینی کند و برای این بازآفرینی، ترکیه وارد بازی سیاسی فلسطینی‌ها شد و سعی کرد تا میان دو جنبش فتح و حماس میانجیگری کند؛ سپس پا را از این فرا‌تر گذاشت و به وسط بازی سوریه‌ـ‌اسرائیل وارد شد. درحقیقت، ترکیه یک پا را در غرب ‌می‌گذاشت و پای دیگر خود را در معادلات خاورمیانه محکم می‌کرد.
حزب عدالت و توسعه با این وعده به قدرت رسید که روابط ترکیه با غرب را تا آنجا گسترش دهد که به عضویت دائمی اتحادیه اروپا درآید، اما سیاست خارجی این کشور در طول چند سال گذشته کاملا دگرگون شده و توجه به کشورهای همسایه خاورمیانه، به جای حفظ هم‌پیمانی سنتی با غرب در دستور کار قرار گرفت. از سوی دیگر، «نئوعثمانیسم» یکی دیگر از تغییراتی است که حزب عدالت و توسعه درصدد اجرای آن است. در بحث تشکیل عثمانی جدید، درحقیقت این حزب می‌خواهد در حوزه نفوذ امپراتوری عثمانی ایفای نقش کند و نفوذ سیاسی، فرهنگی و اقتصادی را در این مناطق افزایش دهد. با این رویکرد جدید و با برجسته‌کردن عناصر تاریخی، فرهنگی و جغرافیایی، موقعیت ژئوپلیتیکی ترکیه به‌کلی تغییر خواهد کرد و در درون این رویکرد، جلوه‌هایی از اسلام‌گرایی، ترک‌گرایی، شرق‌گرایی و غرب‌گرایی دیده می‌شود. در این مسیر مهم‌ترین عامل، اقتصاد است. «داووداوغلو»، نخست‌وزیر ترکیه، در این زمینه می‌گوید: «دیپلماسی برای کسب غرور نیست، بلکه برای کسب منافع مالی است. برای رشد اقتصادی باید حجم روابط اقتصادی ترکیه با کشورهای همسایه هم افزایش داشته باشد.»

رها ‌معتمدی : برخی می‌گویند دلیل اصلی روی‌کارآمدن حزب «عدالت و توسعه» در ترکیه، تفاوت در سیاست‌گذاری‌های آنکاراست. با پیروزی این حزب اسلام‌گرا، احزاب لائیک که قوانین به‌جامانده از کمالیسم را اجرا می‌کردند، از صفحه سیاسی ترکیه حذف شدند. تا قبل از این پیروزی هرچند در مقاطعی اسلام‌گراها موفق شدند با جلب اکثریت آرا، کنترل دولت را در اختیار گیرند، اما دخالت ارتش ترکیه که بر اساس قانون اساسی آن کشور پشتیبان سکولاریسم و دیگر اصول سیاسی مورد تأکید آتاتورک است، مانع از تداوم حضور اسلام‌گراها در قوای مجریه و مقننه می‌شد تا اینکه حزب عدالت و توسعه سرانجام توانست دولت و مجلس را در اختیار بگیرد. حضور چهره‌های جدید اسلام‌گرا در رأس دولت، تغییراتی را در رفتار و موضع‌گیری‌های داخلی و بین‌المللی آنکارا به‌همراه داشت. از موضع‌گیری‌ها و عملکرد اخیر دولت ترکیه چنین برداشت می‌شود که رهبران آن کشور در پی ایفای نقشی منطقه‌ای در جغرافیای سیاسی خاورمیانه هستند و به‌همین دلیل، تأکید بر هویت اسلامی دولت آنکارا و پیوندهای عمیق آن با جهان اسلام و ترمیم نگاه مسلمانان به ترکیه از یک‌سو و نزدیکی با جهان غرب و اروپا از سوی دیگر، مورد توجه قرار گرفته است. این دو راهبرد با اهمیتی یکسان از سوی رهبران سیاسی آنکارا تعقیب می‌شود. مورد اول یعنی تحکیم مناسبات دولت ترکیه با کشورهای اسلامی، ‌آنکارا را بر آن داشت تا عظمت گذشته امپراتوری عثمانی را بازآفرینی کند و برای این بازآفرینی، ترکیه وارد بازی سیاسی فلسطینی‌ها شد و سعی کرد تا میان دو جنبش فتح و حماس میانجیگری کند؛ سپس پا را از این فرا‌تر گذاشت و به وسط بازی سوریه‌ـ‌اسرائیل وارد شد. درحقیقت، ترکیه یک پا را در غرب ‌می‌گذاشت و پای دیگر خود را در معادلات خاورمیانه محکم می‌کرد.
حزب عدالت و توسعه با این وعده به قدرت رسید که روابط ترکیه با غرب را تا آنجا گسترش دهد که به عضویت دائمی اتحادیه اروپا درآید، اما سیاست خارجی این کشور در طول چند سال گذشته کاملا دگرگون شده و توجه به کشورهای همسایه خاورمیانه، به جای حفظ هم‌پیمانی سنتی با غرب در دستور کار قرار گرفت. از سوی دیگر، «نئوعثمانیسم» یکی دیگر از تغییراتی است که حزب عدالت و توسعه درصدد اجرای آن است. در بحث تشکیل عثمانی جدید، درحقیقت این حزب می‌خواهد در حوزه نفوذ امپراتوری عثمانی ایفای نقش کند و نفوذ سیاسی، فرهنگی و اقتصادی را در این مناطق افزایش دهد. با این رویکرد جدید و با برجسته‌کردن عناصر تاریخی، فرهنگی و جغرافیایی، موقعیت ژئوپلیتیکی ترکیه به‌کلی تغییر خواهد کرد و در درون این رویکرد، جلوه‌هایی از اسلام‌گرایی، ترک‌گرایی، شرق‌گرایی و غرب‌گرایی دیده می‌شود. در این مسیر مهم‌ترین عامل، اقتصاد است. «داووداوغلو»، نخست‌وزیر ترکیه، در این زمینه می‌گوید: «دیپلماسی برای کسب غرور نیست، بلکه برای کسب منافع مالی است. برای رشد اقتصادی باید حجم روابط اقتصادی ترکیه با کشورهای همسایه هم افزایش داشته باشد.»

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.