مصاحبه اختصاصی با میشاییل کلبرگ
حین نوشتن، چیزی به اسم ادبیات جهانی وجود ندارد
پویا رفویی
از میشاییل کلبرگ نویسنده معاصر آلمانی یک کتاب بیشتر به فارسی ترجمه نشده است. «کمونیست موماتر»، یکی از مجموعه داستانهای این نویسنده را سال گذشته، نشر پیدایش با ترجمه مریم مویدپور منتشر کرد. با این همه کلبرگ در زمره نویسندگان پرکار آلمانی است. بیش از ده جلد رمان و داستان کوتاه منتشر کرده است. رمان بیمارستان آمریکایی (2010) بسیار مورد توجه مخاطبان و منتقدان ادبی جهان قرار گرفت. کلبرگ جوایز ادبی بسیاری دریافت کرده است.جایزه اونگلیشربوخ پرایز که شاید معتبرترین جایزه ادبی آلمان باشد در سال 2011 به بیمارستان آمریکایی تعلق گرفت. علاوهبر این وی عضو فعال انجمن قلم آلمان هم هست و در پروژهای موسوم به «تبادل ادبیات شرق و غرب» همکاری میکند. آثار کلبرگ به چندین زبان جهان ترجمه شده است. در اردیبهشت ماه امسال کلبرگ با دعوت ناشر ایرانیاش به ایران آمد و در جلسات متعددی حضور پیدا کرد. مصاحبهای که میخوانید حاصل جلسهای است که در تاریخ 24 اردیبهشت ماه در سرای اهل قلم برگزار شد. در این جلسه که مریم مویدپور، مترجم «کمونیست موماتر» هم حضور داشت، کلبرگ به شکل پرسش و پاسخ دیدگاههای خود درباره ادبیات را مطرح کرد. در ادامه، محمود حسینیزاد درباره نسل تازه نویسندگان آلمان و انگیزهاش در ترجمه آثار آنها به فارسی صحبت کرد و دگرگونیهای اخیر داستاننویسی آلمان را بررسی کرد. حسینیزاد در ضمن سخنانش مصداقهایی را از بین ترجمههایش ارائه میکرد که برای مخاطبان حاضر در مجلس جالب توجه بود. مریم مویدپور هم در پاسخ به این سؤال که به چه نیتی کلبرگ را ترجمه کرده است، مهمترین دلیلش را عدم آشنایی کافی ایرانیان با سبک تازه نویسندگان آلمانی میدانست. مویدپور بر این نظر بود که شناخت فارسی زبانان از ادبیات داستانی آلمان نادرست و مبتلا به تأخیر تاریخی است. «ما از یک جایی به بعد ادبیات آلمان را دنبال نکردهایم». کلبرگ که تمایل چندانی به حرفزدن درباره آثار خود نداشت، ترجیح میداد تا جلسه پرسش و پاسخ حول محور مفهوم کلی ادبیات و به زبان انگلیسی باشد. غرض اصلی وی، به تأکید خودش بیان تجربیاتش از ادبیات آلمان و جهان بر مبنای کار نویسندگی و مترجمی بود.
یکی از دغدغههای شما در اغلب آثارتان نتایج و تأثیرات وحدت مجدد دو آلمان است. از منظری وسیعتر، این رویداد چه تغییراتی در ادبیات معاصر آلمان ایجاد کرده است؟
آلمان غربی و شرقی تا حدی دو ادبیات جداگانه داشتند. بعد از اتحاد، وضعیت عجیب بود. ما با توسعه و ادغام دو کشور روبهرو بودیم که هر دو به یک زبان سخن میگفتند. اما در بحث از ادبیات، کار به این سادگی نبود. به نظرم ادبیات آلمانی با پدیدهای به اسم «تفاوت» روبهرو شد. این تفاوت بیش از هرچیز در منابع ادبی به چشم میخورد. لازم بود بعد از اتحاد، ادبیات تازگی پیدا کند. اما شیوه نگارش این دو کشور یکسان نبود. نخست باید بگویم که نزدیک به نود در صد ادبیات کلاسیک و مدرن آلمانی متعلق به مناطقی است که در قلمرو آلمان شرقی قرار میگرفت. اما در سالهای جدایی اتفاق دیگری هم افتاده بود. آلمان غربیها، بیشتر به قریحه داستانگویی اهمیت میدادند و گیرایی داستان برایشان اولویت داشت. در آلمان شرقی مفهوم ادبیات مهم بود. نقد ادبی در بخش شرقی نقش بیشتری دارد. در مورد خودم میتوانم بگویم که موقع برداشتهشدن دیوار سی ساله بودم. همان موقع تصمیم گرفتم که دراینباره، رمان بزرگی بنویسم. به گمانم خیلی از نویسندهها در آن ایام تصمیم گرفتند که درباره اتحاد دو آلمان بنویسند. اولین کتابم که منتشر شد، واکنشها در بین مخاطبان آلمان غربی و شرقی فرق
میکرد. به نظرم، منتقدان آلمان غربی راضیتر بودند. اما در آلمان شرقی، قضیه فرق میکرد. آنها به تکنیک و شیوه داستاننویسی اهمیت زیادی میدهند. سنت داستاننویسی در این دو منطقه با هم متفاوت بود. در آلمان شرقی ادبیات انقلابی اهمیت داشت. این ادبیات خودش به دو بخش جداگانه تقسیم میشد. یکی ادبیات کارگری بود که به زندگی پرولترها اختصاص داشت و خیلی از نویسندگان این نوع ادبیات نیز متعلق به همین بخش از جامعه بودند، و دیگری ادبیاتی بود که انقلاب هنری در آن روی میداد. در آلمان غربی بعد از جنگ، ارزشهای دیگری بر ادبیات حاکم بود. آنها به نفس قصهگویی و جذابیت داستان خیلی اهمیت میدادند.
