|

دوروی سکه نشر کتاب در ایران

سلیمان فرهادیان: یکی از موضوعات کلی که همواره مطرح می‌شود کم‌بودن سرانه مطالعه در ایران و همچنین ابراز شگفتی از ازدحام جمعیت کتاب‌نخوان در نمایشگاه کتاب است، بعد هم احتمالا نتیجه می‌گیرند که مراجعه‌کنندگان به نمایشگاه اصولا کتاب‌خوان نیستند و در کمبود تفریحگاه‌های عمومی، نمایشگاه نقش تفریحگاه را برای مردم بازی می‌کند. یکی دیگر از موضوعات، کاهش تدریجی تیراژ یا شمارگان کتاب‌ها در سال‌های اخیر است؛ به‌طوری‌که در چند سال اخیر به عدد حیرت‌آور 500 تا هزار نسخه رسیده است. مقایسه این اعداد با شمارگان دست‌کم صدهزارتایی کتاب در دیگر کشورها و حتی در ایران سال‌های گذشته، باعث می‌شود آه از نهاد هر شیفته فرهنگی برآید. برخی از کارشناسان دلیل این کاهش تدریجی تیراژ کتاب‌ها را سیاست‌های دولتی یا تغییر سبک زندگی و باورهای مردم می‌دانند و راهکارهایی هم برای برون‌رفت از این وضعیت ارائه می‌دهند.
البته در اینکه سرانه مطالعه در ایران کم است و مردم با کتاب (یا دیگر محصولات فرهنگی مانند فیلم و موسیقی) رابطه چندانی ندارند، شکی نیست و درنتیجه سواد عمومی کم است و برای این کمبود سواد عمومی نیز هیچ عذر و بهانه‌ای پذیرفتنی نیست. اما این یک‌روی سکه است. روی دیگر سکه افزایش قابل‌توجه عنوان کتاب‌های تألیف و ترجمه است. طبق آمار وزارت ارشاد، سال گذشته بیش از 64 هزار مجوز برای کتاب صادر شده است؛ یعنی بیش از 175 عنوان کتاب در روز که البته این‌یکی آمار دلگرم‌کننده‌ای است. جالب آنکه همان منتقدانی که از کم‌بودن شمارگان کتاب‌ها گله می‌کردند، اکنون می‌پرسند چرا در جامعه‌ای این‌چنین کتاب‌نخوان، این همه کتاب با عنوان‌های مختلف منتشر می‌شود؟ حتی دوستی به طنز می‌گفت ایران کشور عجیبی است؛ چون تعداد کتاب‌نویس‌هایش از تعداد کتاب‌خوان‌ها پیشی گرفته است. برای آنکه ارزیابی وضعیت نشر ایران واقعی‌تر شود، بهتر است انتشار روزنامه در آمریکا و ژاپن را از دو دیدگاه با هم مقایسه کنیم:
1- پرتیراژترین روزنامه آمریکا، یو‌اس‌ای‌تودی است که شمارگان آن به حدود دومیلیون‌و 250 هزار نسخه در روز می‌رسد. پرتیراژترین روزنامه ژاپن نیز یومیوری شیمیون است که تیراژش بیش از 14 میلیون نسخه است. از مقایسه این دو عدد باید نتیجه گرفت ژاپنی‌ها روزنامه‌خوان‌تر و در نتیجه بافرهنگ‌تر هستند.
2- در آمریکا بیش از هزارو 400 عنوان روزنامه چاپ می‌شود، درحالی‌که در ژاپن فقط 110 عنوان روزنامه. از مقایسه این دو عدد باید نتیجه گرفت آمریکایی‌ها روزنامه‌خوان‌تر و در نتیجه بافرهنگ‌تر هستند.
اما به وضوح مشخص است که هر دو نتیجه‌گیری غلط هستند؛ چون فقط به بخشی از آمار توجه کرده‌اند. در مورد وضعیت نشر کتاب در ایران نیز وضعیت تا حدودی شبیه همین ماجراست. در سال‌های گذشته شمارگان کتاب‌ها زیاد بود اما عنوان کتاب‌های تنوع چندانی نداشت اما امروز با افزایش عنوان و تنوع کتاب‌ها، از شمارگان آنها کاسته شده است. اتفاقا یکی از نشانه‌های توسعه فرهنگی در یک جامعه، تنوع محصولات فرهنگی است که به‌نظر می‌رسد کشور ما از این لحاظ آمار قابل‌قبولی داشته باشد.