شما اصالتا آلمانی هستید و نوشتن را نیز در آلمان آغاز کردهاید. اما بعد به فرانسه میروید. رابطه فرانسه و آلمان حاشیهها و پسزمینههای خاص خودش را دارد. گذشته از تفاوت زبانی، تلقی این دو کشور اروپایی از ادبیات چه تفاوتهایی دارد؟
زیاد این سؤال را از من میپرسند. مسئله روابط آلمان و فرانسه جذابیتی عامهپسند دارد. ببینید، آلمان و فرانسه دو کشور همسایهاند که نزدیک به هزار سال اشکال متفاوتی از ارتباط را تجربه کردهاند. جنگ، نفرت، حسادت و دوستی در ادوار متفاوت تاریخ شکل غالب این رابطه را شکل میداده است. علاوهبر این، آلمان و فرانسه بهشدت بر یکدیگر نظارت دارند. در قرن بیستویکم بین آلمان و فرانسه رابطه دوستانهای برقرار است، اما در حوزه ادبیات باید بدانیم که در قرون نوزدهم و بیستم، بین اروپاییها ادبیات آلمانی مهمتر از ادبیات فرانسه بود. در قرون هجده و نوزده ادبیات آلمانی به اندازه فلسفهاش اهمیت داشت. حوالی یک قرن پیش بود که گوته، از مفهوم تازهای با عنوان «ادبیات جهانی» سخن گفت. در آن زمان بیش از نود در صد مخاطبان ادبیات، آثار بومیخودشان را میخواندند. آلمانیها، ادبیات آلمان را ترجیح میدادند و فرانسویها هم به نویسندگان خودشان بیشتر از هرجای دیگر جهان اهمیت میدادند. اما حالا این وضع برقرار نیست و ایده گوته تا حد زیادی محقق شده است.
از صحبتهای شما میتوان نتیجه گرفت که هماینک، ادبیات جهانی شده است. در آثار شما هویت در بافت جغرافیایی، سیاسی و تاریخی دستمایه طنزی منحصربهفرد است. از نظر شما ادبیات جهانی و ادبیات بومی یا ملی چه تفاوتی با هم دارند؟
ببینید در اینجا با دو بحث جداگانه سروکار داریم. یکی خواندن ادبیات است و دیگری خلق آن. همانطور که گفتم، تا یک قرن قبل اغلب مخاطبان جهان متأثر از ادبیاتی بودند به زبان خودشان و درباره خودشان. آلمانیها بیشتر ادبیات آلمان را میخواندند و ترجمه چندان طرفدار نداشت. نویسندهها هم متأثر از نویسندگان همزبان ماقبل یا معاصر با خودشان بودند. ادبیات در هر زبانی از مکتوبات همان زبان تأثیر میگرفت. اما امروزه دیگر چنین چیزی عمومیت ندارد. مثلا تأثیر پروست بر نوشتههای من از هر نویسنده آلمانی بیشتر بوده است. در آلمان نویسندگانی هستند که از ادبیات آمریکا تأثیر پذیرفتهاند. همه اینها مربوط به تجربه خواندن است. در حین نوشتن، چیزی به اسم ادبیات جهانی وجود ندارد. من بر این باورم که هیچ نویسندهای نمیتواند با نوشتن از جهان ادبیات خلق کند. هر نویسندهای در درجه نخست با محیط اطرافش آغاز میکند. در ادبیات مدرن نوشتن با نوشتن از فرد آغاز میشود و بعد قلمرو روایت وسعت پیدا میکند. در ادبیات با احساسهای انسانی سروکار داریم. این است که محیط پیرامون نویسنده اهمیت دارد. جوهر گفتنیهای هر نویسندهای با بیان احساس شخصیتها درباره
فرد، خانواده، شهر و سرزمین آغاز میشود. نویسندهها ادبیات را جهانی نمیکنند، بلکه این مخاطبان هستند که ممکن است با علاقه نشاندادن به اثری، آن را جهانی کنند. یکی از ملزومات ادبیات این است که باور کنیم ما هریک متعلق به جایی هستیم که بر وضعیت حیات ما اثر گذاشته است. من در آثار خودم معمولا با فرد شروع میکنم. با فردی که در وضعیت حیات قرار گرفته است و نمیداند این وضعیت، تقدیر او است یا دگرگون میشود. بههرحال، به گمان من ادبیات با «منطقه» و «اقلیم» آغاز میشود.
به این ترتیب ادبیات در چارچوب هویت سیاسی مشخصی امکان بروز پیدا میکند. شاید به همین دلیل است که شخصیتهای داستانی شما اینقدر با گذشته سیاسی خودشان دست به گریباناند؟
من دوباره به سؤال قبل برمیگردم. ادبیات میتواند همه جهان را تحتتأثیر قرار دهد، اما نمیتواند از همه جای جهان به یکسان تأثیر بپذیرد. دلیلش این است که ما در ادبیات با احساسات انسانی مواجهیم. مثلا احساس ترس، از محیط اطراف هرکس سرچشمه میگیرد. ترس باید در نزدیکی ما، ما را بترساند. پدیدههای ترسناک فقط از نزدیک ترسناکاند. از این بابت، ادبیات رسانه نیست. یا اگر رسانه باشد مثل رسانههای جمعی نیست. برای رسانهها محیط دور یا نزدیک تفاوت زیادی نمیکند. اما در ادبیات مکان اهمیت دارد. وضعیت داستانی با مکانهای نزدیک به ما شکل میگیرد. مسئله هویت را طور دیگری باید دید. نباید فقط به هویت اکتفا کرد. ادبیات، محل دیدار با رؤیاهای دیگران است. ما تا چه حد امکان خواندن ادبیات دیگران را داریم. همانطور که گفتم از قرن نوزدهم تا به حال، خواندن ادبیات دیگران آسان و آسانتر شده است. ذهن بچههای من مملو از رؤیاها و افسانههای آفریقایی، آسیایی و حتی ایرانی است. اوایل باورم نمیشد که آنها میتوانند با چنین داستانهایی ارتباط برقرار کنند. اما تدریجا متقاعد شدم که چنین چیزی ممکن است. تأکید بر شروع ادبیات بود. ادبیات با مکانهای
نزدیک اتفاق میافتد. در غیر این صورت «وضعیت» شکل نمیگیرد.
ولی سیاست در داستانهای شما نقش پررنگتری دارد. شخصیتهای داستانهای شما با آنکه اهل سیاست نیستند، زندگیشان را رویدادهایی سیاسی رقم میزند. علاوهبر این شما عضو انجمن قلم آلمان هستید و در پروژه «تبادل نویسندگان غرب و شرق» فعالیت میکنید. نسبت بین سیاست و ادبیات را چطور ارزیابی میکنید؟
من این سؤال را به شکل دیگری طرح میکنم. پرسش این است که برخورد ادبیات با سیاست چگونه است؟ یا میتوان اینطور پرسید که من در آثارم چه برخوردی با سیاست دارم. از چشم من، ادبیات همواره درپی یافتن حقیقت ذهن آدمی است. بر «حقیقت» تأکید میکنم. زیرا به نظرم حقیقت در زندگی سیاسی همه ما نقش مهمی دارد. ظاهرا با این تعبیر اکثریت موافقاند. اما مشکل وقتی پدید میآید که حقیقت را با مفهوم «خیر» یکسان فرض کنند. بنابراین در توضیح نسبت بین سیاست و ادبیات باید بگویم که اولویت نخست ادبیات بیان حقیقت است و نه موعظه خیر. سیاستمدارها در پی خیر، مصلحت و منفعت هستند. و این را هم باید اضافه کنم که خیر و حقیقت همیشه به موازات یکدیگر پیش نمیروند. خیلی وقتها بیان حقیقت با مصالح سیاسی همخوانی ندارد. ادبیات زندگی را طوری رمزگشایی میکند که از دل آن حقیقت بیرون میزند. سیاست با سؤالهای سادهای در زندگی ما حلول میکند. برای همه ما اتفاقهایی پیش میآید که شاید در وقوع آنها نقش چندانی نداشته باشیم. اما به محض این اینکه از خودمان میپرسیم که چه کار میتوان کرد و چه کار باید کرد، سروکله سیاست پیدا میشود. ببینید در آلمان قرن بیستم،
سیاست کلمه دردناکی است. در آلمان خیلیها بر این باورند که چطور میتوان از شر سیاست خلاص شد. معمولا هم راهحل این است که با شیوههای فردی و تصمیم برای تغییر زندگی شخصی میتوان بر هولناکی سیاست غلبه کرد. سیاست در زندگی ما ناشی از واکنش در برابر رویدادهایی بود که هرکس جداگانه راهحلی برایش مییافت. در داستانهای من، سیاست حامل نوعی الهام است. در رمان «بیمارستان آمریکایی»، آدمها معضلات سیاسی را به شیوههای خلاقانه خاص خودشان حلوفصل میکنند. شخصیتهای داستانهای من از خودشان میپرسند «تو چطور میبینی؟» «تو چطور از پس این وضعیت برمیآیی؟»
همانطور که گفتم به نظر من ادبیات با فرد و وضعیت آغاز میشود. هرجا زمان و مکان به شکل وضعیت در بیاید، خودبهخود سیاست حضور خواهد داشت. ولی توجه داشته باشید که سیاست بر جمع اعمال میشود. و به همین دلیل است که سیاستمدارها «خیر» را بیشتر از «حقیقت» موعظه میکنند. اما آدمها هرکدام رفتار متفاوتی در برابر اتفاقات سیاسی دارند. من در مقام نویسنده دو برخورد با سیاست دارم. نخست آنکه میکوشم لایههای «خیر» را کنار بزنم تا حقیقت زیسته بروز کند. دوم اینکه در سیر داستان نشان بدهم که هر فردی چطور با الهام خلاقانهای شرایط سیاسی را پشت سر میگذارد.