سلیمان فرهادیان: یکی از موضوعات کلی که همواره مطرح می‌شود کم‌بودن سرانه مطالعه در ایران و همچنین ابراز شگفتی از ازدحام جمعیت کتاب‌نخوان در نمایشگاه کتاب است، بعد هم احتمالا نتیجه می‌گیرند که مراجعه‌کنندگان به نمایشگاه اصولا کتاب‌خوان نیستند و در کمبود تفریحگاه‌های عمومی، نمایشگاه نقش تفریحگاه را برای مردم بازی می‌کند. یکی دیگر از موضوعات، کاهش تدریجی تیراژ یا شمارگان کتاب‌ها در سال‌های اخیر است؛ به‌طوری‌که در چند سال اخیر به عدد حیرت‌آور 500 تا هزار نسخه رسیده است. مقایسه این اعداد با شمارگان دست‌کم صدهزارتایی کتاب در دیگر کشورها و حتی در ایران سال‌های گذشته، باعث می‌شود آه از نهاد هر شیفته فرهنگی برآید. برخی از کارشناسان دلیل این کاهش تدریجی تیراژ کتاب‌ها را سیاست‌های دولتی یا تغییر سبک زندگی و باورهای مردم می‌دانند و راهکارهایی هم برای برون‌رفت از این وضعیت ارائه می‌دهند.
البته در اینکه سرانه مطالعه در ایران کم است و مردم با کتاب (یا دیگر محصولات فرهنگی مانند فیلم و موسیقی) رابطه چندانی ندارند، شکی نیست و درنتیجه سواد عمومی کم است و برای این کمبود سواد عمومی نیز هیچ عذر و بهانه‌ای پذیرفتنی نیست. اما این یک‌روی سکه است. روی دیگر سکه افزایش قابل‌توجه عنوان کتاب‌های تألیف و ترجمه است. طبق آمار وزارت ارشاد، سال گذشته بیش از 64 هزار مجوز برای کتاب صادر شده است؛ یعنی بیش از 175 عنوان کتاب در روز که البته این‌یکی آمار دلگرم‌کننده‌ای است. جالب آنکه همان منتقدانی که از کم‌بودن شمارگان کتاب‌ها گله می‌کردند، اکنون می‌پرسند چرا در جامعه‌ای این‌چنین کتاب‌نخوان، این همه کتاب با عنوان‌های مختلف منتشر می‌شود؟ حتی دوستی به طنز می‌گفت ایران کشور عجیبی است؛ چون تعداد کتاب‌نویس‌هایش از تعداد کتاب‌خوان‌ها پیشی گرفته است. برای آنکه ارزیابی وضعیت نشر ایران واقعی‌تر شود، بهتر است انتشار روزنامه در آمریکا و ژاپن را از دو دیدگاه با هم مقایسه کنیم:
1- پرتیراژترین روزنامه آمریکا، یو‌اس‌ای‌تودی است که شمارگان آن به حدود دومیلیون‌و 250 هزار نسخه در روز می‌رسد. پرتیراژترین روزنامه ژاپن نیز یومیوری شیمیون است که تیراژش بیش از 14 میلیون نسخه است. از مقایسه این دو عدد باید نتیجه گرفت ژاپنی‌ها روزنامه‌خوان‌تر و در نتیجه بافرهنگ‌تر هستند.
2- در آمریکا بیش از هزارو 400 عنوان روزنامه چاپ می‌شود، درحالی‌که در ژاپن فقط 110 عنوان روزنامه. از مقایسه این دو عدد باید نتیجه گرفت آمریکایی‌ها روزنامه‌خوان‌تر و در نتیجه بافرهنگ‌تر هستند.
اما به وضوح مشخص است که هر دو نتیجه‌گیری غلط هستند؛ چون فقط به بخشی از آمار توجه کرده‌اند. در مورد وضعیت نشر کتاب در ایران نیز وضعیت تا حدودی شبیه همین ماجراست. در سال‌های گذشته شمارگان کتاب‌ها زیاد بود اما عنوان کتاب‌های تنوع چندانی نداشت اما امروز با افزایش عنوان و تنوع کتاب‌ها، از شمارگان آنها کاسته شده است. اتفاقا یکی از نشانه‌های توسعه فرهنگی در یک جامعه، تنوع محصولات فرهنگی است که به‌نظر می‌رسد کشور ما از این لحاظ آمار قابل‌قبولی داشته باشد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.