تا چه اندازه با ادبیات معاصر ایران آشنا هستید؟ آیا نویسندگان معاصر ایران را میشناسید و احیانا چیزی از آنها خواندهاید؟
قبل از پاسخ به این سؤال میخواهم در پاسخ به پرسش قبلی مطلب دیگری را هم اضافه کنم. تجربه فلسفه آلمانی در قرون هجده و نوزده این ایده را هم مطرح میکرد که ادبیات، خلق زیبایی است. نباید فکر کرد که نویسنده از طریق ادبیات بیواسطه با حقیقت روبهرو میشود. در عرصه ادبیات، خلق زیبایی هم اهمیت دارد. آیا نفس بازنمایی حقیقت در برابر مصلحت سیاسی کفایت میکند؟ ادبیات حقیقت و زیبایی را در کنار هم ممکن میکند. در این که با زیبایی به حقیقت میرسیم و یا بالعکس، نظرهای متفاوتی هست. اما اولویتهای ادبیات حقیقت یا زیبایی است. در طرف مقابل، با «خیر» اخلاقی یا سیاسی روبهرو هستیم. این رویکرد به ادبیات لطمه میزند. دلیلش هم این است که خیر در هر شکلش به خلاقیت میدان نمیدهد. در عرصه ادبیات به سختی میتوان خیرها و مصلحتهای تازهای ایجاد کرد. بنابراین، نویسنده وقتی به سراغ سیاست میرود، نیتهایی متفاوت با رفتار و هنجار سیاستمداران مد نظر دارد. من در آثارم تأثیر سیاست را در زندگی فردی آدمها دنبال میکنم. سیاست بنا به ذات خودش برای جمع تصمیم میگیرد، اما هر یک از آدمها به شکل خودش آن را تجربه میکند. به همین دلیل است که معتقدم
ادبیات در قدم نخست قومی، شهری، ناحیهای و ملی است. زیرا ما با گفتنیهای آدمها سروکار داریم و جان کلام هر آدمی از وضعیتش نشئت میگیرد.
در بین نویسندگان معاصر ایران، بیشتر از بقیه با آثار محمود دولتآبادی و امیرحسن چهلتن آشنا هستم.
شما بهجز نوشتن، ترجمه هم میکنید. آثار نویسندگانی مثل پروست، فاکنر و دوس پاسوس را به آلمانی ترجمه کردهاید. به نظرتان خلق ادبیات از طریق بیواسطه نوشتن یا ترجمهکردن چه تفاوتی دارد؟
در ایران ترجمه ادبی علاقمندان زیادی دارد. در همین سفر با دانشجویان رشته مترجمی دیدار کردهام و کارگاه ترجمهای هم با آنها داشتهام. شخصا اینطور فکر میکنم که در دنیای معاصر بار سنگینی بر روی مترجمها است. چند دهه قبلتر بحث زیادی درباره تعهد مطرح بود. مسئله بر سر این بود که ادبیات باید متعهد باشد یا نویسنده. این بحثها به پاسخ روشنی نرسید و بعد هم فروکش کرد. مدتها است که کمتر کسی درباره تعهد ادبیات صحبت میکند. من گمان میکنم که ادبیات متعهد وجود دارد و بار این تعهد به دوش مترجمان است. در مسئله جهانیشدن ادبیات که پیشتر صحبتش شد هم بر این باورم که نویسندهها، جهانی نمینویسند، بلکه این مترجمان هستند که آثار نویسندهها را جهانی میکنند. مترجم هم در انتخاب اثر به ادبیات متعهد است و هم در نحوه ترجمه آن. بنابراین آن بحث قدیمی تعهد نویسنده یا تعهد ادبیات در مورد مترجمها مصداق ندارد. در شرایط فعلی، این مترجمان هستند که هنوز ادبیات را جدی میگیرند و در قبالش احساس مسئولیت میکنند. در کارگاه ترجمه، برای دانشجویان از تمثیل پاتیل لبالب از آب استفاده کردم. ترجمه اثر ادبی مثل این است که بخواهی، پاتیل سنگین
لبالبی را از جایی به جای دیگر انتقال بدهی. مسلما قسمتی از آب به ناچار لب پر میزند و میریزد و هدر میشود. این اتفاق ناگزیر ترجمه است. ولی مترجم متعهد با شکیبایی و سماجت هر کاری بتواند میکند تا سرانجام پاتیل تمثیلی ما را به مقصد برساند. من به تجربه دریافتهام که اگر پاتیل را با هشتاد درصد محتویاتش به مقصد برسانیم، عملا ترجمه خوبی ارائه کردهایم.
در ترجمه ادبی آدمهایی با زبانهای متفاوت از این فرصت برخوردار میشوند تا یکدیگر را درک کنند. از این جنبه که به ترجمه نگاه کنیم، درمییابیم که رسانه واقعی ادبیات است. ما از طریق وسایل ارتباطی یکدیگر را میبینیم، اما هیچوقت با هم آشنا نمیشویم. همین خود من که الان در ایرانم و سه هزار کیلومتر از خانهام دورم، میتوانم با آدمها ارتباط برقرار کنم و ایران را ببینم. اما اگر قرار باشد که زندگی ایرانیها را درک کنم، ترجیح میدهم یا داستانشان را بخوانم یا داستانم را بخوانند.
از میشاییل کلبرگ نویسنده معاصر آلمانی یک کتاب بیشتر به فارسی ترجمه نشده است. «کمونیست موماتر»، یکی از مجموعه داستانهای این نویسنده را سال گذشته، نشر پیدایش با ترجمه مریم مویدپور منتشر کرد. با این همه کلبرگ در زمره نویسندگان پرکار آلمانی است. بیش از ده جلد رمان و داستان کوتاه منتشر کرده است. رمان بیمارستان آمریکایی (2010) بسیار مورد توجه مخاطبان و منتقدان ادبی جهان قرار گرفت. کلبرگ جوایز ادبی بسیاری دریافت کرده است.جایزه اونگلیشربوخ پرایز که شاید معتبرترین جایزه ادبی آلمان باشد در سال 2011 به بیمارستان آمریکایی تعلق گرفت. علاوهبر این وی عضو فعال انجمن قلم آلمان هم هست و در پروژهای موسوم به «تبادل ادبیات شرق و غرب» همکاری میکند. آثار کلبرگ به چندین زبان جهان ترجمه شده است. در اردیبهشت ماه امسال کلبرگ با دعوت ناشر ایرانیاش به ایران آمد و در جلسات متعددی حضور پیدا کرد. مصاحبهای که میخوانید حاصل جلسهای است که در تاریخ 24 اردیبهشت ماه در سرای اهل قلم برگزار شد. در این جلسه که مریم مویدپور، مترجم «کمونیست موماتر» هم حضور داشت، کلبرگ به شکل پرسش و پاسخ دیدگاههای خود درباره ادبیات را مطرح کرد. در ادامه، محمود حسینیزاد درباره نسل تازه نویسندگان آلمان و انگیزهاش در ترجمه آثار آنها به فارسی صحبت کرد و دگرگونیهای اخیر داستاننویسی آلمان را بررسی کرد. حسینیزاد در ضمن سخنانش مصداقهایی را از بین ترجمههایش ارائه میکرد که برای مخاطبان حاضر در مجلس جالب توجه بود. مریم مویدپور هم در پاسخ به این سؤال که به چه نیتی کلبرگ را ترجمه کرده است، مهمترین دلیلش را عدم آشنایی کافی ایرانیان با سبک تازه نویسندگان آلمانی میدانست. مویدپور بر این نظر بود که شناخت فارسی زبانان از ادبیات داستانی آلمان نادرست و مبتلا به تأخیر تاریخی است. «ما از یک جایی به بعد ادبیات آلمان را دنبال نکردهایم». کلبرگ که تمایل چندانی به حرفزدن درباره آثار خود نداشت، ترجیح میداد تا جلسه پرسش و پاسخ حول محور مفهوم کلی ادبیات و به زبان انگلیسی باشد. غرض اصلی وی، به تأکید خودش بیان تجربیاتش از ادبیات آلمان و جهان بر مبنای کار نویسندگی و مترجمی بود.
یکی از دغدغههای شما در اغلب آثارتان نتایج و تأثیرات وحدت مجدد دو آلمان است. از منظری وسیعتر، این رویداد چه تغییراتی در ادبیات معاصر آلمان ایجاد کرده است؟
آلمان غربی و شرقی تا حدی دو ادبیات جداگانه داشتند. بعد از اتحاد، وضعیت عجیب بود. ما با توسعه و ادغام دو کشور روبهرو بودیم که هر دو به یک زبان سخن میگفتند. اما در بحث از ادبیات، کار به این سادگی نبود. به نظرم ادبیات آلمانی با پدیدهای به اسم «تفاوت» روبهرو شد. این تفاوت بیش از هرچیز در منابع ادبی به چشم میخورد. لازم بود بعد از اتحاد، ادبیات تازگی پیدا کند. اما شیوه نگارش این دو کشور یکسان نبود. نخست باید بگویم که نزدیک به نود در صد ادبیات کلاسیک و مدرن آلمانی متعلق به مناطقی است که در قلمرو آلمان شرقی قرار میگرفت. اما در سالهای جدایی اتفاق دیگری هم افتاده بود. آلمان غربیها، بیشتر به قریحه داستانگویی اهمیت میدادند و گیرایی داستان برایشان اولویت داشت. در آلمان شرقی مفهوم ادبیات مهم بود. نقد ادبی در بخش شرقی نقش بیشتری دارد. در مورد خودم میتوانم بگویم که موقع برداشتهشدن دیوار سی ساله بودم. همان موقع تصمیم گرفتم که دراینباره، رمان بزرگی بنویسم. به گمانم خیلی از نویسندهها در آن ایام تصمیم گرفتند که درباره اتحاد دو آلمان بنویسند. اولین کتابم که منتشر شد، واکنشها در بین مخاطبان آلمان غربی و شرقی فرق
میکرد. به نظرم، منتقدان آلمان غربی راضیتر بودند. اما در آلمان شرقی، قضیه فرق میکرد. آنها به تکنیک و شیوه داستاننویسی اهمیت زیادی میدهند. سنت داستاننویسی در این دو منطقه با هم متفاوت بود. در آلمان شرقی ادبیات انقلابی اهمیت داشت. این ادبیات خودش به دو بخش جداگانه تقسیم میشد. یکی ادبیات کارگری بود که به زندگی پرولترها اختصاص داشت و خیلی از نویسندگان این نوع ادبیات نیز متعلق به همین بخش از جامعه بودند، و دیگری ادبیاتی بود که انقلاب هنری در آن روی میداد. در آلمان غربی بعد از جنگ، ارزشهای دیگری بر ادبیات حاکم بود. آنها به نفس قصهگویی و جذابیت داستان خیلی اهمیت میدادند.
شما اصالتا آلمانی هستید و نوشتن را نیز در آلمان آغاز کردهاید. اما بعد به فرانسه میروید. رابطه فرانسه و آلمان حاشیهها و پسزمینههای خاص خودش را دارد. گذشته از تفاوت زبانی، تلقی این دو کشور اروپایی از ادبیات چه تفاوتهایی دارد؟
زیاد این سؤال را از من میپرسند. مسئله روابط آلمان و فرانسه جذابیتی عامهپسند دارد. ببینید، آلمان و فرانسه دو کشور همسایهاند که نزدیک به هزار سال اشکال متفاوتی از ارتباط را تجربه کردهاند. جنگ، نفرت، حسادت و دوستی در ادوار متفاوت تاریخ شکل غالب این رابطه را شکل میداده است. علاوهبر این، آلمان و فرانسه بهشدت بر یکدیگر نظارت دارند. در قرن بیستویکم بین آلمان و فرانسه رابطه دوستانهای برقرار است، اما در حوزه ادبیات باید بدانیم که در قرون نوزدهم و بیستم، بین اروپاییها ادبیات آلمانی مهمتر از ادبیات فرانسه بود. در قرون هجده و نوزده ادبیات آلمانی به اندازه فلسفهاش اهمیت داشت. حوالی یک قرن پیش بود که گوته، از مفهوم تازهای با عنوان «ادبیات جهانی» سخن گفت. در آن زمان بیش از نود در صد مخاطبان ادبیات، آثار بومیخودشان را میخواندند. آلمانیها، ادبیات آلمان را ترجیح میدادند و فرانسویها هم به نویسندگان خودشان بیشتر از هرجای دیگر جهان اهمیت میدادند. اما حالا این وضع برقرار نیست و ایده گوته تا حد زیادی محقق شده است.
از صحبتهای شما میتوان نتیجه گرفت که هماینک، ادبیات جهانی شده است. در آثار شما هویت در بافت جغرافیایی، سیاسی و تاریخی دستمایه طنزی منحصربهفرد است. از نظر شما ادبیات جهانی و ادبیات بومی یا ملی چه تفاوتی با هم دارند؟
ببینید در اینجا با دو بحث جداگانه سروکار داریم. یکی خواندن ادبیات است و دیگری خلق آن. همانطور که گفتم، تا یک قرن قبل اغلب مخاطبان جهان متأثر از ادبیاتی بودند به زبان خودشان و درباره خودشان. آلمانیها بیشتر ادبیات آلمان را میخواندند و ترجمه چندان طرفدار نداشت. نویسندهها هم متأثر از نویسندگان همزبان ماقبل یا معاصر با خودشان بودند. ادبیات در هر زبانی از مکتوبات همان زبان تأثیر میگرفت. اما امروزه دیگر چنین چیزی عمومیت ندارد. مثلا تأثیر پروست بر نوشتههای من از هر نویسنده آلمانی بیشتر بوده است. در آلمان نویسندگانی هستند که از ادبیات آمریکا تأثیر پذیرفتهاند. همه اینها مربوط به تجربه خواندن است. در حین نوشتن، چیزی به اسم ادبیات جهانی وجود ندارد. من بر این باورم که هیچ نویسندهای نمیتواند با نوشتن از جهان ادبیات خلق کند. هر نویسندهای در درجه نخست با محیط اطرافش آغاز میکند. در ادبیات مدرن نوشتن با نوشتن از فرد آغاز میشود و بعد قلمرو روایت وسعت پیدا میکند. در ادبیات با احساسهای انسانی سروکار داریم. این است که محیط پیرامون نویسنده اهمیت دارد. جوهر گفتنیهای هر نویسندهای با بیان احساس شخصیتها درباره
فرد، خانواده، شهر و سرزمین آغاز میشود. نویسندهها ادبیات را جهانی نمیکنند، بلکه این مخاطبان هستند که ممکن است با علاقه نشاندادن به اثری، آن را جهانی کنند. یکی از ملزومات ادبیات این است که باور کنیم ما هریک متعلق به جایی هستیم که بر وضعیت حیات ما اثر گذاشته است. من در آثار خودم معمولا با فرد شروع میکنم. با فردی که در وضعیت حیات قرار گرفته است و نمیداند این وضعیت، تقدیر او است یا دگرگون میشود. بههرحال، به گمان من ادبیات با «منطقه» و «اقلیم» آغاز میشود.
به این ترتیب ادبیات در چارچوب هویت سیاسی مشخصی امکان بروز پیدا میکند. شاید به همین دلیل است که شخصیتهای داستانی شما اینقدر با گذشته سیاسی خودشان دست به گریباناند؟
من دوباره به سؤال قبل برمیگردم. ادبیات میتواند همه جهان را تحتتأثیر قرار دهد، اما نمیتواند از همه جای جهان به یکسان تأثیر بپذیرد. دلیلش این است که ما در ادبیات با احساسات انسانی مواجهیم. مثلا احساس ترس، از محیط اطراف هرکس سرچشمه میگیرد. ترس باید در نزدیکی ما، ما را بترساند. پدیدههای ترسناک فقط از نزدیک ترسناکاند. از این بابت، ادبیات رسانه نیست. یا اگر رسانه باشد مثل رسانههای جمعی نیست. برای رسانهها محیط دور یا نزدیک تفاوت زیادی نمیکند. اما در ادبیات مکان اهمیت دارد. وضعیت داستانی با مکانهای نزدیک به ما شکل میگیرد. مسئله هویت را طور دیگری باید دید. نباید فقط به هویت اکتفا کرد. ادبیات، محل دیدار با رؤیاهای دیگران است. ما تا چه حد امکان خواندن ادبیات دیگران را داریم. همانطور که گفتم از قرن نوزدهم تا به حال، خواندن ادبیات دیگران آسان و آسانتر شده است. ذهن بچههای من مملو از رؤیاها و افسانههای آفریقایی، آسیایی و حتی ایرانی است. اوایل باورم نمیشد که آنها میتوانند با چنین داستانهایی ارتباط برقرار کنند. اما تدریجا متقاعد شدم که چنین چیزی ممکن است. تأکید بر شروع ادبیات بود. ادبیات با مکانهای
نزدیک اتفاق میافتد. در غیر این صورت «وضعیت» شکل نمیگیرد.
ولی سیاست در داستانهای شما نقش پررنگتری دارد. شخصیتهای داستانهای شما با آنکه اهل سیاست نیستند، زندگیشان را رویدادهایی سیاسی رقم میزند. علاوهبر این شما عضو انجمن قلم آلمان هستید و در پروژه «تبادل نویسندگان غرب و شرق» فعالیت میکنید. نسبت بین سیاست و ادبیات را چطور ارزیابی میکنید؟
من این سؤال را به شکل دیگری طرح میکنم. پرسش این است که برخورد ادبیات با سیاست چگونه است؟ یا میتوان اینطور پرسید که من در آثارم چه برخوردی با سیاست دارم. از چشم من، ادبیات همواره درپی یافتن حقیقت ذهن آدمی است. بر «حقیقت» تأکید میکنم. زیرا به نظرم حقیقت در زندگی سیاسی همه ما نقش مهمی دارد. ظاهرا با این تعبیر اکثریت موافقاند. اما مشکل وقتی پدید میآید که حقیقت را با مفهوم «خیر» یکسان فرض کنند. بنابراین در توضیح نسبت بین سیاست و ادبیات باید بگویم که اولویت نخست ادبیات بیان حقیقت است و نه موعظه خیر. سیاستمدارها در پی خیر، مصلحت و منفعت هستند. و این را هم باید اضافه کنم که خیر و حقیقت همیشه به موازات یکدیگر پیش نمیروند. خیلی وقتها بیان حقیقت با مصالح سیاسی همخوانی ندارد. ادبیات زندگی را طوری رمزگشایی میکند که از دل آن حقیقت بیرون میزند. سیاست با سؤالهای سادهای در زندگی ما حلول میکند. برای همه ما اتفاقهایی پیش میآید که شاید در وقوع آنها نقش چندانی نداشته باشیم. اما به محض این اینکه از خودمان میپرسیم که چه کار میتوان کرد و چه کار باید کرد، سروکله سیاست پیدا میشود. ببینید در آلمان قرن بیستم،
سیاست کلمه دردناکی است. در آلمان خیلیها بر این باورند که چطور میتوان از شر سیاست خلاص شد. معمولا هم راهحل این است که با شیوههای فردی و تصمیم برای تغییر زندگی شخصی میتوان بر هولناکی سیاست غلبه کرد. سیاست در زندگی ما ناشی از واکنش در برابر رویدادهایی بود که هرکس جداگانه راهحلی برایش مییافت. در داستانهای من، سیاست حامل نوعی الهام است. در رمان «بیمارستان آمریکایی»، آدمها معضلات سیاسی را به شیوههای خلاقانه خاص خودشان حلوفصل میکنند. شخصیتهای داستانهای من از خودشان میپرسند «تو چطور میبینی؟» «تو چطور از پس این وضعیت برمیآیی؟»
همانطور که گفتم به نظر من ادبیات با فرد و وضعیت آغاز میشود. هرجا زمان و مکان به شکل وضعیت در بیاید، خودبهخود سیاست حضور خواهد داشت. ولی توجه داشته باشید که سیاست بر جمع اعمال میشود. و به همین دلیل است که سیاستمدارها «خیر» را بیشتر از «حقیقت» موعظه میکنند. اما آدمها هرکدام رفتار متفاوتی در برابر اتفاقات سیاسی دارند. من در مقام نویسنده دو برخورد با سیاست دارم. نخست آنکه میکوشم لایههای «خیر» را کنار بزنم تا حقیقت زیسته بروز کند. دوم اینکه در سیر داستان نشان بدهم که هر فردی چطور با الهام خلاقانهای شرایط سیاسی را پشت سر میگذارد.
تا چه اندازه با ادبیات معاصر ایران آشنا هستید؟ آیا نویسندگان معاصر ایران را میشناسید و احیانا چیزی از آنها خواندهاید؟
قبل از پاسخ به این سؤال میخواهم در پاسخ به پرسش قبلی مطلب دیگری را هم اضافه کنم. تجربه فلسفه آلمانی در قرون هجده و نوزده این ایده را هم مطرح میکرد که ادبیات، خلق زیبایی است. نباید فکر کرد که نویسنده از طریق ادبیات بیواسطه با حقیقت روبهرو میشود. در عرصه ادبیات، خلق زیبایی هم اهمیت دارد. آیا نفس بازنمایی حقیقت در برابر مصلحت سیاسی کفایت میکند؟ ادبیات حقیقت و زیبایی را در کنار هم ممکن میکند. در این که با زیبایی به حقیقت میرسیم و یا بالعکس، نظرهای متفاوتی هست. اما اولویتهای ادبیات حقیقت یا زیبایی است. در طرف مقابل، با «خیر» اخلاقی یا سیاسی روبهرو هستیم. این رویکرد به ادبیات لطمه میزند. دلیلش هم این است که خیر در هر شکلش به خلاقیت میدان نمیدهد. در عرصه ادبیات به سختی میتوان خیرها و مصلحتهای تازهای ایجاد کرد. بنابراین، نویسنده وقتی به سراغ سیاست میرود، نیتهایی متفاوت با رفتار و هنجار سیاستمداران مد نظر دارد. من در آثارم تأثیر سیاست را در زندگی فردی آدمها دنبال میکنم. سیاست بنا به ذات خودش برای جمع تصمیم میگیرد، اما هر یک از آدمها به شکل خودش آن را تجربه میکند. به همین دلیل است که معتقدم
ادبیات در قدم نخست قومی، شهری، ناحیهای و ملی است. زیرا ما با گفتنیهای آدمها سروکار داریم و جان کلام هر آدمی از وضعیتش نشئت میگیرد.
در بین نویسندگان معاصر ایران، بیشتر از بقیه با آثار محمود دولتآبادی و امیرحسن چهلتن آشنا هستم.
شما بهجز نوشتن، ترجمه هم میکنید. آثار نویسندگانی مثل پروست، فاکنر و دوس پاسوس را به آلمانی ترجمه کردهاید. به نظرتان خلق ادبیات از طریق بیواسطه نوشتن یا ترجمهکردن چه تفاوتی دارد؟
در ایران ترجمه ادبی علاقمندان زیادی دارد. در همین سفر با دانشجویان رشته مترجمی دیدار کردهام و کارگاه ترجمهای هم با آنها داشتهام. شخصا اینطور فکر میکنم که در دنیای معاصر بار سنگینی بر روی مترجمها است. چند دهه قبلتر بحث زیادی درباره تعهد مطرح بود. مسئله بر سر این بود که ادبیات باید متعهد باشد یا نویسنده. این بحثها به پاسخ روشنی نرسید و بعد هم فروکش کرد. مدتها است که کمتر کسی درباره تعهد ادبیات صحبت میکند. من گمان میکنم که ادبیات متعهد وجود دارد و بار این تعهد به دوش مترجمان است. در مسئله جهانیشدن ادبیات که پیشتر صحبتش شد هم بر این باورم که نویسندهها، جهانی نمینویسند، بلکه این مترجمان هستند که آثار نویسندهها را جهانی میکنند. مترجم هم در انتخاب اثر به ادبیات متعهد است و هم در نحوه ترجمه آن. بنابراین آن بحث قدیمی تعهد نویسنده یا تعهد ادبیات در مورد مترجمها مصداق ندارد. در شرایط فعلی، این مترجمان هستند که هنوز ادبیات را جدی میگیرند و در قبالش احساس مسئولیت میکنند. در کارگاه ترجمه، برای دانشجویان از تمثیل پاتیل لبالب از آب استفاده کردم. ترجمه اثر ادبی مثل این است که بخواهی، پاتیل سنگین
لبالبی را از جایی به جای دیگر انتقال بدهی. مسلما قسمتی از آب به ناچار لب پر میزند و میریزد و هدر میشود. این اتفاق ناگزیر ترجمه است. ولی مترجم متعهد با شکیبایی و سماجت هر کاری بتواند میکند تا سرانجام پاتیل تمثیلی ما را به مقصد برساند. من به تجربه دریافتهام که اگر پاتیل را با هشتاد درصد محتویاتش به مقصد برسانیم، عملا ترجمه خوبی ارائه کردهایم.
در ترجمه ادبی آدمهایی با زبانهای متفاوت از این فرصت برخوردار میشوند تا یکدیگر را درک کنند. از این جنبه که به ترجمه نگاه کنیم، درمییابیم که رسانه واقعی ادبیات است. ما از طریق وسایل ارتباطی یکدیگر را میبینیم، اما هیچوقت با هم آشنا نمیشویم. همین خود من که الان در ایرانم و سه هزار کیلومتر از خانهام دورم، میتوانم با آدمها ارتباط برقرار کنم و ایران را ببینم. اما اگر قرار باشد که زندگی ایرانیها را درک کنم، ترجیح میدهم یا داستانشان را بخوانم یا داستانم را بخوانند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.